CHÍNH PHỦ NÊN QUẢN
LÝ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO, CHỨ KHÔNG PHẢI SỞ HỮU NÓ
Ngày 15 tháng 7 năm 2026 Gabriela Ramos và Emilija
Stojmenova Duh
Các hệ thống trí tuệ nhân tạo
(AI) hiện nay đủ
mạnh để đe dọa cơ sở hạ tầng trọng yếu, hệ thống tài chính và an ninh quốc gia.
Thay vì trở thành cổ đông trong các công ty trí tuệ nhân tạo, như Tổng thống Mỹ
Donald Trump đã đề xuất, các chính phủ nên đầu tư vào các thể chế độc lập cần thiết
để buộc ngành công nghiệp này phải chịu trách nhiệm.
PARIS—Giờ đây, rõ ràng là các chính phủ phải chịu trách nhiệm định hình ngành công nghiệp AI. Chỉ có các thể chế độc lập và chủ động, bao
gồm cả các cơ quan quản lý, mới có thể giảm thiểu rủi ro do các công nghệ này gây
ra, đồng thời đảm bảo rằng chúng nâng cao chứ không làm suy yếu phẩm giá con người.
Thế nhưng, đã quá nhiều lần, các chính phủ lại phản ứng với sự trỗi dậy
của AI bằng thái độ cam
chịu, về cơ bản là thừa
nhận rằng họ chưa hiểu các hệ thống này đủ sâu để can thiệp. Dù sao đi nữa, theo lập luận của nhiều
nhà hoạch định chính sách, vẫn còn quá sớm để biện minh cho hành động thực chất.
Đó không phải cách các xã hội từng xử lý những cuộc cách mạng công nghệ trước đây. Từ suy giảm tầng ozone đến kỹ thuật địa cầu [geoengineering – kỹ thuật can thiệp khí hậu] và biến đổi gien, các chính phủ đã can thiệp khi có bằng chứng đáng tin cậy về tác hại, hoặc khi tiềm năng gây hại nghiêm trọng trở nên lớn đến mức không thể bỏ qua, thay vì chờ đợi sự chắc chắn hoàn toàn về mặt khoa học. Khi làm vậy, họ thường áp dụng cách tiếp cận dựa trên kết quả, tập trung vào tác động thực lên con người và buộc các công ty phải chịu trách nhiệm về những thiệt hại do sản phẩm hoặc công nghệ của mình gây ra.
Các chính phủ có nghĩa vụ yêu cầu đánh giá nghiêm ngặt các công nghệ mới
có sức ảnh hưởng lớn trước khi
đưa chúng ra thị trường một cách vội vàng. Các cơ quan độc lập như Cục Quản lý Thực
phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), Cơ quan Dược phẩm Châu Âu (EMA) và Cơ quan An toàn
Thực phẩm Châu Âu (EFSA) vốn đã đảm nhiệm chức năng này cho thực phẩm và dược phẩm.
Dĩ nhiên, chẳng ai mong
đợi các cơ quan chính phủ phát minh ra thuốc tốt hơn những gì các
công ty dược làm được. Vai trò của họ
là xác minh rằng những loại thuốc
do các công ty này sản xuất
là an toàn và hiệu quả. Và bất chấp hàng thập kỷ cảnh báo rằng sự điều tiết sẽ kìm hãm sự đổi mới, việc
giám sát độc lập không hề khiến
ngành công nghiệp này giảm sức
đổi mới sáng tạo hay cạnh tranh kém
hơn. Ngược lại, chính nhờ giám
sát mà các khám phá của ngành
đáng tin cậy hơn.
