Khi Trí tuệ Nhân tạo trở thành người nhập cư mới (Yuval Noah Harari tại Davos 2026)

KHI TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRỞ THÀNH NGƯỜI NHẬP CƯ MỚI

Lời cảnh tỉnh của Yuval Noah Harari tại Davos 2026

Dao là một công cụ. Bạn có thể dùng dao để cắt salad hoặc để giết người, nhưng việc bạn làm gì với con dao là do bạn quyết định. Trí tuệ nhân tạo là một con dao có thể tự quyết định xem nên cắt salad hay giết người.

— Yuval Noah Harari, 2026

Tại Davos 2026, nhà sử học Yuval Noah Harari lập luận rằng trí tuệ nhân tạo đang chuyển từ một công cụ sang một tác nhân, một hệ thống có thể học hỏi, đưa ra quyết định, sáng tạo và thao túng. (Bernard Marr)

Yuval Noah Harari tại diễn đàn Davos 2020

Lời nói đầu

Yuval Noah Harari, giáo sư khoa Sử của Đại học Hebrew, Israel, vừa có bài phát biểu mạnh mẽ tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới Davos 2026 về vấn đề Trí tuệ nhân tạo (AI), gây sự chú ý lớn. Ông báo động, AI là công cụ thông minh chưa từng có do con người thông minh homo sapiens tạo ra, nhưng lúc nào đó nó có thể “ăn thịt” giống loài đã tạo ra nó. Cũng tại diễn đàn Davos năm 2020, Harari cũng đã có những cảnh báo về nguy cơ mà khoa học, công nghệ có thể đem lại:

Hai cuộc cách mạng song sinh về công nghệ thông tin và công nghệ sinh học hiện đang cung cấp cho các chính trị gia phương tiện để tạo ra thiên đường hoặc địa ngục, nhưng các nhà triết học đang gặp khó khăn trong việc hình dung ra thiên đường mới và địa ngục mới sẽ trông như thế nào. Và đó là một tình huống rất nguy hiểm.

Nếu chúng ta không thể hình dung ra thiên đường mới đủ nhanh, chúng ta có thể dễ dàng bị lừa bởi những ảo tưởng ngây thơ về một thế giới lý tưởng. Và nếu chúng ta không thể hình dung ra địa ngục mới đủ nhanh, chúng ta có thể thấy mình bị mắc kẹt ở đó mà không có lối thoát.

Trần Đức Thảo là ai? Cuộc đời và sự nghiệp của một triết gia người Việt (1/2)

TRẦN ĐỨC THẢO LÀ AI? CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP CỦA MỘT TRIẾT GIA NGƯỜI VIỆT (1)

Phần 1: Cuộc đời học thuật dấn thân ở Pháp
Tác giả: Alexandre Féron
Biên dịch: Hoàng Lan Anh
(Nguyên tác tiếng Pháp: Qui est Tran Duc Thao? Vie et œuvre d’un philosophe vietnamien)

Nhìn lại dự án trí tuệ đầy tham vọng và cuộc đời đầy biến động của triết gia Marxist người Việt Nam này: quá dấn thân dưới mắt các nhà triết học, quá triết học đối với các nhà hoạt động, và ông bị cuốn vào những mâu thuẫn của thế kỷ. (ND: Vì bài quá dài, chúng tôi tách làm hai phần để dễ đọc. Sau đây là phần 1 liên quan đến những hoạt động triết học ở Pháp).

Tác giả, Alexandre Féron, là nghiên cứu sinh tiến sĩ triết học [2014]. Ông nghiên cứu về mối quan hệ giữa chủ nghĩa Marx và hiện tượng học trong triết học Pháp, đặc biệt là ở Sartre, Merleau-Ponty và Trần Đức Thảo.

