Philippe Aghion, người Pháp, đạt giải Nobel kinh tế

Giải thưởng

PHILIPPE AGHION, NGƯỜI PHÁP, ĐẠT GIẢI THƯỞNG NOBEL KINH TẾ

Ông là giáo sư tại Collège de France, chia giải thưởng với hai người Mỹ là Joel Mokyr và Peter Howitt cho các công trình nghiên cứu của họ về tác động của các công nghệ mới đối với tăng trưởng kinh tế.

Philippe Aghion, ở Paris, năm 2018. Giáo sư tại Collège de France chia giải thưởng với hai người Mỹ là Joel Mokyr và Peter Howitt. (Jérôme Bonnet/Libération)

AFP | Công bố ngày 13/10/2025 lúc 11 giờ 55, cập nhật ngày 13/10/2025 lúc 12 giờ 35

“Giải thưởng năm nay liên quan đến sáng tạo và huỷ diệt”, Quỹ Nobel đã tuyên bố như vậy trước khi trao giải Nobel kinh tế cho một bộ ba mới: Joel Mokyr, người Mỹ gốc Israel, thuộc đại học Northwestern, và Peter Howitt người Canada (Brown University), cũng như nhà nghiên cứu người Pháp Philippe Aghion, thuộc Collège de France và London School of Economics. Cả ba người đã xuất sắc với các công trình nghiên cứu về tác động của các công nghệ mới đối với tăng trưởng kinh tế. Phân nửa giải thưởng được tặng cho Mokyr, 79 tuổi, vì ông “đã nhận diện những điều kiện tiên quyết cho một sự tăng trưởng bền vững nhờ tiến bộ công nghệ” và phân nửa còn lại cùng trao cho Aghion, 69 tuổi, và Howitt, 79 tuổi, cho “lý thuyết của họ về tăng trưởng bền vững thông qua sự huỷ diệt sáng tạo”.

Những người đạt giải Nobel năm nay đã thay đổi tư duy về tăng trưởng kinh tế như thế nào

NHỮNG NGƯỜI ĐẠT GIẢI NOBEL NĂM NAY ĐÃ THAY ĐỔI TƯ DUY VỀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ NHƯ THẾ NÀO

Tác giả: Antonio Navas

Những người đạt giải đã được công bố tại một buổi lễ ở Stockholm. EPA/ANDERS WIKLUND THỤY ĐIỂN

Điều gì khiến một số quốc gia giàu có trong khi những quốc gia khác lại nghèo? Liệu có điều gì mà một quốc gia có thể làm để cải thiện mức sống cho người dân của mình hay không? Các nhà kinh tế học đã trăn trở về điều này hàng thế kỷ. Nếu câu trả lời cho câu hỏi thứ hai là “có”, thì tác động của nó đến đời sống người dân có thể rất đáng kinh ngạc.

Giải thưởng Sveriges Riksbank về các Khoa học Kinh tế năm nay (thường được gọi là giải Nobel kinh tế) đã được trao cho ba nhà nghiên cứu đưa ra câu trả lời cho các câu hỏi này: Philippe Aghion, Peter Howitt và Joel Mokyr.

Trong phần lớn chiều dài lịch sử nhân loại, sự đình đốn kinh tế là chuẩn mực - còn tăng trưởng kinh tế hiện đại chỉ mới xuất hiện gần đây xét từ quan điểm lịch sử. Những người đạt giải năm nay được vinh danh vì những đóng góp trong việc giải thích cách thức đạt được tăng trưởng kinh tế bền vững.

Vào đầu những năm 1980, các lý thuyết về tăng trưởng kinh tế hầu hết chịu ảnh hưởng từ các công trình của nhà kinh tế học người Mỹ Robert Solow. Một kết luận quan trọng đã được rút ra: trong dài hạn, tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người được quyết định bởi sự tiến bộ công nghệ.