Tuy nhiên, chính phủ Hoa Kỳ
– với những quyết định chi
phối thị trường AI toàn cầu mạnh
hơn bất kỳ chính phủ nào khác – lại nhiều
lần chùn tay trước việc điều tiết các công nghệ này, viện dẫn lập luận quen thuộc
rằng điều tiết sẽ giết chết đổi mới sáng tạo. Sự chần
chừ này được củng cố thêm khi cuộc cạnh tranh công nghệ với
Trung Quốc ngày càng bị xem là một cuộc
chơi có tổng bằng không [zero-sum], dù cho Hoa Kỳ vẫn phát triển tuyệt đại đa số các mô hình AI tiên tiến còn Trung Quốc chỉ chiếm một phần nhỏ.
Đúng theo cách tiếp cận tân tự do vốn đã thống trị việc hoạch định chính sách kinh tế trong nửa thế kỷ
qua, người ta thường kỳ vọng các chính phủ chỉ can thiệp sau khi thị trường thất bại. Nhưng khi nói đến AI, cách tiếp cận “để chờ xem” có thể dẫn đến hậu quả thảm khốc. Ví dụ, thử nghiệm
của Anthropic cho thấy mô hình Mythos có thể xác định và khai
thác các lỗ hổng trên tất cả các hệ điều hành và trình duyệt web phổ biến. Nếu được triển khai một cách thiếu trách
nhiệm hoặc rơi vào tay kẻ xấu, các hệ thống AI tiên tiến với năng lực như vậy có thể xâm
phạm cơ sở hạ tầng trọng yếu, hệ thống tài chính và an ninh quốc gia trên
phạm vi toàn cầu.
Đáp lại, chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây đã áp đặt các hạn chế
đối với quyền tiếp cận các mô hình AI
tiên tiến lên một số chủ thể nước ngoài, qua đó thúc đẩy các nước trên thế giới giảm sự phụ thuộc
vào các nhà cung cấp AI của Mỹ và đầu tư vào năng lực trong nước. Đây không phải
kiểu can thiệp mà các xã hội dân chủ nên hoan nghênh.
Vào tháng 6, Trump đã đẩy logic này đi xa hơn bằng cách đề xuất chính phủ liên bang nắm cổ phần trong các công ty AI
để “người dân Mỹ được hưởng lợi”. Chỉ
vài tuần sau, OpenAI được cho là đã ngỏ ý trao
5% cổ phần công ty cho chính phủ Mỹ.
Nhưng không nên nhầm lẫn giữa sở hữu nhà nước và sở hữu công. Hàng hóa công
là thứ mà mọi người đều có thể sử dụng và không ai có thể bị loại trừ, chẳng hạn như không khí sạch, công viên
công cộng hoặc một ngọn hải đăng.
Ngược lại, cổ phần mang lại quyền sở hữu và ảnh hưởng đối với một công ty tư nhân,
do bất kỳ chính phủ nào đang nắm quyền thực thi.
Đề xuất của OpenAI làm dấy lên những lo ngại sâu sắc. Đầu tiên là vấn đề quyền
riêng tư. Hãy tưởng tượng bạn tìm đến một trợ lý AI như Claude Fable với những câu hỏi mà bạn sẽ không bao giờ hỏi ai khác: làm thế nào để ly hôn, làm
thế nào để giấu gia đình chuyện nợ nần, hay nên bầu cho ai. Ngày càng nhiều người coi hệ thống AI như những
cuốn nhật ký biết trả lời.
Giờ hãy tưởng tượng rằng chính phủ sở hữu một phần của công ty đang vận hành hệ thống đó. Trong tác phẩm “1984”, George Orwell đã tưởng tượng ra một nhà nước chuyên chế áp đặt sự giám sát
thông qua các màn hình vô tuyến. AI mang đến một viễn cảnh
đen tối tinh vi hơn, ở
đó sự giám sát bắt đầu không phải bằng
sự cưỡng chế mà bằng lòng tin.
