Tuyên ngôn cho khoa học xã hội

TUYÊN NGÔN CHO KHOA HỌC XÃ HỘI

Bernard Lahire^[*]

Bernard Lahire (1963-)

Ngày nay, các khoa học xã hội là chủ đề của những tranh chấp vô bổ, nửa khoa học, nửa chính trị. Để lánh xa điều này, các nhà nghiên cứu phải quay trở lại tham vọng sáng lập mà họ đã có xu hướng bỏ qua: xác định các quy luật, các bất biến, các nguyên tắc, các điều cơ bản... Chỉ có sự thiết lập một chương trình làm việc tập thể và liên ngành mới cho phép tiến thêm một bước, một cách tập thể, hướng tới một ngành khoa học xã hội xứng đáng với tên gọi, bằng cách thiết lập một khung có tính tích hợp và hợp nhất, vượt lên trên các ngành, như các khoa học về sự sống đã làm được.

“Thật thú vị khi quan sát một sườn dốc chằng chịt, bị nhiều loài thực vật đủ loại phủ kín, trong khi chim hót trong bụi rậm, nhiều loại côn trùng khác nhau bay tứ tung, và những con sâu bò qua mặt đất ẩm ướt, và nghĩ rằng những hình dạng này với sự thiết kế công phu, vốn rất khác nhau, và phụ thuộc vào nhau theo một cách thật sự phức tạp, đều được được tạo ra bởi các quy luật vận hành xung quanh chúng ta.” (Charles Darwin, Nguồn gốc các loài, 1859)^[1].

Charles Darwin (1809-1882)

Sau hơn một trăm năm mươi năm tồn tại, rõ ràng các khoa học được gọi là “nhân văn” và “xã hội^[2]” gặp khó khăn để trở thành những khoa học giống như các khoa học khác, khiến cho nhiệm vụ áp đặt sự hiển nhiên của các kết quả hay những thành tựu chính của chúng trở nên khó khăn. Ta có thể quy một phần của trách nhiệm về tình trạng này cho việc xử lý chính trị (xấu) các khoa học xã hội hay cho tính chất muộn màng và rất hạn chế của việc giảng dạy chúng, và ta sẽ không sai. Nhưng vấn đề trước hết nằm bên trong lĩnh vực kiến ​​thức này.

Nếu nhiều nhà nghiên cứu khoa học xã hội tin chắc về sự cần thiết phải chặt chẽ trong lập luận và trong cách xử lý bằng chứng và tạo ra những công trình vững mạnh đáng được quan tâm, rất ít người tin rằng một ngày nào đó các khoa học xã hội có thể trở thành các khoa học giống các khoa học khác (đặc biệt các khoa học về vật chất và sự sống), có khả năng tạo ra sự tích lũy khoa học và xây dựng các quy luật chung của sự vận hành của xã hội. Liệu tri thức không có đức tin (khoa học) hay quy luật có thể thực sự mang tính khoa học không?

Tại sao cuộc tranh luận về việc hồi sức những người không chích ngừa lại phức tạp hơn ta tưởng

TẠI SAO CUỘC TRANH LUẬN VỀ VIỆC HỒI SỨC NHỮNG NGƯỜI KHÔNG CHÍCH NGỪA LẠI PHỨC TẠP HƠN TA TƯỞNG

Trong lúc các thuốc chích ngừa là vũ khí tốt nhất chống lại coronavirus, những người chăm sóc lại phải ưu tiên chăm sóc những người từ chối sự bảo vệ này. Xuất hiện những tình thế lưỡng nan.