Rất ít cơ hội để người ta được nghe nói đến nhà triết học người Việt Trần Đức Thảo (1917-1993). Một số người có lẽ đã nghe loáng thoáng cái tên này: những ai quan tâm đến hiện tượng học có thể biết đến phần trình bày xuất sắc về tác phẩm của Husserl mà ông đã đề xuất trong phần đầu của cuốn Hiện tượng học và chủ nghĩa duy vật biện chứng (1951); những người đam mê lịch sử chiến tranh Đông Dương có thể đã bắt gặp tên ông trong danh sách các nhà hoạt động vì độc lập của Việt Nam; cuối cùng, đối với những người khác, cái tên này có thể gợi lên hình ảnh một triết gia đã từ bỏ sự nghiệp học thuật đầy hứa hẹn ở Pháp để trở về miền Bắc Việt Nam vào năm 1952 và tham gia vào cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Tóm lại, đối với đại đa số, Trần Đức Thảo vẫn là một người vô danh.

NẾU TRÍ TUỆ NHÂN TẠO GÂY NGHIỆN, THÌ TRÁCH NHIỆM THUỘC VỀ AI – CÁC TẬP ĐOÀN CÔNG NGHỆ LỚN HAY NGƯỜI DÙNG?

DC Studio

Mỗi khi tôi trò chuyện với cậu con trai của mình là sinh viên kỹ thuật, và chúng tôi có thắc mắc hoặc bất đồng, là thằng bé lập tức tìm đến ChatGPT như nguồn thông tin và xác nhận chính.

Thằng bé không phải là trường hợp duy nhất. Việc sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đã bùng nổ trong nhiều nhóm nhân khẩu học khác nhau. Đối với nhiều người, những công cụ này có thể mang tính giải trí, giàu thông tin và có ích. Tuy nhiên, chúng cũng có mặt tối.

Hiện tại, AI tạo sinh hiện chưa được chính thức công nhận là có tính gây nghiện, do các bằng chứng y khoa vẫn đang trong quá trình được thu thập. Tuy nhiên, đã có một lượng dữ liệu đáng kể cho thấy việc sử dụng chatbot và các hệ thống chuyên sinh ra văn bản, hình ảnh và video khác với cường độ cao dẫn đến các kiểu mẫu thần kinh và hành vi có liên quan đến chứng nghiện.

Trước thất bại pháp lý gần đây của Meta và YouTube trong một phiên tòa mang tính bước ngoặt về chứng nghiện mạng xã hội, tôi tin rằng đã đến lúc đặt câu hỏi liệu logic tương tự có áp dụng cho AI tạo sinh hay không – và làm thế nào để giải quyết vấn đề này. Bước khởi đầu sẽ là xác định ai phải chịu trách nhiệm cho việc dùng AI tạo sinh quá nhiều.

René Descartes về Sự học

RENÉ DESCARTES

về

SỰ HỌC (LEARNING)

Tuy nhiên, tôi vẫn luôn trân trọng những bài học được làm ở trường. Tôi biết rằng các ngôn ngữ (ý nói Latin, Hy Lạp, ND) học ở đó rất cần thiết để hiểu các tác phẩm của người xưa; rằng sức hấp dẫn của truyện ngụ ngôn đánh thức tâm trí, trong khi những chiến công đáng nhớ được kể trong sử sách nâng cao tinh thần và giúp mài giũa phán đoán nếu đọc một cách cẩn trọng; rằng đọc những cuốn sách hay giống như trò chuyện với những người lỗi lạc nhất của các thời đại trước – quả thực, một cuộc trò chuyện được chuẩn bị kỹ lưỡng, trong đó các tác giả chỉ tiết lộ cho chúng ta những suy nghĩ hay nhất của họ; rằng hùng biện có sức mạnh và vẻ đẹp vô song; rằng thơ ca có sự tinh tế và ngọt ngào quyến rũ; rằng toán học chứa đựng một số phương pháp rất tinh tế, vừa giúp thỏa mãn sự tò mò, vừa thúc đẩy tất cả các ngành nghệ thuật và giảm bớt công sức của con người; rằng các tác phẩm về đạo đức chứa đựng nhiều lời dạy và lời khuyên hữu ích về đức hạnh; rằng thần học hướng dẫn chúng ta cách lên thiên đường; rằng triết học cung cấp cho chúng ta phương tiện để nói một cách thuyết phục về bất kỳ chủ đề nào và giành được sự ngưỡng mộ của những người ít học; rằng luật học, y học, và các ngành khoa học khác mang lại vinh dự và giàu có cho những người trau dồi chúng, và cuối cùng, điều tốt là nên nghiên cứu tất cả các lĩnh vực này, ngay cả những lĩnh vực đầy mê tín và sai lầm, để biết giá trị thực sự của chúng và đề phòng bị chúng lừa dối.