Mối lo ngại thứ hai là về mặt thể chế. Các chính phủ tồn tại để đảm bảo thị trường mang lại lợi
ích cho xã hội, chứ không phải để tối đa hóa giá trị các danh mục đầu tư của họ. Nếu nhà nước
trở thành cổ đông trong các công ty AI lớn, những mục tiêu đó có thể xung đột. Liệu các nhà hoạch định
chính sách có sẵn sàng hy sinh giá trị khoản đầu tư của chính phủ vì sự an toàn
lâu dài của công chúng? Ngay cả khi chính phủ hành động với thiện chí, xung đột
lợi ích mang tính cấu trúc – hoặc thậm chí chỉ là vẻ như có xung đột – cũng sẽ làm suy yếu niềm tin vào tính độc lập của cơ
quan quản lý.
Hơn nữa, đề xuất của OpenAI không xuất phát từ thiết kế thể chế cẩn trọng hay thảo luận dân chủ. Nó dường như
là một phản ứng chắp vá trước áp lực chính trị tức thời hơn là một phần của chiến lược nhất
quán để quản trị AI.
Hàng thập kỷ kinh nghiệm cũng đã cho chúng ta thấy thế
nào là một can thiệp hiệu quả: các cơ
quan quản lý độc lập, các thể chế vô tư, các cơ chế phòng ngừa xung đột lợi ích và các giới hạn nghiêm ngặt đối với tình trạng “cửa
quay” giữa khu vực công và ngành công nghiệp. Những bài học đó không nên bị vứt bỏ chính vào lúc ta cần chúng nhất.
Có nhiều cách tốt hơn hẳn để các nhà
hoạch định chính sách dẫn dắt thị trường AI đi đúng hướng hơn là nắm cổ phần. Thay vì trở thành cổ đông, chính phủ
nên đầu tư vào các thể chế vững mạnh, độc lập, phát
triển và thực thi các tiêu chuẩn
an toàn, thiết lập các cơ chế trách nhiệm pháp lý rõ ràng nhằm truy cứu được trách nhiệm của những
bên gây ra thiệt hại liên quan đến AI.
Họ cũng nên yêu cầu các công ty công nghệ đa quốc gia thực hiện nghĩa vụ
thuế công bằng. Trên hết, họ phải bồi
dưỡng cho khu vực công các năng lực chuyên môn cần thiết để theo kịp những tiến
bộ công nghệ.
Những đề xuất này không hề cực đoan. Chúng là những công cụ thể chế mà các nền kinh tế thị trường thành công đã gây dựng qua nhiều thập kỷ để dung hòa đổi mới sáng tạo với quản trị có trách nhiệm. Dù có sức biến đổi mạnh đến đâu thì AI cũng không đòi hỏi chúng ta phải tái phát minh vai trò của chính phủ. Nhưng ta phải giành lại vai trò đó. Thay vì trở thành cổ đông, chính phủ nên làm những gì họ giỏi nhất: định hình thị trường vì lợi ích công.
 |
| Gabriela Ramos |
Cộng tác với PS từ năm 2019, đã viết 9 bài bình luận.
Gabriela Ramos, đồng chủ tịch Nhóm đặc nhiệm về Bất bình đẳng và Công bố thông tin tài chính liên quan đến xã hội, từng là trợ lý tổng giám đốc phụ trách khoa học xã hội và nhân văn tại UNESCO, nơi bà giám sát việc xây dựng Khuyến nghị về Đạo đức Trí tuệ Nhân tạo, và trước đó là chánh văn phòng tại OECD kiêm đại diện đàm phán cấp cao cho G20, G7 và APEC.
 |
| Emilija Stojmenova Duh |
Cộng tác với PS từ năm 2026, đã
viết 4 bài bình luận.
Emilija Stojmenova Duh, Phó Giáo sư Kỹ thuật Điện tại Đại học Ljubljana, là
thành viên Hội đồng Quỹ Globethics và là cựu bộ trưởng Bộ Chuyển đổi số của Slovenia.
Huỳnh Thị Thanh Trúc
dịch
Nguồn: Governments
Should Govern AI, Not Own It by Gabriela Ramos & Emilija Stojmenova Duh,
Project Syndicate, Jul 15, 2026.
