TẠI SAO 40% NGƯỜI TRÊN THẾ GIỚI ĐANG NÉ TRÁNH TIN TỨC, DƯỚI GÓC NHÌN CỦA MỘT NHÀ TÂM LÝ HỌC
Chúng ta vẫn là cùng một loài người như hàng ngàn năm trước;
điều đã thay đổi là quy mô của thế giới mà bộ não của chúng ta phải liên tục rà
quét để phát hiện các mối đe dọa. (Unsplash)
Trong một vài cuộc trò chuyện gần đây, nhiều người nói với tôi rằng họ đã ngừng kiểm tra điện thoại ngay khi thức dậy vào buổi sáng. Không phải vì chẳng có chuyện gì xảy ra, mà bởi vì mọi thứ dường như đều đang xảy ra cùng một lúc. Họ mô tả cảm giác ấy như đang đứng dưới một thác nước không ngừng đổ xuống, mang theo vô vàn tin xấu.
Đây hoàn toàn không phải là một hiện tượng cá biệt. Theo Báo cáo Tin tức Kỹ thuật số năm 2025 của Viện Reuters, có tới 69% người Canada cho biết họ hiện nay ít nhất thỉnh thoảng né tránh tin tức.
Trên phạm vi toàn cầu, 40% người được khảo sát cho biết họ ít nhất đôi khi, hoặc thậm chí thường xuyên, làm điều tương tự, đây là mức cao nhất từng được ghi nhận. Mọi người đều đưa ra những lý do khá nhất quán cho việc này: tin tức khiến họ cảm thấy tâm trạng trở nên tồi tệ hơn, bị quá tải trước lượng thông tin dồn dập, và bất lực vì không biết mình có thể làm gì.
Với tư cách là một nhà nghiên cứu tâm lý học phát triển, chuyên về sự phát triển xã hội và sức khỏe tâm lý, tôi cho rằng sự mệt mỏi vì tin tức |news fatigue| không phải là biểu hiện của sự lười biếng, yếu đuối hay sự suy giảm mối quan tâm của công dân trong thế hệ trẻ. Trái lại, đó là phản ứng hoàn toàn có thể dự đoán được của bộ não con người khi phải đối mặt với một môi trường mà nó chưa bao giờ được thiết kế để thích nghi.
Sẵn sàng đón nhận tin xấu
Từ rất lâu trước khi điện thoại thông minh, hay thậm chí cả máy in ra đời, cấu trúc nhận thức của con người đã được định hình bởi một vấn đề duy nhất: sống đủ lâu để sinh sản. Những tổ tiên chúng ta để sự chú ý lướt qua tiếng động xào xạc trong bụi cỏ có nhiều khả năng bị thú săn mồi tấn công hơn, và vì thế để lại ít hậu duệ hơn những người lập tức dừng lại, quan sát và lắng nghe.
Nói cách khác, bộ não biết ưu tiên các mối đe dọa chính là bộ não có nhiều khả năng sống sót hơn.
Đây là nền tảng của cái mà các nhà tâm lý học gọi là thiên kiến tiêu cực, một trong những hiện tượng được kiểm chứng nhiều nhất trong khoa học nhận thức. Qua hàng chục năm nghiên cứu, người ta không ngừng nhận ra rằng tâm trí con người có xu hướng đánh giá thông tin tiêu cực cao hơn thông tin tích cực, chú ý đến nó nhanh hơn và ghi nhớ nó lâu hơn.
Đối với tổ tiên chúng ta, một con thú săn mồi đang rình rập trong bụi cây luôn quan trọng hơn nhiều so với một buổi hoàng hôn tuyệt đẹp. Nếu bỏ lỡ một mối nguy hiểm có thật, cái giá phải trả có thể là mạng sống; ngược lại, nếu phản ứng thái quá trước một nguy cơ không tồn tại, cái giá chỉ là vài phút cảnh giác không cần thiết. Chính sự bất cân xứng giữa hai loại rủi ro này đã khiến thiên kiến tiêu cực trở thành một cơ chế thích nghi vô cùng hữu ích trong quá trình tiến hóa.