Tác giả: Paul Guyonnet

Được liên tục yêu cầu từ gần hai năm nay, nhân viên chăm sóc hứng chịu trực diện làn sóng Covid thứ năm liên quan đến biến thể Omicron. Đến mức một cuộc thảo luận về đạo đức chung quanh trách nhiệm của những người từ chối chích ngừa bắt đầu được đặt ra (Hình minh họa chụp vào tháng 12/2021 trong phòng săn sóc đặc biệt tại các bệnh viện dân sự ở Colmar, tỉnh Haut-Rhin, Pháp). YVES HERMAN / REUTERS

CORONAVIRUS – Dưới nhiều hình thức khác nhau, cuộc tranh luận vốn đã kéo dài dai dẳng từ đầu đại dịch Covid, lại được tăng cường vào đầu năm nay (2022) bởi tuyên bố gây sốc của Emmanuel Macron về những người không chích ngừa. Đứng trước sự quá tải của các dịch vụ cấp cứu và hồi sức, từ gần hai năm nay những nhân viên chăm sóc buộc phải có sự lựa chọn: hủy bỏ kế hoạch của một cuộc giải phẫu nào đó, cố gắng cứu một bệnh nhân này thay vì một bệnh nhân khác, dành hay không dành những phương tiện nhân lực và kỹ thuật cho một trường hợp vô vọng…

André Grimaldi (1944-)

Những câu hỏi này mang một chiều kích mới khi tỷ lệ những người không chích ngừa luôn luôn cao trong số những bệnh nhân cần được chăm sóc đặc biệt. Đến nỗi một số nhân viên chăm sóc phải đặt câu hỏi: có nên tiếp tục giúp cho những người không chích ngừa được hưởng những chăm sóc ưu tiên so với những bệnh nhân đang chịu đựng những bệnh lý khác - không phải coronavirus -?

Một tình thế lưỡng nan đã được tóm lược bởi giáo sư André Grimaldi, người sáng lập collectif inter-hôpitaux (tập thể liên bệnh viện) đã báo động từ nhiều năm nay về sự suy sụp của bệnh viện công. Trong một mục diễn đàn công bố trên báo Le JDD (Le Journal du Dimanche - Tuần báo chủ nhật) ngày 2 tháng 1/2022, ông đặt câu hỏi: “Những người không chích ngừa có phải tự giác chấp nhận không được hồi sức không?” Một cách để nói rằng khi từ chối chích ngừa coronavirus, hẳn nhiên là các công dân thực hiện một sự tự do lựa chọn, nhưng đừng quên rằng đồng thời họ phải ý thức về sự gia tăng nguy cơ phát triển một dạng bệnh nặng.

Nông nghiệp của tương lai

NÔNG NGHIỆP CỦA TƯƠNG LAI

Nông nghiệp 4.0 là biên giới mới của ngành nông nghiệp để đối phó với những thách thức đang đe dọa hành tinh chúng ta: tình trạng gia tăng dân số, khan hiếm tài nguyên và biến đổi khí hậu. Mặc cho sự hoài nghi thực sự và mức độ đầu tư kinh tế thấp vẫn còn tách biệt thế giới của người canh tác với thế giới số hóa và thế giới hệ gen học (đặc biệt ở châu Âu), nông nghiệp 4.0 đang đơm hoa kết trái dưới hình thức những kỹ thuật sản xuất lương thực được tối ưu hóa và sáng tạo đổi mới ở nhiều nơi trên thế giới.

Tác giả: Francesca Carlotta Brusa

Hướng tới nông nghiệp của tương lai?