— Descartes, từ Luận về phương pháp, Discourse on the Method (1637)

René Descartes (1596 ở La Haye-en-Touraine, Pháp-1650 ở Stockholm, Thụy Điển, ∼ 54t). Ảnh: Leonard de Selva/Corbis

Descartes gắn liền tên tuổi của mình với câu nói bất hủ mà ai cũng biết: “Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại” (Cogito, ergo sum), mặc dù ngoài ý nghĩa nhận thức luận về sự tồn tại của mình một cách chắc chắn nó có ý nghĩa tôn giáo sâu sắc đối với Descartes để chứng minh sự tồn tại của Chúa, người đã để lại dấu ấn trên ông. Ông còn là người sáng tạo ra hình học giải tích, hệ thống tọa độ Cartesian (la tinh hóa của Descartes) và áp dụng toán học vào triết học của ông, để xây dựng triết học trên nền tảng của toán học cho vững chắc. Ông cũng nỗ lực, mặc dù có những sai lầm trong chi tiết, thiết kế thuyết vũ trụ học theo các nguyên lý cơ học, có thể được xem là tiền thân của Kant, người trong tác phẩm Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels (1755) đã xây dựng một phát thảo của vũ trụ học dựa trên các nguyên lý vật lý cổ điển. Descartes là nhà tư tưởng lỗi lạc đầu tiên của thời hiện đại, người mà tác phẩm của ông, trái ngược với nhiều phương pháp triết học của thời Phục Hưng, đã trở thành yếu tố định hình cho nhận thức hiện đại.

Các cuộc tập trận quy mô lớn cuả Trung Quốc, Nhật Bản và Philippines đã bắt đầu xung quanh Đài Loan

CÁC CUỘC TẬP TRẬN QUY MÔ LỚN CUẢ TRUNG QUỐC, NHẬT BẢN VÀ PHILIPPINES ĐÃ BẮT ĐẦU XUNG QUANH ĐÀI LOAN

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet

Nữ thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi chào đón Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. tại Tokyo. DR.

Nhật Bản và Philippines đã thông báo vào cuối tháng 5 việc ký kết một thỏa thuận hợp tác chưa từng có tiền lệ liên quan đến việc phân định các vùng biển tại các đảo có vị trí địa lý nhạy cảm vì nằm gần Đài Loan. Thỏa thuận này đã gây ra sự phẫn nộ từ Bắc Kinh, và ngay sau đó, Bắc Kinh đã tiến hành các cuộc diễn tập hàng hải quy mô lớn, một số trong đó chưa từng có tiền lệ. Những sự kiện này cho thấy sự căng thẳng ngày càng gia tăng trong một khu vực đã trở thành tâm điểm của các cuộc cạnh tranh địa chiến lược toàn cầu.

---------------------------------------

Tất cả bắt đầu với tuyên bố vào ngày 28 tháng 5 tại Tokyo của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi và Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. về một thỏa thuận mà mục tiêu chính được nêu rõ là phân định quyền hàng hải của Vùng Kinh tế Đặc quyền (EEZ) của hai nước, vốn chồng lên nhau ở một số khu vực.