Giải Nobel cho tăng trưởng kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo: Aghion, Howitt và Mokyr

GIẢI NOBEL CHO TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ DỰA TRÊN ĐỔI MỚI SÁNG TẠO: AGHION, HOWITT VÀ MOKYR

Giải thưởng về các Khoa học Kinh tế do Ngân hàng Trung ương Thụy Điển Sveriges Riksbank để tưởng nhớ Alfred Nobel năm 2025 đã được trao cho thành tựu “giải thích được tăng trưởng kinh tế nhờ động lực đổi mới sáng tạo”. Giải thưởng được chia cho Joel Mokyr “vì đã xác định được các điều kiện tiên quyết cho tăng trưởng bền vững thông qua tiến bộ công nghệ” và cho Philippe Aghion cùng với Peter Howitt “vì lý thuyết tăng trưởng bền vững thông qua sự phá hủy sáng tạo”. Họ hoàn toàn xứng đáng được vinh danh. Tuy nhiên, lần này, ủy ban Nobel đã phần nào phóng đại công trình của họ, ở chỗ ý “tăng trưởng kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo” vẫn chưa được giải thích đầy đủ. Như thường lệ, ủy ban Nobel cung cấp thông tin cơ bản hữu ích, bao gồm phần tổng quan dễ đọc về công trình trong mục “Thông tin phổ thông”, và sau đó là phần “Nền tảng khoa học” dài hơn và nặng tính kỹ thuật hơn.

Ở đây, tôi sẽ bắt đầu với một vài điểm chính về kinh tế học công nghệ, có đề cập đến bối cảnh của ủy ban Nobel và cũng cung cấp thêm một số chi tiết về bản thân công trình này.

Từ đình đốn tới tăng trưởng bền vững

TỪ ĐÌNH ĐỐN TỚI TĂNG TRƯỞNG BỀN VỮNG

Trong suốt 200 năm qua, thế giới đã chứng kiến ​​sự tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Nền tảng của tăng trưởng này là dòng chảy liên tục của đổi mới công nghệ; tăng trưởng kinh tế bền vững diễn ra khi các công nghệ mới thay thế những công nghệ cũ, như một phần của quá trình được gọi là “phá hủy sáng tạo” [creative destruction]. Các nhà khoa học kinh tế nhận giải năm nay, bằng nhiều phương pháp khác nhau, giải thích tại sao sự phát triển này lại khả thi, và điều gì là cần thiết cho sự tăng trưởng liên tục.

Trong phần lớn chiều dài lịch sử nhân loại, mức sống không thay đổi đáng kể từ thế hệ này sang thế hệ khác, mặc dù thỉnh thoảng cũng có những khám phá quan trọng. Những khám phá này đôi khi giúp cải thiện chất lượng cuộc sống, song rốt cuộc tăng trưởng luôn ngừng lại.

Cuộc Cách mạng Công nghiệp [lần thứ nhất - ND], diễn ra cách đây hơn hai thế kỷ đã làm thay đổi cơ bản điều này. Bắt đầu ở Vương quốc Anh, rồi lan sang các nước khác, đổi mới công nghệ và tiến bộ khoa học đã tạo nên một chu kỳ đổi mới và tiến bộ không ngừng, thay vì chỉ là những sự kiện đơn lẻ. Điều này dẫn tới tăng trưởng bền vững và ổn định đáng chú ý.

Giải thưởng năm nay liên quan tới những lý giải về tăng trưởng bền vững dựa trên đổi mới công nghệ. Sử gia kinh tế Joel Mokyr được trao một nửa giải thưởng cho công trình mô tả các cơ chế cho phép những đột phá khoa học và các ứng dụng thực tiễn bổ trợ cho nhau, và tạo nên một quá trình tự sản sinh [self-generating], dẫn tới tăng trưởng kinh tế bền vững. Bởi vì đây là một quá trình thách thức các mối quan tâm hiện hành, ông cũng chứng minh tầm quan trọng của một xã hội cởi mở với những ý tưởng mới và cho phép sự thay đổi diễn ra.

Những khám phá khoa học mang tính đột phá có đang ngày càng khó tìm ra?

NHỮNG KHÁM PHÁ KHOA HỌC MANG TÍNH ĐỘT PHÁ CÓ ĐANG NGÀY CÀNG KHÓ TÌM RA?

Các nhà nghiên cứu đang tranh cãi về việc liệu khoa học “đột phá hiện trạng” hay “mới lạ” có đang suy giảm không – và cách khắc phục vấn đề này.

Tác giả David Matthews

Minh họa: David Parkins

Russell Funk không lường được công trình của mình sẽ gây chấn động đến nhường nào. Nhưng ngay sau đó, hàng loạt tin tức xuất hiện và email ủng hộ từ hàng trăm nhà khoa học đổ về — cùng với làn sóng phê phán dữ dội.