Và đây mới là vấn đề: bộ não của chúng ta hầu như không thay đổi kể từ thời điểm đó. Chúng ta vẫn là cùng một loài người như cách đây hàng ngàn năm. Điều thay đổi là quy mô của thế giới mà bộ não ấy phải liên tục rà quét để phát hiện các mối đe dọa.
Sự mệt mỏi vì tin tức không phải là biểu
hiện của sự lười biếng, yếu đuối hay sự suy giảm mối quan tâm của công dân
trong thế hệ trẻ. Trái lại, đó là phản ứng hoàn toàn có thể dự đoán được của bộ
não con người khi phải đối mặt với một môi trường mà nó chưa bao giờ được thiết
kế để thích nghi. (Unsplash)
Rà quét cả thế giới
Trong phần lớn lịch sử của loài người, những mối đe dọa mà hệ thần kinh của chúng ta phải xử lý thường mang tính chất cục bộ: một bộ lạc láng giềng, một đợt hạn hán, hay căn bệnh của một đứa trẻ mà chúng ta quen biết. Thông tin về những nơi xa xôi hiếm khi đến được với con người; và nếu có đến, phần lớn cũng không ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của họ.
Thế nhưng, đến năm 2026, chính hệ thần kinh ấy lại phải tiếp nhận cùng lúc thông tin về một cuộc chiến ở khu vực này, một cú sốc tài chính ở khu vực khác, một thảm họa khí hậu ở nơi thứ ba và một vụ án mạng ở nơi thứ tư – tất cả đều có thể xuất hiện trên màn hình điện thoại của chúng ta trước cả giờ ăn trưa.
Một nghiên cứu được công bố trên tờ tạp chí khoa học Nature Human Behaviour đã phân tích hơn 105.000 nhan đề tin tức thực tế, với tổng cộng gần 6 triệu lượt xem. Kết quả cho thấy, chỉ cần mỗi từ mang sắc thái tiêu cực xuất hiện thêm trong một nhan đề cũng làm tăng tỷ lệ người đọc nhấp vào, trong khi các từ ngữ mang sắc thái tích cực lại tạo ra hiệu ứng ngược lại.
Những nghiên cứu gần đây cũng chỉ ra rằng con người ở khắp nơi trên thế giới có phản ứng sinh lý mạnh hơn một cách rõ rệt trước tin tức tiêu cực so với tin tức tích cực. Nói cách khác, cơ thể đã phản ứng với tín hiệu đe dọa trước cả khi ý thức kịp xác định xem liệu mối đe dọa đó có liên quan đến mình hay không.
Điều cốt yếu là chúng ta phải nhận ra những
chiến thuật được thiết kế để khai thác thiên kiến tiêu cực của bộ não, và biết
tạo ra một khoảng cách nhận thức để không bị chúng cuốn theo. (Unsplash)
Một số nhà nghiên cứu đã đề xuất một khung khổ lâm sàng để mô tả hiện tượng này, gọi là Tiêu thụ Tin tức có Vấn đề (Problematic News Consumption - PNC) – Đây là một kiểu tiếp nhận tin tức mà ở đó người ta trở nên ám ảnh với việc cập nhật tin tức, mất dần khả năng điều tiết cảm xúc và hành vi, đồng thời để việc theo dõi tin tức làm gián đoạn các hoạt động thường nhật. Trong một nghiên cứu được công bố vào năm 2022, các nhà nghiên cứu phát hiện rằng 17% người trưởng thành tại Hoa Kỳ mắc chứng PNC nghiêm trọng. Trong nhóm này, 61% cho biết họ cảm thấy tình trạng sức khỏe của bản thân khá tệ hoặc rất tệ, trong khi tỷ lệ này ở những người không mắc PNC chỉ là 6%.
Đối với các nhóm thiểu số, sự mệt mỏi vì tin tức có thể để lại những hệ quả tâm lý còn nghiêm trọng hơn.
Việc liên tục chứng kiến những hành vi gây tổn hại nhắm vào chính cộng đồng mà mình là một thành viên, ngay cả khi bản thân không phải là mục tiêu trực tiếp, vẫn có thể tạo ra tác động tâm lý sâu sắc lên những người cùng nhóm. Đối với các cộng đồng thiểu số về chủng tộc, chẳng hạn như người nhập cư, gánh nặng nhận thức |cognitive load| thậm chí còn lớn hơn nữa, và khi các bản tin liên tục xoay quanh quê hương họ, việc đơn giản ngừng xem tin tức không còn là một lựa chọn dễ dàng.