Vùng Kinh tế Đặc quyền (EEZ) là một vùng biển kéo dài đến 200 hải lý tính từ đường cơ sở của một quốc gia ven biển. Trong vùng này, các quốc gia có quyền chủ quyền để thăm dò và quản lý tài nguyên. Về bề ngoài, không có gì bình thường hơn.

Cách đây 250 năm, Hoa Kỳ đã tuyên bố độc lập

CÁCH ĐÂY 250 NĂM, HOA KỲ ĐÃ TUYÊN BỐ ĐỘC LẬP

Ngày 4 tháng 7 năm 1776, 13 thuộc địa bên bờ Đại Tây Dương tuyên bố độc lập, sau hơn mười năm chiến đấu chống lại các thuế thương mại áp đặt bởi Vương quyền Anh Quốc.

Công bố ngày 4 tháng 7 – 2026

Tác giả: Gérard Vindt

Giáo sư thạc sĩ, tiến sĩ lịch sử

Sự ra đời của lá cờ, tranh của Henry Mosler (1841-1920). 13 dải đỏ và trắng tượng trưng cho 13 thuộc địa sáng lập. © Getty Images

“Chúng tôi, những đại biểu của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, họp Đại hội toàn thể, khẩn cầu Đấng Phán xét Tối cao của vũ trụ chứng giám cho sự ngay chính trong ý định của chúng tôi, nhân danh và với thẩm quyền của nhân dân lương thiện ở các Thuộc địa này, long trọng tuyên bố rằng: các Thuộc địa Liên hiệp này là, và có quyền là những Quốc gia tự do và độc lập; rằng các thuộc địa ấy được giải phóng khỏi mọi sự thần phục đối với Vương quyền Anh quốc.” Ngày 4 tháng 7 năm 1776, Hoa Kỳ tuyên bố độc lập.

Tuyên ngôn bắt đầu bằng câu: “Mọi người sinh ra đều bình đẳng; rằng tạo hóa đã ban cho họ những quyền tất yếu và bất khả xâm phạm, trong đó có quyền sống, quyền được tự do và mưu cầu hạnh phúc”, nhưng tuyên ngôn này chỉ dành cho “nhân dân lương thiện”, nghĩa là những người đàn ông da trắng (phụ nữ không được hưởng những quyền này).

250 NĂM CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC MỸ

Ngày 2 tháng 7 năm 2026

Shang-Jin Wei

Mặc dù diễn ngôn kinh tế thịnh hành ở Hoa Kỳ thường ca ngợi thị trường tự do, việc hoạch định chính sách trong thực tế lại luôn thực dụng hơn. Ngay từ khi thành lập, Hoa Kỳ đã áp dụng mô hình lai, trong đó nhà nước định hướng, trợ cấp và đôi khi giải cứu doanh nghiệp tư nhân nhằm phục vụ các ưu tiên quốc gia.

NEW YORK—Khi Hoa Kỳ kỷ niệm 250 năm ngày ký Tuyên ngôn Độc lập vào mùa hè này cũng là lúc thích hợp hơn cả để đối mặt với một trong những lầm tưởng lớn của đời sống kinh tế Mỹ: rằng sự thịnh vượng của đất nước được xây dựng trên chủ nghĩa tư bản tự do kinh doanh (laissez-faire). Ngay từ ngày đầu lập nước, Hoa Kỳ đã áp dụng mô hình lai ghép, trong đó nhà nước định hướng, trợ cấp và đôi khi giải cứu doanh nghiệp tư nhân để phục vụ các ưu tiên quốc gia. Mặc dù diễn ngôn thịnh hành thường ca ngợi thị trường tự do, nhưng việc hoạch định chính sách lại mang tính thực dụng hơn.