Funk và các đồng tác giả của ông lập luận rằng các bài báo khoa học và bằng sáng chế đã dần kém khả năng đột phá hiện trạng hơn theo thời gian, ý họ là công trình mới ít có khả năng khiến các bài báo trước đó trở nên lỗi thời. Hai năm trước^[1], bài báo đã thu hút sự chú ý của hơn 250 cơ quan báo chí khi vừa được công bố. Phát hiện này thậm chí còn xuất hiện trong một phiên điều trần trong năm 2025 của Quốc hội Hoa Kỳ.

“Thật không thể tin nổi, mọi người vẫn đang liên hệ tôi”, Funk, nhà nghiên cứu về tiến trình phát triển tri ​​thức khoa học tại Đại học Minnesota ở Minneapolis, cho biết. Ông viết bài báo trên cùng nhà xã hội học Erin Leahey tại Đại học Arizona ở Tucson và Michael Park, một nhà nghiên cứu về hành vi tổ chức tại trường kinh doanh INSEAD ở Fontainebleau, Pháp.

Công trình này có vẻ đã cô đọng những mối quan tâm rộng hơn về tác động của khoa học hiện đại. Trong nhiều thập kỷ, các chuyên gia chính sách khoa học đã lo ngại rằng những phát hiện có tính đột phá đang ngày càng hiếm, kìm hãm tốc độ tăng trưởng kinh tế. Đây cũng là chủ đề mà một số quan chức khoa học hàng đầu thế giới đang nhấn mạnh ngày nay.

Cỗ máy 80 năm tuổi đã định hình internet – và có thể giúp chúng ta sống sót trong thời đại AI

CỖ MÁY 80 NĂM TUỔI ĐÃ ĐỊNH HÌNH INTERNET – VÀ CÓ THỂ GIÚP CHÚNG TA SỐNG SÓT TRONG THỜI ĐẠI A.I.

Vannevar Bush làm việc với hệ thống memex trong phòng thí nghiệm (Ảnh: Getty Images)

Nhiều năm về trước, khi internet hay trí tuệ nhân tạo (AI) còn chưa tồn tại, một kỹ sư người Mỹ tên là Vannevar Bush đã trăn trở về cách tháo gỡ một bài toán khó. Ông nhận thấy việc nghiên cứu của giới chuyên môn ngày càng trở nên khó khăn, và tìm ra một hướng tiếp cận hiệu quả hơn.

Vannevar Bush (Ảnh: Associated Press)

Thời điểm đó là thập niên 1940, khi muốn tìm các bài báo, sách hay tài liệu khoa học, người ta đều phải đến thư viện và lần mò trong một tủ chỉ mục thẻ khổng lồ. Đó là những dãy dài ngăn kéo nối tiếp, chứa đầy phiếu tra cứu (index cards), thường được sắp xếp theo tên tác giả, nhan đề hoặc chủ đề. Khi tìm được tài liệu mong muốn, việc tạo bản sao hay trích đoạn là một nhiệm vụ thủ công, tẻ nhạt. Mỗi cá nhân buộc phải cực kỳ ngăn nắp để lưu trữ các tư liệu của riêng mình.

Và thật khốn khổ cho những ai phải nghiên cứu trên nhiều hơn một lĩnh vực. Bởi về mặt vật lý, mỗi cuốn sách chỉ có thể nằm ở một vị trí duy nhất, thế nên chúng phải được phân loại dưới một chủ đề chính. Một bài viết về nghệ thuật hang động chẳng hạn, sẽ chỉ được xếp vào mục “nghệ thuật” hoặc “khảo cổ học”, chứ không thể nằm ở cả hai. Vì vậy mà các nhà nghiên cứu thường phải tốn thêm thời gian chỉ để tìm tài liệu đúng chỗ.

Thử thách này vốn đã tồn tại từ lâu, nhưng sự bùng nổ của các ấn phẩm nghiên cứu trong thời kỳ ấy khiến vấn đề càng tồi tệ hơn. Như Bush đã viết trong bài tiểu luận có sức ảnh hưởng lớn As We May Think đăng trên Tạp chí The Atlantic tháng 7 năm 1945:

Gandhi Jayanti

GANDHI JAYANTI

Nguyễn Xuân Xanh

“Một cơ thể nhỏ bé của những tinh thần quyết tâm được thắp sáng bởi một niềm tin không gì lay chuyển được vào sứ mệnh của họ có thể thay đổi tiến trình lịch sử.”

