Trần Đức Thảo là ai? Cuộc đời và sự nghiệp của một triết gia người Việt (2/2)

TRẦN ĐỨC THẢO LÀ AI? CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP CỦA MỘT TRIẾT GIA NGƯỜI VIỆT (2)

Phần 2: Vào chiến khu, Nhân văn Giai phẩm và nỗ lực cuối đời

Tác giả: Alexandre Féron

Biên dịch: Hoàng Lan Anh

(Nguyên tác tiếng Pháp: Qui est Tran Duc Thao? Vie et œuvre d’un philosophe vietnamien)

Nhìn lại dự án trí tuệ đầy tham vọng và cuộc đời đầy biến động của triết gia Marxist người Việt Nam này: quá dấn thân dưới mắt các nhà triết học, quá triết học đối với các nhà hoạt động, và ông bị cuốn vào những mâu thuẫn của thế kỷ. (ND: Vì bài quá dài, chúng tôi tách làm hai phần để dễ đọc. Sau đây là phần 2, từ lúc hồi hương về Việt Nam cho đến cuối cuộc đời.)

Trở về Việt Nam: Sự tổng hợp bất khả thi (1952-1985)

Cách mạng Việt Nam như là “con đường của giải pháp”^[40] (1952-1958)

Người ta có thể hình dung sự hào hứng đã dẫn dắt cuộc trở về Việt Nam này. Sẽ khó khăn hơn để biết Trần Đức Thảo đã sống như thế nào trong những năm đầu tiên trở về Việt Nam, vốn ngay lập tức diễn ra dưới dấu ấn của sự ngộ nhận. Người ta có thể phân biệt ba khoảnh khắc lớn trước năm 1958.^[41] [ND: tức là thời gian khi ông bị tước hết mọi quyền lực và phương tiện làm việc và sinh sống, phải làm bản kiểm thảo công khai trước Đảng].

Mười năm hợp tác Lancang - MeKong: Tham vọng chiến lược của Trung Quốc và cái giá phải trả của các nước hạ nguồn

MƯỜI NĂM HỢP TÁC LANCANG - MEKONG:

Tham vọng chiến lược của Trung Quốc và cái giá phải trả của các nước hạ nguồn

Phạm Phan Long

Lời dẫn: Sau mười năm hoạt động, Cơ chế Hợp tác Lancang – Mekong (LMC) do Trung Quốc khởi xướng đã bộc lộ rõ sự mất cân đối trong quan hệ giữa các bên. Dù mang lại một số dự án hạ tầng và thúc đẩy thương mại, cơ chế này cũng khiến các nước hạ nguồn ngày càng lệ thuộc vào Trung Quốc về vốn, thị trường và chuỗi cung ứng. Thêm vào đó là những rủi ro ngày càng lớn đối với an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, môi trường và thậm chí cả chủ quyền quốc gia.

Với lợi thế kiểm soát toàn bộ thượng nguồn sông Mekong, Trung Quốc nắm trong tay đòn bẩy quan trọng để tác động đến dòng chảy, đầu tư và thương mại trong khu vực. Trong khi đó, các nước hạ nguồn ngày càng rơi vào thế phụ thuộc: Thâm hụt thương mại gia tăng, nợ công chồng chất, ô nhiễm xuyên biên giới khó kiểm soát và dư địa cho các quyết sách chiến lược độc lập ngày càng bị thu hẹp. Không ít nhà quan sát cho rằng, các nước này đang có nguy cơ trở thành những “chư hầu kinh tế” của Bắc Kinh. 

Bên cạnh đó, các hoạt động của Trung Quốc trên Biển Đông – từ việc đơn phương tuyên bố chủ quyền đối với phần lớn vùng biển, xây dựng và quân sự hóa các thực thể tranh chấp, đến những vụ tấn công tàu thuyền của các nước khác – đã làm gia tăng căng thẳng trong khu vực. Việc Bắc Kinh bác bỏ phán quyết của Tòa Trọng tài năm 2016 và tiếp tục theo đuổi các yêu sách bị nhiều nước phản đối, cũng khiến niềm tin của các nước trong khu vực đối với Trung Quốc bị suy giảm đáng kể.

