SỬ DỤNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG CÔNG VIỆC... NHƯNG MỘT CÁCH BÍ MẬT: TẠI SAO CÓ NHIỀU NHÂN VIÊN IM LẶNG ĐẾN THẾ?
Các tác giả:
Giảng viên, nhà nghiên cứu
Ascencia Business School
Tiến sĩ khoa học quản trị, nhà nghiên cứu về quản trị công hậu xung đột
Đại học Poitiers
Một nhân viên càng nhận thấy trí tuệ nhân tạo là mối đe
dọa đối với việc làm của mình thì càng có xu hướng che giấu hành vi sử dụng trí
tuệ nhân tạo của mình đối với đồng nghiệp hoặc cấp trên. PeopleImages/Shutterstock
|
NỘI DUNG CHÍNH · Nhiều người sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong doanh nghiệp đã chọn không nói với cấp trên cũng như với đồng nghiệp. · Lo sợ sẽ mất việc, phải làm việc gấp ba lần, sợ hội chứng kẻ mạo danh, có nhiều lý do của sự im lặng này. · Sự im lặng này vẫn là một chỉ dấu về tình trạng doanh nghiệp; các doanh nghiệp có những đòn bẩy để thoát khỏi vùng xám của sự che giấu này. |
Một nhà tư vấn soạn thảo bài tổng hợp với sự trợ giúp của Claude, một luật gia chuyển những phác thảo đầu tiên của mình cho Gemini, một giảng viên chuẩn bị tài liệu giảng dạy với Perplexity hay một chuyên viên tiếp thị hoàn thiện những thông báo nhờ vào ChatGPT... những tình huống này từ nay đã trở thành bình thường. Điều ít bình thường hơn là những tình huống này thường có điểm chung: chúng diễn ra một cách kín đáo, thậm chí trong bí mật.
Những con số nói lên rất rõ ràng. Gần một phần ba nhân viên có dùng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công việc giữ bí mật về hành vi này đối với chủ của họ. Ngoài ra, trên mức độ toàn cầu, một nghiên cứu phối hợp giữa Đại học Melbourne (Úc) và văn phòng KPMG liên quan đến 48.000 người tại 47 nước xác nhận rằng 57% số nhân viên tránh việc cho biết họ sử dụng AI và trình bày những nội dung được các công cụ này tạo ra như là kết quả công việc của chính họ.
Nhận định này xuất hiện trong một bối cảnh áp dụng AI bùng nổ: tỷ lệ nhân viên cho biết họ có sử dụng AI trong công việc đã tăng từ 26% năm 2024 lên 42% năm 2025, chỉ tính riêng nước Mỹ, 62% số người trưởng thành từ nay tương tác với AI nhiều lần hằng tuần.
Nghịch lý này – áp dụng ồ ạt một công nghệ nhưng đồng thời che giấu việc sử dụng – đáng được khảo sát kỹ lưỡng. Nó không đơn giản xuất phát từ một nỗi sợ phi lý, mà từ những logic của tổ chức, xã hội và bản sắc vốn đã được sưu tầm rất nhiều bởi việc nghiên cứu về hành vi tổ chức.
Để phân tích hiện tượng mới này, chúng tôi dựa vào nghiên cứu của chúng tôi “Sức khỏe tâm thần trong công việc và trí tuệ nhân tạo: giữa hỗ trợ tâm lý và rủi ro phụ thuộc” cũng như những công trình quan trọng của các nhà xã hội học, tâm lý học có uy tín và các nhà nghiên cứu về quản trị.
Thú nhận sự yếu kém?
Một trong những lý do được nêu ra nhiều nhất để giải thích sự im lặng này gắn với cách mà các nhân viên quản lý hình ảnh chuyên môn nghề nghiệp của mình. Các công trình nền tảng quan trọng của nhà xã hội học và ngôn ngữ học Erving Goffman về giới thiệu bản thân trong đời sống xã hội cho thấy là các cá nhân thường xuyên kiểm soát những ấn tượng mà họ đem đến cho những người đối thoại của họ. Trong một bối cảnh nghề nghiệp, việc kiểm soát này là đặc biệt mạnh mẽ: người ta tìm cách tỏ ra có năng lực, chặt chẽ và không thể thay thế.