Tình trạng lãng phí thực phẩm, khan hiếm tài nguyên thiên nhiên, biến đổi khí hậu và gia tăng dân số. Đó là bốn mảnh của trò chơi ghép hình, mà khi ghép lại với nhau, sẽ cho chúng ta một bức tranh tổng quát về vai trò mà nông nghiệp đang đóng và sẽ đóng trong xã hội chúng ta trong tương lai. Trên cơ sở những dự báo nhân khẩu học mới nhất, người ta ước tính sẽ có 9 tỷ cư dân trên hành tinh vào năm 2050, câu hỏi đặt ra là: “Liệu chúng ta, 9 tỷ cư dân, có thể ăn no mà vẫn giữ được thói quen ăn uống hiện nay hay không?” Trong nỗ lực trả lời câu hỏi này, một nhóm các nhà nghiên cứu quốc tế, do Đại học Humboldt điều phối, đã đưa ra kết luận rằng hệ thống lương thực thực phẩm hiện tại chỉ đủ mức đảm bảo một nguồn lương thực thực phẩm lâu bền và cân bằng cho hơn 3 tỷ người mà thôi^[1]. Có quá nhiều giới hạn về cách thức sản xuất lương thực và thói quen ăn uống của chúng ta, và những giới hạn đó sẽ không cho phép chúng ta đối phó với những thay đổi triệt để, mà tình trạng nhiệt độ khí hậu toàn cầu tăng cao đang gây ra. Các mô hình được Đại học Humboldt công bố cũng chỉ ra cho thấy cần can thiệp từ đâu: cải thiện công tác quản lý mùa màng, bằng cách tối ưu hóa việc sử dụng nguồn nước và các chất dinh dưỡng đất, điều chỉnh chế độ ăn uống của chúng ta, bằng cách từ bỏ một phần quan trọng lượng thịt tiêu thụ – riêng ngành chăn nuôi thôi đã chiếm khoảng 15% lượng phát thải khí nhà kính, và Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc (FAO) ước tính lượng tiêu thụ thịt trên thế giới sẽ tăng 76% trong 20 năm tới^[2] – và giảm thiểu rác thải. Ngày nay, đã có khoảng 30% nguồn lương thực thực phẩm được sản xuất bị vứt bỏ trước khi đến bàn ăn, và người ta đã tính toán rằng nếu sự lãng phí lương thực thực phẩm là một quốc gia, thì đó sẽ là quốc gia phát thải khí nhà kính lớn đứng hàng thứ ba trên thế giới, sau Trung Quốc và Hoa Kỳ.^[3] Thế nên, trên cơ sở các dự phóng nói trên, người ta đã quay sang chú ý đến lãnh vực nông nghiệp, nguồn cung ứng tất cả (hoặc gần như tất cả) các tài nguyên lương thực của hành tinh, tiêu thụ 70% lượng nước bị rút trên thế giới, chủ đề của các cuộc tranh luận chính về tính lâu bền và sử dụng thuốc trừ sâu, thuốc trừ dịch hại và phân bón, một cách bất trị.

Thời đại thái cực 1914 (6): Nghệ thuật, 1915-1945

THỜI ĐẠI THÁI CỰC 1914 – 1991 (6)

THE AGE OF EXTREMES

Nguyễn Ngọc Giao dịch

PTKT: Kể từ tháng 8.2021, chúng tôi lần lượt đăng tiếp các chương còn lại của tác phẩm Thời đại thái cực 1914-1991. Để có một cái nhìn chung giới thiệu tác giả và tác phẩm, mời bạn đọc lại bài Nhà sử học của hai thế kỷ.

MỤC LỤC

Eric J. Hobsbawm (1917-2012)

Lời tựa và Cảm tạ

Lời tựa bản tiếng Pháp

Hình ảnh minh họa

Chú thích các hình ảnh

Thế kỉ nhìn từ đường chim bay

phần thứ nhất - THỜI ĐẠI TAI HỌA

chương 1 Thời đại chiến tranh toàn diện

chương 2 Cách mạng thế giới

chương 3 Dưới đáy vực thẳm kinh tế

chương 4 Sự suy sụp của chủ nghĩa liberal

chương 5 Chống kẻ thù chung

chương 6 Nghệ thuật, 1915-1945

chương 7 Sự cáo chung của các Đế chế

phần thứ hai - THỜI ĐẠI HOÀNG KIM

chương 8 Chiến tranh Lạnh

chương 9 Thời đại Hoàng kim

chương 10 Cách mạng xã hội, 1945-1990

chương 11 Cách mạng văn hóa

chương 12 Thế giới thứ Ba

chương 13 “Chủ nghĩa xã hội hiện tồn”

Phần thứ ba: SỤP ĐỔ

chương 14 Những thập niên Khủng hoảng

chương 15 Thế giới thứ Ba và cách mạng

chương 16 Sự cáo chung của chủ nghĩa xã hội

chương 17 Tiền phong hấp hối: nghệ thuật sau 1950

chương 18 Phù thủy và đồ đệ tập việc: các ngành khoa học tự nhiên

chương 19 Tiến tới thiên niên kỉ mới

* * *

Phần thứ nhất

THỜI ĐẠI TAI HỌA

Chương 6

NGHỆ THUẬT, 1915-1945

 

“Paris của những người theo trường phái siêu thực cũng là một “vũ trụ” nhỏ. [...] Trong vũ trụ lớn, sự vật hình như cũng không khác. Ở đó cũng thế, có những ngã tư giao thông đi lại sáng chói những đèn hiệu quang phổ, và những tương đồng cùng những mối quan hệ bất chính được ghi trong chương trình nghị sự. Đó là vùng đất được thi ca trữ tình của chủ nghĩa siêu thực mô tả”.