Ngoảnh mặt không phải là giải pháp
Vậy đâu là giải pháp cho sự mệt mỏi vì tin tức? Câu trả lời không phải là né tránh tin tức. Một xã hội dân chủ chỉ có thể vận hành lành mạnh khi công dân được tiếp cận với những thông tin chính xác và đầy đủ.
Hiện nay, nhiều người trưởng thành đã xem sự lan truyền của thông tin sai lệch là một trong những nguồn gây căng thẳng lớn. Nếu chúng ta quay lưng với những nguồn tin chính xác và đáng tin cậy, vấn đề sẽ chỉ càng trở nên nghiêm trọng hơn. Bộ não con người vốn đã tiến hóa để chú ý nhiều hơn đến tin xấu, và những nội dung như vậy sớm muộn cũng sẽ tìm đến chúng ta bằng cách này hay cách khác.
Vì vậy, phương thức giải quyết chính là quản lý cách chúng ta tiếp nhận thông tin và lựa chọn nguồn tin.
Có nhiều cách giúp giảm bớt sự mệt mỏi vì tin tức đồng thời bảo vệ sức khỏe tâm thần. Trước hết, hãy giới hạn việc theo dõi tin tức trong những khung thời gian cố định để tránh cảm giác bị quá tải tin tức. Bên cạnh đó, ưu tiên chiều sâu thay vì số lượng cũng rất quan trọng: một một bài báo chuyên sâu được thực hiện cẩn trọng sẽ giúp bạn hiểu vấn đề nhiều hơn rất nhiều so với việc liên tục lướt qua những bài đăng ngẫu nhiên, thiếu kiểm chứng và đầy cảm xúc trên Instagram.
Một điều khác cũng không kém phần quan trọng là phân biệt giữa thông tin và hành động – các nghiên cứu về cảm nhận quyền kiểm soát và sự căng thẳng liên tục cho thấy rằng khoảng cách giữa nhận thức và năng lực hành động là một trong những yếu tố dự báo mãnh liệt nhất về mức độ khổ sở tâm lý. Vì vậy, sau khi đọc một bản tin, chúng ta hãy tự hỏi: Mình thực sự có thể làm gì trước thông tin này; dù hành động đó rất nhỏ, việc xác định được điều mình có thể làm vẫn giúp điều hòa phản ứng.
Cuối cùng, hãy cảnh giác với “mồi nhử giận dữ” |rage bait| – những thông điệp hoặc nội dung được cố ý thiết kế để kích động các phản ứng tiêu cực nhằm tăng tương tác trên mạng xã hội. Khi nhận ra rằng một số nhà sáng tạo nội dung đang muốn khiêu khích hơn là phản ánh thực tế, thì chúng ta sẽ tạo ra khoảng cách nhận thức cần thiết để tránh bị cuốn theo tin tức.
Tin tức sẽ không trở nên ít “nặng nề” hơn. Nhưng mối quan hệ của chúng ta với nó có thể trở nên có chủ đích hơn. Bộ não con người không được tiến hóa để xử lý một lượng thông tin khổng lồ như vậy. Tuy nhiên, nó được xây dựng nên để học cách thích nghi.
CÁC TỪ KHÓA: Tâm lý học, Báo chí, Động vật ăn thịt, Tin tức, Thiên kiến, Mệt mỏi vì tin tức
 |
THÔNG TIN VỀ TÁC GIẢ BÀI BÁO
Giảng viên Tâm lý học, Đại học Wilfrid Laurier [bang Ontario, Canada]
TUYÊN BỐ CÔNG KHAI
Ali Jasemi không làm việc, tư vấn, sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hoặc tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài báo này, và không có bất kỳ mối liên kết có liên quan nào ngoài giới chuyên môn của mình.
Nguyễn Việt Anh dịch
Nguồn: Why 40 per cent of people are avoiding the news, according to a psychologist, The Conversation, May 25, 2026.