Nhờ cậy đến trí tuệ nhân tạo có thể được diễn giải, một cách sai lầm, như một thú nhận về hạn chế của mình (dịch sát nghĩa của confession of limitation). Lập luận này, cho dù hàm ý, nuôi dưỡng điều mà các nhà tâm lý học lao động gọi là “hội chứng kẻ mạo danh”. Các cuộc thăm dò nêu rõ 27% số nhân viên che giấu việc họ dùng AI chính xác là vì “họ không muốn những người khác nghi ngờ về các năng lực của họ”. Chính cụm từ “hội chứng mạo danh do AI thúc đẩy” (AI-fueled imposter syndrome) từ nay đã xuất hiện trong từ vựng chuyên nghiệp của khối nói tiếng Anh để chỉ hiện tượng đặc thù này.
Việc nghiên cứu trong quản trị hiệu suất chỉ ra rằng nhân viên rất nhạy cảm với những dấu hiệu đánh giá được truyền đạt từ những người phụ trách và các công ty của họ. Một khi họ nhận thức rằng cậy nhờ đến một công cụ bên ngoài có thể được hiểu là một sự yếu kếm về năng lực, phản xạ che giấu xuất hiện.
“Lợi thế bí mật” so với các đồng nghiệp
Một động lực thứ hai, ít được thú nhận nhưng rất thật, mang tính cạnh tranh hơn. Nhân viên giữ bí mật việc họ dùng AI vì họ thấy ở đó một “lợi thế bí mật” so với các đồng nghiệp của họ. Trong những môi trường nghề nghiệp mang tính cạnh tranh, việc làm chủ một công cụ mà những người khác không biết, hay ít ra là ít sử dụng, tạo thành một nguồn lực hiếm mà nhiều cộng sự thường không thấy ích lợi gì để chia sẻ với các đồng nghiệp của họ.
Logic này tìm thấy một nền tảng vững chắc trong lý thuyết “bảo tồn các nguồn lực” của giáo sư tâm lý học Stevan Hobfoll. Theo khung lý thuyết này, các cá nhân tìm cách tích lũy và bảo tồn các nguồn lực của mình (năng lực, địa vị, việc làm, v.v.). Tri thức tạo thành một nguồn lực nghề nghiệp quan trọng nhất.
Ngoài ra, một nghiên cứu mới đây đã chứng minh rằng ý thức về sự đe dọa do AI gây ra là có mối tương quan thiết thực với hành vi che giấu tri thức. Nói cách khác, một nhân viên càng nhận thức AI như một mối đe dọa đối với việc làm hay đối với giá trị nghề nghiệp của họ, họ càng có xu hướng che giấu các kiến thức của họ, và nói rộng ra là các cách thực hành của họ đối với các đồng nghiệp hay cấp trên.
Sự che giấu này có ba dạng tiêu biểu:
· Nói dối lãng tránh, và hứa sẽ chia sẻ kiến thức trong tương lai;
· Giả không biết, nghĩa là giả vờ không biết;
· Làm cho sự từ chối trở thành hợp lý, viện dẫn sự bảo mật.
Trí tuệ nhân tạo bí mật xuất hiện như một biến cách đặc biệt của hành vi che giấu kiến thức, nó có thể ảnh hưởng đến hiệu suất tập thể của các nhóm/đội.
Lo sợ mất việc làm
Một chiều kích có tính hiện sinh hơn cũng giải thích sự kín đáo này. Nếu tôi nêu ra cho ông chủ của tôi rằng AI có thể làm trong 10 phút điều mà tôi phải làm trong một ngày, có phải là chính tôi ký cho tôi nghỉ việc?
Nhân viên giấu việc họ dùng AI chính xác là vì họ sợ rằng cấp trên của họ nhận ra rằng AI có thể thực hiện một phần công việc của họ, và tùy tình hình có thể thay thế một số việc làm trong lĩnh vực của họ. Giữ AI trong bí mật, đó là một chiến lược bảo vệ cá nhân và nghề nghiệp.
Sản xuất nhanh gấp ba lần với gấp ba công việc
Một phản ứng tâm lý khác đáng được quan tâm: lo sợ những kỳ vọng của cấp trên tăng lên quá mức kiểm soát.
Đọc thêm: La “vibecoding fatigue”: épuisés par l’IA, les développeurs informatiques inventent leurs propres parades [“Sự mệt mỏi khi lập trình bằng trí tuệ nhân tạo”: Mệt mỏi do AI, các lập trình viên nghĩ ra các cách tránh đỡ]
Nếu tôi tiết lộ rằng tôi thực hiện công việc nhanh gấp ba lần nhờ AI, tôi có gặp phải tình huống làm gấp ba công việc với mức lương như cũ? Cơ chế này làm nảy sinh một cơ cấu kích động tai hại: gia tăng năng suất không được tưởng thưởng, bị tổ chức chiếm lấy mà không bù đắp cho nhân viên.