Bài viết sau đây sẽ đánh giá toàn diện mười năm hoạt động của Cơ chế Hợp tác Lancang – Mekong (LMC), phân tích những thách thức mà Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan và Việt Nam đang đối mặt, đồng thời đề xuất một số hướng cải tổ nhằm bảo vệ lợi ích lâu dài của các nước hạ nguồn. Từ những diễn biến trên sông Mekong đến các hành động trên Biển Đông, nhiều nhà phân tích cho rằng LMC không chỉ là một khuôn khổ hợp tác kinh tế, mà còn là công cụ để Bắc Kinh mở rộng ảnh hưởng chiến lược trong khu vực.

Hình 1: Hội nghị các Bộ trưởng Ngoại giao lần thứ 10 Hợp tác Lancang - Mekong tại Vân Nam, Trung Quốc, ngày 15 tháng 8 năm 2025. Từ trái: Bùi Thanh Sơn (Việt Nam), Thongsavanh Phomvihane (Lào PDR), Maris Sangiampongsa (Thái Lan), Vương Nghị (Trung Quốc), Prak Sokkhon (Cam Bốt), U Than Swe (Myanmar).

Những gì Hitler đã làm, A.I có thể làm nhanh hơn, tốt hơn, hiệu quả hơn

NHỮNG GÌ HITLER ĐÃ LÀM, A.I CÓ THỂ LÀM NHANH HƠN, TỐT HƠN, HIỆU QUẢ HƠN

Giáo sư Stuart Russel trò chuyện với SPIEGEL

Biên dịch: Tôn Thất Thông

Một trong những người đặt nền móng cho trí tuệ nhân tạo cảnh báo về những hậu quả mang tính sống còn: Nhà khoa học người Anh Stuart Russell lo ngại rằng máy tính sẽ xóa sổ loài người, giống như cách mà chính nhân loại đã diệt chủng các loài động vật kém thông minh hơn.

* * *

Russell, 64 tuổi, là một trong những nhà nghiên cứu danh tiếng nhất trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo. Ông giảng dạy ngành khoa học máy tính tại Đại học California, Berkeley, và điều hành một trung tâm nghiên cứu tại đây tập trung vào A.I “phù hợp với con người”. Từ nhiều năm nay, Russell đã cảnh báo về những rủi ro không thể kiểm soát của công nghệ này. Vì những cống hiến của mình, ông đã được vinh danh bằng nhiều giải thưởng cao quý.

SPIEGEL: Thưa Giáo sư Russell, ông được coi là người tiên phong, đỡ đẻ cho công nghệ trí tuệ nhân tạo. Nhưng ngày nay, ông lại muốn nhốt “đứa con” của mình lại. Tại sao vậy?

Russell: Tôi đã phát triển công nghệ này suốt 50 năm qua. Và tôi nghĩ rằng trong một thời gian dài, chúng ta đã không thực sự suy nghĩ thấu đáo về những gì mình đang làm. Việc này giống như thể chúng ta nghiên cứu năng lượng hạt nhân mà chưa từng nghĩ xem làm thế nào để ngăn lò phản ứng phát nổ. Toàn bộ khuôn mẫu tư duy của chúng ta đã sai.

Ngày 4 tháng bảy: một ngày được bịa ra, một huyền thoại được xây dựng, một câu chuyện gây tranh cãi