—Mahatma Gandhi

Mahatma Gandhi (1869-1948), sinh nhật thứ 156

Mỗi năm, 2 tháng 10 là ngày lễ quốc khánh của Ấn độ, đồng thời là sinh nhật của Mahatma Gandhi, năm nay thứ 156, được gọi là Gandhi Jayanti. Ông được xem là “Người cha lập quốc”, Bapu (Founding Father of Nation). Ông là người chủ trương đấu tranh bất bạo động (Ahimsa), cam kết các nguyên tắc chân lý (Satya) cũng như công bằng xã hội (justice). Liên Hợp Quốc cũng công nhận ngày 2 tháng 10 là Ngày Quốc tế Bất bạo động để thúc đẩy những giá trị trường tồn này.

Sinh năm 1869 tại Porbandar, Gujarat, Mahatma Gandhi đã lãnh đạo nhiều phong trào tự do khác nhau ở Ấn Độ, bao gồm phong trào bất hợp tác, phong trào bất tuân dân sự và phong trào Quit India với vũ khí mạnh mẽ là ahimsa (bất bạo động) và satyagraha (sức mạnh chân lý). Lời nói và hành động của ông đã truyền cảm hứng cho hàng triệu người tích cực tham gia các cuộc biểu tình chống lại chế độ thực dân ở Ấn Độ.

Về các thuật ngữ Thực tiễn, Bạo lực biểu tượng, Nhà nước, Cảm thức thực tiễn & Quyền lực biểu tượng

PRATIQUE/PRATIQUES

[THỰC TIỄN]

Pierre Bourdieu bắt đầu xây dựng lý thuyết thực tiễn của mình vào những năm 1960, sau khi trở về từ Algérie. Ta có thể tìm thấy sự trình bày chi tiết đầy đủ đầu tiên của lý thuyết này trong Esquisse d’une théorie de la pratique (1972) và sự trình bày lại mang tính hệ thống trong Le Sens pratique (1980). Sinh ra từ sự đối đầu của ông với nhân học cấu trúc của Lévi-Strauss, lý thuyết này được nuôi dưỡng bởi những bài của Merleau-Ponty, Husserl, Heidegger và Wittgenstein, nhưng trước hết gắn chặt với các nghiên cứu dân tộc học mà ông đã thực hiện về vùng Kabylie trong khoảng thời gian từ 1958 đến 1961.

Sự suy ngẫm về thực tiễn dựa trên sự phê phán kép chủ nghĩa luận và khách quan luận. Một bên, các cách tiếp cận theo chủ nghĩa chủ quan, từ lý thuyết của Sartre đến lý thuyết về chủ thể duy lý, cho rằng hành động là sản phẩm của ý chí của một chủ thể có ý thức có khả năng tự phóng chiếu vào tương lai bằng cách dự đoán các hệ quả của hành động của mình. Nhưng Bourdieu tranh cãi cả ý tưởng về quyền tự do lựa chọn hoàn toàn và quyền tự do phóng chiếu trong tương lai. Ông phân biệt sự dự đoán hợp lý với sự phóng chiếu như một ý đồ thực tiễn, bằng cách dựa vào khái niệm “protention/ước ao” (protention là sư ước ao (và sự mong đợi) những gì sẽ đến/à-venir -, nó là điều tạo nên cái khả năng của tương lai/avenir trong sự tiến hóa/devenir - ND) do Husserl phát triển [Choses dites: 22].

Cách mạng văn hoá của Donald J. Trump

CÁCH MẠNG VĂN HOÁ CỦA DONALD J. TRUMP

Tác giả: Michel Bonnin

Có phải Trump đang làm như Mao?

Chúng tôi đã đề nghị một trong những chuyên gia lớn về cách mạng văn hoá Trung Quốc xem xét nghiêm túc về tình hình tương tự.

Kết quả thật đáng lo ngại.

Hình ảnh: Knowledge Bennett, “Mao Trump”, 2016 © The Know Contemporary

Những tuần đầu tiên của nhiệm kỳ thứ hai của Donald Trump với tư cách là tổng thống của nước Mỹ đã nhanh chóng gây ra một cảm giác về những điều đã từng thấy nơi những người có hiểu biết về Cách mạng văn hoá của Mao.

Các mạng xã hội Trung Quốc vội vàng khuếch đại những sự tương tự này, thường là trong một tinh thần châm biếm.

Lúc đầu, những nét tương đồng này dường như không có thật – vì sự khác biệt quá lớn giữa Trung Quốc cộng sản những năm 1960-1970 và nước Mỹ của Donald Trump giữa thập niên 2020.

Tuy nhiên, những sự tương đồng này là rất rõ ràng.