Logic này đã được nghiên cứu kỹ và nằm trong lý thuyết cổ điển về “sự hạn chế nỗ lực tự nguyện”. Về mặt lịch sử, lý thuyết này chứng minh rằng những người lao động tự tổ chức một cách không chính thức để hạn chế việc cho thấy rõ năng suất của họ. Mục đích là để cấp quản lý không tăng thêm tốc độ làm việc hoặc hạ thấp đơn giá gia công nếu họ biết một công việc có thể được thực hiện nhanh hơn.
Các nhà quản lý có thể làm gì?
Hiểu các cơ chế thôi là chưa đủ: phải hành động. Có nhiều đòn bẩy giúp cho các tổ chức thoát khỏi vùng xám của sự che giấu này.
Xác định những quy tắc rõ ràng
Điều kiện đầu tiên của việc sử dụng minh bạch là sự tồn tại của những quy tắc rõ ràng. Tạo ra một khung rõ ràng và thân thiện biểu lộ quan điểm của lãnh đạo liên quan đến việc sử dụng AI. Không có quy tắc không có nghĩa là tự do: nó có nghĩa là sự lo lắng.
Công nhận AI là một công cụ hợp pháp
Điều kiện thứ hai là công khai thừa nhận AI là một công cụ hợp pháp. Dấu hiệu mạnh mẽ nhất đến từ cấp lãnh đạo cao nhất: chính các nhà quản lý đề cập đến việc họ dùng các công cụ AI trong công việc của chính họ sẽ gỡ bỏ kỳ thị đối với hành động sử dụng AI và mở ra một không gian đối thoại. Ngược lại, sự im lặng của các nhà quản lý về vấn đề này thường được diễn giải như một hàm ý không tán thành.
Chia sẻ những lợi ích của AI
Lo sợ việc rút ngắn thời gian gây bất lợi cho mình chỉ có thể được xóa tan bởi việc quản lý rõ ràng những mong chờ. Các doanh nghiệp có thể cam kết rằng những lợi ích của AI sẽ được chia sẻ thông qua những công việc có chất lượng hơn, thời gian đào tạo hay chất lượng sống tốt hơn trong công việc.
Huấn luyện việc sử dụng AI với tinh thần phê phán
Việc phổ biến những năng lực hiểu biết thực về những hạn chế của AI (ảo giác, thiên kiến, rủi ro về tính bảo mật) sẽ làm yên lòng các nhân viên và cung cấp cho họ những lập luận để thảo luận một cách bình thản về việc sử dụng của họ. Một nhân viên được đào tạo là nhân viên không thấy xấu hổ khi nói những điều họ biết và những điều họ làm. Đào tạo việc sử dụng AI với tinh thần phê phán là một trong những sự ủng hộ hiệu quả nhất mà các doanh nghiệp có thể đem đến cho các cộng sự của họ.
Chỉ dấu về tình trạng các doanh nghiệp
Việc nhờ cậy AI trong công việc một cách kín đáo không phải là một giai thoại công nghệ mà là một chỉ dấu về tình trạng tổ chức các doanh nghiệp: về năng lực tạo ra sự tin tưởng, quản lý những điều bất định, thừa nhận những cách làm việc thực sự của các cộng sự thay vì chỉ đánh giá những cách làm việc đã được nói ra.
Vào lúc các tổ chức tìm cách tận dụng tiềm năng của trí tuệ nhân tạo tạo sinh, không còn là lúc biết tích hợp AI như thế nào, mà là bằng cách nào tạo ra các điều kiện để mọi người đều muốn nói về việc này. Bởi vì một AI được dùng trong bí mật là một AI bị lãng phí một phần: việc sử dụng chúng không được chia sẻ, không được điều tiết, không được cải thiện một cách tập thể.
Im lặng không bao giờ là trung lập. Nó nói lên một điều gì đó về chúng ta, về những sợ hãi của chúng ta, và nhất là về những tổ chức mà chúng ta đã xây dựng nên.
Người dịch: Thái Thị Ngọc Dư
Nguồn: ‘Utiliser l’LA au travail … mais en secret: pourquoi tant de salaries se taisent-ils?’, The Conversation, 5.10.2026.