NGÀY 4 THÁNG BẢY: MỘT NGÀY ĐƯỢC BỊA RA, MỘT HUYỀN THOẠI ĐƯỢC XÂY DỰNG, MỘT CÂU CHUYỆN GÂY TRANH CÃI

Tác giả: Jérôme Viala- Gaudefroy

Chuyên gia về chính trị nước Mỹ, Trường Sciences Po

Tuyên ngôn độc lập, tranh của John Trumbull, được vẽ từ năm 1815 đến 1817, thường được dùng để minh họa ngày nước Mỹ giành độc lập. Một chỉ dấu của sự phức tạp của ký ức về sự kiện này: thực ra bức tranh không nêu ra chính việc ký kết, mà là việc trình bày một dự án của tuyên bố này trước Đệ nhị Quốc hội lục địa bởi một Ủy ban 5 người (John Adams, Benjamin Franklin, Thomas Jefferson, Robert Livingston và Roger Sherman), vào ngày 28 tháng sáu năm 1776. John Trumbull (1756-1843), Điện Capitole của Mỹ

Mỗi quốc gia đều có các huyền thoại dựng nước của mình. Trong trường hợp của nước Mỹ, huyền thoại quan trọng nhất chắc hẳn là huyền thoại ngày 4 tháng Bảy. Nhưng trong ngày này – vả lại trong thực tế không phải là ngày tuyên bố độc lập! - chính xác là người ta làm lễ kỷ niệm điều gì ở bên kia bờ Đại Tây Dương? Trong suốt hai trăm năm mươi năm, những câu trả lời đa dạng và trái ngược nhau đã được đưa ra cho câu hỏi này. Năm nay, những lễ hội hào nhoáng do Donald Trump chủ xướng trước hết là nhắm đến đề cao chính cá nhân ông và tầm nhìn của ông về nước Mỹ.

Nền độc lập của Mỹ đã không được tuyên bố vào ngày 4 tháng Bảy năm 1776. Nó được tuyên bố vào ngày 2 tháng Bảy. Ngày 4 tháng 7 đã xảy ra điều gì? Quốc hội đã thông qua một văn bản. Một văn bản sẽ trở thành, trong hai thế kỷ rưỡi, một tài liệu thiêng liêng nhất của một quốc gia không theo bất kỳ một quốc giáo nào. Ngày 4 tháng Bảy là một câu chuyện chứ không chỉ là một ngày.

Khi Trí tuệ Nhân tạo trở thành người nhập cư mới (Yuval Noah Harari tại Davos 2026)

KHI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRỞ THÀNH NGƯỜI NHẬP CƯ MỚI

Lời cảnh tỉnh của Yuval Noah Harari tại Davos 2026

Dao là một công cụ. Bạn có thể dùng dao để cắt salad hoặc để giết người, nhưng việc bạn làm gì với con dao là do bạn quyết định. Trí tuệ nhân tạo là một con dao có thể tự quyết định xem nên cắt salad hay giết người.

— Yuval Noah Harari, 2026

Tại Davos 2026, nhà sử học Yuval Noah Harari lập luận rằng trí tuệ nhân tạo đang chuyển từ một công cụ sang một tác nhân, một hệ thống có thể học hỏi, đưa ra quyết định, sáng tạo và thao túng. (Bernard Marr)

Yuval Noah Harari tại diễn đàn Davos 2020

Lời nói đầu

Yuval Noah Harari, giáo sư khoa Sử của Đại học Hebrew, Israel, vừa có bài phát biểu mạnh mẽ tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới Davos 2026 về vấn đề Trí tuệ nhân tạo (AI), gây sự chú ý lớn. Ông báo động, AI là công cụ thông minh chưa từng có do con người thông minh homo sapiens tạo ra, nhưng lúc nào đó nó có thể “ăn thịt” giống loài đã tạo ra nó. Cũng tại diễn đàn Davos năm 2020, Harari cũng đã có những cảnh báo về nguy cơ mà khoa học, công nghệ có thể đem lại:

Hai cuộc cách mạng song sinh về công nghệ thông tin và công nghệ sinh học hiện đang cung cấp cho các chính trị gia phương tiện để tạo ra thiên đường hoặc địa ngục, nhưng các nhà triết học đang gặp khó khăn trong việc hình dung ra thiên đường mới và địa ngục mới sẽ trông như thế nào. Và đó là một tình huống rất nguy hiểm.