Walter BENJAMIN, “Chủ nghĩa siêu thực”

“Nghệ thuật Kiến trúc Mới xem ra không tiến triển được ở Hoa Kỳ. [...] Những người bênh vực phong cách mới chan chứa nhiệt tình, nhiều người không ngần ngại dùng cả phương pháp sư phạm chói tai của những người chủ trương một loại thuế duy nhất. [...] nhưng, ngoài việc thiết kế nội thất các nhà máy, hình như họ không tuyển mộ được thêm môn sinh nào”.

H L. MENCKEN, 1931

 

I

 

Tại sao những nhà sáng tạo thời trang xuất sắc, loại người ai cũng biết là không giỏi phân tích, đôi khi lại dự kiến được diện mạo những sự vật vị lai giỏi hơn là những nhà dự báo chuyên nghiệp? Đó là một trong những câu hỏi u minh nhất của lịch sử và, đối với người nghiên cứu lịch sử văn hóa, đó là một trong những câu hỏi cốt lõi. Nó hết sức then chốt đối với người nào muốn tìm hiểu tác động của Thời đại Tai họa vào thế giới của văn hóa cao cấp, những bộ môn nghệ thuật thượng lưu và nhất là tiền phong. Vì người ta thường cho rằng các ngành nghệ thuật này tiên đoán từ nhiều năm trước đó sự sụp đổ của xã hội liberal tư sản (xem Age of Empire, ch. 9). Năm 1914, hầu như tất cả những gì có thể xếp dưới danh hiệu bao la và khó xác định là “chủ nghĩa hiện đại” đều đã xuất hiện cả rồi: chủ nghĩa lập thể, chủ nghĩa biểu tượng, chủ nghĩa vị lai, trường phái trừu tượng thuần túy trong hội họa, chủ nghĩa chức năng và sự chối bỏ hoa văn trong kiến trúc; từ bỏ cung điệu trong âm nhạc; đoạn tuyệt với truyền thống trong văn học.

Thiết bị bán dẫn: cuộc đua giành vị trí bá chủ thế giới giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ

 

THIẾT BỊ BÁN DẪN: CUỘC ĐUA GIÀNH VỊ TRÍ BÁ CHỦ THẾ GIỚI GIỮA TRUNG QUỐC VÀ HOA KỲ

Pierre-Arnaud Donnet

(Nguồn: CNBC)

Nhỏ hơn con tem thư, mỏng hơn sợi tóc và tích hợp hàng trăm triệu thiết bị bán dẫn, các chip điện tử đó đã hiện diện trong điện thoại thông minh, xe ô tô của bạn hoặc trong máy chủ lưu trữ hình ảnh kỳ nghỉ của bạn. Cái gọi là ngành công nghiệp "bán dẫn" này đã trở thành một chiến trường lớn giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ.

Khi vào năm 2020, chính quyền Trump dồn dập đưa Huawei và sau đó là SMIC vào "Danh sách thực thể" [danh sách đen thương mại – ND], nước Mỹ đã công khai chỉ trích ngành công nghiệp bán dẫn Trung Quốc. Huawei khi đó là nhà sản xuất điện thoại thông minh hàng đầu thế giới. Về phía SMIC, không ai khác chính là công ty mũi nhọn của ngành chế tạo chip điện tử ở Trung Quốc đại lục. Việc bổ sung SMIC vào danh sách thực thể này đã làm họ mất khả năng sản xuất, rơi vào tình cảnh bị tước đi các bộ phận cấu thành, các sản phẩm hóa chất và các công cụ cần thiết cho việc thiết kế và chế tạo chip của họ.