Một số thức giả đã mô tả sự tương đồng về tâm lý giữa Trump và Mao vào đầu nhiệm kỳ tổng thống thứ nhất của Trump^[1].

Nhưng kể từ năm 2025, sự đối chiếu với Cách mạng văn hoá Trung Quốc còn được khẳng định một cách mạnh mẽ hơn vì nhiều lý do.

Trong cả hai trường hợp, ta chứng kiến một dạng đảo chính gây ra bởi một người lãnh đạo chống lại hệ thống chính trị mà người đó là lãnh đạo tối cao – cái mà ta gọi trong tiếng Tây Ban Nha là autogolpe, có nghĩa là một cuộc đảo chính tự lật đổ^[2].

Mặt khác, nhiệm kỳ thứ hai của Trump nhấn mạnh nhiều hơn nhiệm kỳ thứ nhất các vấn đề ý thức hệ - chính thuật ngữ “cách mạng văn hoá” đã được các cố vấn của Trump trực tiếp sử dụng.

Albert Einstein, Từ những năm sau của đời tôi ra mắt

ALBERT EINSTEIN, Từ những năm sau của đời tôi

Out of my later years/Aus meinen späten Jahren

Sách mới ra mắt Tháng 9, 2025 tại IRED Books & Nxb Tri Thức

VỚI SỰ TÀI TRỢ CỦA VIỆN VĂN HÓA GOETHE THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Xuân Xanh chủ trương và cùng dịch với Đỗ Thị Thu Trà

Với Tiểu luận Dẫn nhập và Tiểu sử Einstein viết mới đặc biệt dành cho bản tiếng Việt

Cay đắng và ngọt ngào đến từ bên ngoài, sự cứng cỏi đến từ bên trong, từ những nỗ lực của chính mình. Tôi chủ yếu đã làm những gì bản chất tự nhiên của tôi thôi thúc. Thật hỗ thẹn khi vì điều đó mà nhận được quá nhiều sự kính trọng và yêu thương. Những mũi tên thù ghét cũng được bắn về phía tôi; nhưng chúng chưa bao giờ trúng đích, vì theo nghĩa nào đó, chúng thuộc về một thế giới khác mà tôi không có chút liên quan.

Tôi sống trong cô đơn, điều từng là đau đớn khi còn trẻ, nhưng lại ngọt ngào trong những năm tháng trưởng thành.

— Albert Einstein

Trong tất cả các gương mặt có tiếng tăm trong xã hội mà tôi biết được thì Einstein là người đã chiếm được trọn vẹn sự ngưỡng mộ trong tim tôi. …Einstein không những là một nhà khoa học vĩ đại, ông còn là một con người vĩ đại. Ông đấu tranh cho hoà bình trong một thế giới đang tiến dần về chiến tranh. Ông vẫn thánh thiện trong một thế giới điên loạn, và phóng khoáng trong tư duy trong một thế giới của những người cuồng tín.

Einstein không những là nhà khoa học có năng lực nhất của thế hệ ông. Ông còn là – điều không phải là đương nhiên – một người hiền.

Einstein là con người tuyệt vời. Mặc cho tài năng và tên tuổi, ông vẫn luôn luôn vô cùng khiêm tốn. Mỗi một yêu sách cho mình siêu việt là xa lạ với ông. Không bao giờ tôi thấy ở ông một dấu hiệu dù là nhỏ nhất của sự hám danh hay ganh tị, những tật xấu mà ngay những bộ óc vĩ đại như Newton và Leibniz cũng mắc phải.

— Bertrand Russell

Einstein đã làm việc với tất cả sức lực cho đến hết đời mình. Trong những ngày cuối cùng của ông, gương mặt ông mệt nhọc. Tất cả những gì ông cần phải dâng hiến cho những lý tưởng của mình thì ông đã hiến dâng, và trong số đó có lý tưởng vĩ đại nhất trong tất cả lý tưởng mà vì nó ông đã leo lên rất cao, cái đỉnh cao tuyết phủ kia, nơi mà ánh sáng rực rỡ của nó hôm nay tỏa sáng hơn bao giờ hết: “Một giấc mơ hài hòa toàn diện của sự tồn tại”.

Ông không còn thuộc về một quốc gia nào, nhóm người nào, thời đại nào nữa, mà thuộc về tất cả những người bạn của tương lai. Einstein hầu như không còn thuộc về Einstein nữa. Ông thuộc về thế giới.

— John Wheeler