Nếu chúng ta không thể hình dung ra thiên đường mới đủ nhanh, chúng ta có thể dễ dàng bị lừa bởi những ảo tưởng ngây thơ về một thế giới lý tưởng. Và nếu chúng ta không thể hình dung ra địa ngục mới đủ nhanh, chúng ta có thể thấy mình bị mắc kẹt ở đó mà không có lối thoát.

Trần Đức Thảo là ai? Cuộc đời và sự nghiệp của một triết gia người Việt (1/2)

TRẦN ĐỨC THẢO LÀ AI? CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP CỦA MỘT TRIẾT GIA NGƯỜI VIỆT (1)

Phần 1: Cuộc đời học thuật dấn thân ở Pháp
Tác giả: Alexandre Féron
Biên dịch: Hoàng Lan Anh
(Nguyên tác tiếng Pháp: Qui est Tran Duc Thao? Vie et œuvre d’un philosophe vietnamien)

Nhìn lại dự án trí tuệ đầy tham vọng và cuộc đời đầy biến động của triết gia Marxist người Việt Nam này: quá dấn thân dưới mắt các nhà triết học, quá triết học đối với các nhà hoạt động, và ông bị cuốn vào những mâu thuẫn của thế kỷ. (ND: Vì bài quá dài, chúng tôi tách làm hai phần để dễ đọc. Sau đây là phần 1 liên quan đến những hoạt động triết học ở Pháp).

Tác giả, Alexandre Féron, là nghiên cứu sinh tiến sĩ triết học [2014]. Ông nghiên cứu về mối quan hệ giữa chủ nghĩa Marx và hiện tượng học trong triết học Pháp, đặc biệt là ở Sartre, Merleau-Ponty và Trần Đức Thảo.

Rất ít cơ hội để người ta được nghe nói đến nhà triết học người Việt Trần Đức Thảo (1917-1993). Một số người có lẽ đã nghe loáng thoáng cái tên này: những ai quan tâm đến hiện tượng học có thể biết đến phần trình bày xuất sắc về tác phẩm của Husserl mà ông đã đề xuất trong phần đầu của cuốn Hiện tượng học và chủ nghĩa duy vật biện chứng (1951); những người đam mê lịch sử chiến tranh Đông Dương có thể đã bắt gặp tên ông trong danh sách các nhà hoạt động vì độc lập của Việt Nam; cuối cùng, đối với những người khác, cái tên này có thể gợi lên hình ảnh một triết gia đã từ bỏ sự nghiệp học thuật đầy hứa hẹn ở Pháp để trở về miền Bắc Việt Nam vào năm 1952 và tham gia vào cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Tóm lại, đối với đại đa số, Trần Đức Thảo vẫn là một người vô danh.

NẾU TRÍ TUỆ NHÂN TẠO GÂY NGHIỆN, THÌ TRÁCH NHIỆM THUỘC VỀ AI – CÁC TẬP ĐOÀN CÔNG NGHỆ LỚN HAY NGƯỜI DÙNG?

DC Studio

Mỗi khi tôi trò chuyện với cậu con trai của mình là sinh viên kỹ thuật, và chúng tôi có thắc mắc hoặc bất đồng, là thằng bé lập tức tìm đến ChatGPT như nguồn thông tin và xác nhận chính.

Thằng bé không phải là trường hợp duy nhất. Việc sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đã bùng nổ trong nhiều nhóm nhân khẩu học khác nhau. Đối với nhiều người, những công cụ này có thể mang tính giải trí, giàu thông tin và có ích. Tuy nhiên, chúng cũng có mặt tối.

Hiện tại, AI tạo sinh hiện chưa được chính thức công nhận là có tính gây nghiện, do các bằng chứng y khoa vẫn đang trong quá trình được thu thập. Tuy nhiên, đã có một lượng dữ liệu đáng kể cho thấy việc sử dụng chatbot và các hệ thống chuyên sinh ra văn bản, hình ảnh và video khác với cường độ cao dẫn đến các kiểu mẫu thần kinh và hành vi có liên quan đến chứng nghiện.