Hoa Kỳ cũng đã gây áp lực lên Hà Lan để ngăn chặn việc cung cấp cho Trung Quốc những máy móc được gọi là máy in thạch bản EUV, rất quan trọng để phát triển các chip tiên tiến nhất. Các động thái địa kinh tế đó là một phần của một chiến lược toàn cầu, trước hết không những để đưa các chuỗi cung ứng chiến lược hồi hương về Hoa Kỳ, trong đó có các các ngành bán dẫn, mà còn làm chậm đi sự phát triển công nghệ của Trung Quốc. Thật vậy, tình trạng thiếu chip điện tử, bùng phát từ năm 2020, đã cho thấy sự phụ thuộc lớn của các nhà máy chế tạo thiết bị bán dẫn châu Á vào nước Mỹ, còn được gọi là các xưởng đúc. Vào ngày 31 tháng 3 vừa qua, Tổng thống Biden đã tuyên bố muốn đầu tư 50 tỷ US$ để đặc biệt xây dựng nhiều xưởng đúc mới trên lãnh thổ Mỹ.

Những bệnh lây truyền từ động vật sang người (zoonoses) đã tăng gấp ba lần trong vòng một thế kỷ

NHỮNG BỆNH LÂY TRUYỀN TỪ ĐỘNG VẬT SANG NGƯỜI (ZOONOSES) ĐÃ TĂNG GẤP BA LẦN TRONG VÒNG MỘT THẾ KỶ

Tác giả: James Bowers

Tổng biên tập của Polytechnique Insights

Thierry Lefrançois

Trưởng bộ môn tại Cirad ^[*] và thành viên của Hội đồng khoa học Pháp về Covid-19

Tóm tắt Khủng hoảng y tế đã thúc đẩy phát triển nhanh phong trào “Một Sức khỏe” (One Health) với mục đích kết nối sức khỏe của con người, của động vật và môi trường. Ngày nay, 75% các bệnh nhiễm khuẩn mà con người mắc phải có nguồn gốc từ động vật. Được gọi là “zoonoses” (bệnh lây truyền từ động vật sang người), những bệnh này là do các vi sinh vật (virus, vi khuẩn hay ký sinh trùng) có khả năng gây nhiễm khuẩn cho người cũng như động vật. Những hoạt động của con người như phá rừng, chăn nuôi thâm canh và đô thị hóa có hậu quả là đưa các gia súc và động vật hoang dã lại gần nhau, điều này có thể thuận lợi cho sự xuất hiện các bệnh lây truyền từ động vật sang người. Sự phát triển các công nghệ mới, có khả năng giúp chúng ta tìm ra nơi chốn và thời gian các bệnh dịch này xuất hiện, có thể giúp chúng ta nhận dạng các tác nhân gây bệnh đang lưu thông và có nguy cơ trở thành đại dịch.

Trong khi những tác động của Covid-19 vẫn còn hiện diện khắp nơi trên thế giới, dường như đã đến lúc cần chú tâm vào việc phòng ngừa những đại dịch trong tương lai. Không ít hơn 75% những bệnh nhiễm khuẩn tấn công con người là có nguồn gốc từ động vật. Với lý do này, cách tiếp cận của Một Sức khỏe đã trở thành đối tượng của mọi mối quan tâm.

Chính là vào dịp Diễn đàn Paris về hòa bình vào tháng 11 năm 2020 mà hội đồng chuyên gia cấp cao đã ra đời, nhằm mục đích hội nhập vào cùng một cơ cấu tổ chức các hệ thống sức khỏe của người, động vật và môi trường. Biểu hiện của diễn tiến hướng đến một cách tiếp cận tổng thể này là Thierry Lefrançois, trưởng bộ môn Các hệ thống sinh học của Cirad, cũng là nhà nghiên cứu thú y đầu tiên gia nhập Hội đồng khoa học về Covid-19.

PTKT Chúc mừng Năm mới 2022!

Phân Tích Kinh Tế thân chúc Quý bạn đọc Năm mới 2022: 

An Bình Vô Sự và Lộc Tài Sung Mãn!