Trước thất bại pháp lý gần đây của Meta và YouTube trong một phiên tòa mang tính bước ngoặt về chứng nghiện mạng xã hội, tôi tin rằng đã đến lúc đặt câu hỏi liệu logic tương tự có áp dụng cho AI tạo sinh hay không – và làm thế nào để giải quyết vấn đề này. Bước khởi đầu sẽ là xác định ai phải chịu trách nhiệm cho việc dùng AI tạo sinh quá nhiều.

René Descartes về Sự học

RENÉ DESCARTES

về

SỰ HỌC (LEARNING)

Tuy nhiên, tôi vẫn luôn trân trọng những bài học được làm ở trường. Tôi biết rằng các ngôn ngữ (ý nói Latin, Hy Lạp, ND) học ở đó rất cần thiết để hiểu các tác phẩm của người xưa; rằng sức hấp dẫn của truyện ngụ ngôn đánh thức tâm trí, trong khi những chiến công đáng nhớ được kể trong sử sách nâng cao tinh thần và giúp mài giũa phán đoán nếu đọc một cách cẩn trọng; rằng đọc những cuốn sách hay giống như trò chuyện với những người lỗi lạc nhất của các thời đại trước – quả thực, một cuộc trò chuyện được chuẩn bị kỹ lưỡng, trong đó các tác giả chỉ tiết lộ cho chúng ta những suy nghĩ hay nhất của họ; rằng hùng biện có sức mạnh và vẻ đẹp vô song; rằng thơ ca có sự tinh tế và ngọt ngào quyến rũ; rằng toán học chứa đựng một số phương pháp rất tinh tế, vừa giúp thỏa mãn sự tò mò, vừa thúc đẩy tất cả các ngành nghệ thuật và giảm bớt công sức của con người; rằng các tác phẩm về đạo đức chứa đựng nhiều lời dạy và lời khuyên hữu ích về đức hạnh; rằng thần học hướng dẫn chúng ta cách lên thiên đường; rằng triết học cung cấp cho chúng ta phương tiện để nói một cách thuyết phục về bất kỳ chủ đề nào và giành được sự ngưỡng mộ của những người ít học; rằng luật học, y học, và các ngành khoa học khác mang lại vinh dự và giàu có cho những người trau dồi chúng, và cuối cùng, điều tốt là nên nghiên cứu tất cả các lĩnh vực này, ngay cả những lĩnh vực đầy mê tín và sai lầm, để biết giá trị thực sự của chúng và đề phòng bị chúng lừa dối.

— Descartes, từ Luận về phương pháp, Discourse on the Method (1637)

René Descartes (1596 ở La Haye-en-Touraine, Pháp-1650 ở Stockholm, Thụy Điển, ∼ 54t). Ảnh: Leonard de Selva/Corbis

Descartes gắn liền tên tuổi của mình với câu nói bất hủ mà ai cũng biết: “Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại” (Cogito, ergo sum), mặc dù ngoài ý nghĩa nhận thức luận về sự tồn tại của mình một cách chắc chắn nó có ý nghĩa tôn giáo sâu sắc đối với Descartes để chứng minh sự tồn tại của Chúa, người đã để lại dấu ấn trên ông. Ông còn là người sáng tạo ra hình học giải tích, hệ thống tọa độ Cartesian (la tinh hóa của Descartes) và áp dụng toán học vào triết học của ông, để xây dựng triết học trên nền tảng của toán học cho vững chắc. Ông cũng nỗ lực, mặc dù có những sai lầm trong chi tiết, thiết kế thuyết vũ trụ học theo các nguyên lý cơ học, có thể được xem là tiền thân của Kant, người trong tác phẩm Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels (1755) đã xây dựng một phát thảo của vũ trụ học dựa trên các nguyên lý vật lý cổ điển. Descartes là nhà tư tưởng lỗi lạc đầu tiên của thời hiện đại, người mà tác phẩm của ông, trái ngược với nhiều phương pháp triết học của thời Phục Hưng, đã trở thành yếu tố định hình cho nhận thức hiện đại.

Các cuộc tập trận quy mô lớn cuả Trung Quốc, Nhật Bản và Philippines đã bắt đầu xung quanh Đài Loan

CÁC CUỘC TẬP TRẬN QUY MÔ LỚN CUẢ TRUNG QUỐC, NHẬT BẢN VÀ PHILIPPINES ĐÃ BẮT ĐẦU XUNG QUANH ĐÀI LOAN

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet

Nữ thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi chào đón Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. tại Tokyo. DR.

Nhật Bản và Philippines đã thông báo vào cuối tháng 5 việc ký kết một thỏa thuận hợp tác chưa từng có tiền lệ liên quan đến việc phân định các vùng biển tại các đảo có vị trí địa lý nhạy cảm vì nằm gần Đài Loan. Thỏa thuận này đã gây ra sự phẫn nộ từ Bắc Kinh, và ngay sau đó, Bắc Kinh đã tiến hành các cuộc diễn tập hàng hải quy mô lớn, một số trong đó chưa từng có tiền lệ. Những sự kiện này cho thấy sự căng thẳng ngày càng gia tăng trong một khu vực đã trở thành tâm điểm của các cuộc cạnh tranh địa chiến lược toàn cầu.

---------------------------------------

Tất cả bắt đầu với tuyên bố vào ngày 28 tháng 5 tại Tokyo của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi và Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. về một thỏa thuận mà mục tiêu chính được nêu rõ là phân định quyền hàng hải của Vùng Kinh tế Đặc quyền (EEZ) của hai nước, vốn chồng lên nhau ở một số khu vực.

Vùng Kinh tế Đặc quyền (EEZ) là một vùng biển kéo dài đến 200 hải lý tính từ đường cơ sở của một quốc gia ven biển. Trong vùng này, các quốc gia có quyền chủ quyền để thăm dò và quản lý tài nguyên. Về bề ngoài, không có gì bình thường hơn.

Cách đây 250 năm, Hoa Kỳ đã tuyên bố độc lập

CÁCH ĐÂY 250 NĂM, HOA KỲ ĐÃ TUYÊN BỐ ĐỘC LẬP

Ngày 4 tháng 7 năm 1776, 13 thuộc địa bên bờ Đại Tây Dương tuyên bố độc lập, sau hơn mười năm chiến đấu chống lại các thuế thương mại áp đặt bởi Vương quyền Anh Quốc.

Công bố ngày 4 tháng 7 – 2026

Tác giả: Gérard Vindt

Giáo sư thạc sĩ, tiến sĩ lịch sử

Sự ra đời của lá cờ, tranh của Henry Mosler (1841-1920). 13 dải đỏ và trắng tượng trưng cho 13 thuộc địa sáng lập. © Getty Images

“Chúng tôi, những đại biểu của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, họp Đại hội toàn thể, khẩn cầu Đấng Phán xét Tối cao của vũ trụ chứng giám cho sự ngay chính trong ý định của chúng tôi, nhân danh và với thẩm quyền của nhân dân lương thiện ở các Thuộc địa này, long trọng tuyên bố rằng: các Thuộc địa Liên hiệp này là, và có quyền là những Quốc gia tự do và độc lập; rằng các thuộc địa ấy được giải phóng khỏi mọi sự thần phục đối với Vương quyền Anh quốc.” Ngày 4 tháng 7 năm 1776, Hoa Kỳ tuyên bố độc lập.

Tuyên ngôn bắt đầu bằng câu: “Mọi người sinh ra đều bình đẳng; rằng tạo hóa đã ban cho họ những quyền tất yếu và bất khả xâm phạm, trong đó có quyền sống, quyền được tự do và mưu cầu hạnh phúc”, nhưng tuyên ngôn này chỉ dành cho “nhân dân lương thiện”, nghĩa là những người đàn ông da trắng (phụ nữ không được hưởng những quyền này).