Câu chuyện này không bắt đầu từ chương trình chăm sóc sức khỏe của Barack Obama, hay thậm chí là Chính sách Kinh tế mới (New Deal) của Franklin D. Roosevelt vào những năm 1930, mà khởi nguồn từ chính quyền đầu tiên của Hoa Kỳ, dưới thời George Washington. Năm 1791, Bộ trưởng Tài chính Alexander Hamilton đã trình lên Quốc hội một văn kiện được cho là tài liệu chính phủ đầu tiên trong lịch sử thế giới trình bày một lập luận có hệ thống, có cơ sở lý luận cho chính sách công nghiệp. Trong Báo cáo về Công nghiệp chế tạo (Report on Manufactures), ông lưu ý rằng các ngành công nghiệp non trẻ ở Hoa Kỳ, đặc biệt là dệt may, không thể cạnh tranh hiệu quả với các nhà sản xuất lâu đời của Anh nếu không có sự bảo hộ của chính phủ. Ông đề xuất sử dụng thuế quan và trợ cấp để nuôi dưỡng các ngành công nghiệp của tương lai.

Trí tuệ nhân tạo: cái bẫy của ngôn ngữ thống kê giống như ngôn ngữ của chúng ta

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: CÁI BẪY CỦA MỘT NGÔN NGỮ THỐNG KÊ GIỐNG NHƯ NGÔN NGỮ CỦA CHÚNG TA

Tác giả: Mazarine Pingeot^[*]

Giáo sư triết học

Khi chúng ta dùng ChatGPT, chúng ta đang tiếp xúc với một ngôn ngữ mà bản chất hoàn toàn khác với bản chất của ngôn ngữ con người. Shutterstock

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh, như ChatGPT hoặc các hệ thống tương tự, một sản phẩm của văn bản mạch lạc không tri giác, không hình hài, không trải nghiệm và không có ý thức. Đó là cái mới triệt để mà ta cần suy nghĩ.

Khi ta hỏi ChatGPT, Claude hay các “Chat” khác về bất kỳ một chủ đề gì, nó trả lời như là một người đối thoại biết tất cả. Tuy nhiên, ngôn ngữ này được tạo ra theo phương thức thống kê, bằng cách tích hợp nhiều bối cảnh - điều này cho phép nó trả lời một cách thích hợp và mỗi lần là khác nhau, tuỳ theo ngữ cảnh được nêu ra -, bằng cách tổng hợp một khối lượng dữ liệu khổng lồ (các mô hình ngôn ngữ lớn hay LLM). Đặc thù này đem lại một chiều kích mới: nếu máy móc diễn đạt như con người, thì ngay cả khi ngôn ngữ đã được nhận thức bởi một số triết gia, mà đứng đầu là René Descartes, như là chỉ dấu của tư duy, và do đó là chỉ dấu của sự thừa nhận “tính người” nơi máy móc, thì làm sao phân biệt con người với máy móc?

Steve Jobs, Thiền, Trực giác và Cuộc cách mạng máy tính

STEVE JOBS, THIỀN, TRỰC GIÁC

và

CUỘC CÁCH MẠNG MÁY TÍNH

Nguyễn Xuân Xanh

“Stay hungry. Stay foolish”

— Steve Jobs

Steve Jobs và Steve Wozniak trong phòng làm việc như những hippies

(1)

Những ngày qua dư luận liên tục xôn xao, vâng dậy sóng, về đề tài Steve Jobs sau khi nó được Bộ GD ĐT gợi ý trong một đề thi ngữ văn. Tôi có viết trong Lời bạt cho bài Khoa học – Biên giới vô tận (Vannevar Bush) mục (2) tiêu đề Làm sao để có những “Steve Jobs Việt Nam”, về câu chuyện của Steve Jobs. Giờ tôi cảm thấy cần viết thêm về Steve Jobs liên quan đến một chủ đề khác: Thiền và Trực giác, những chủ đề liên quan mật thiết với ông. Ở đây, tôi muốn làm rõ một số điểm để tránh ngộ nhận có thể xảy ra. Quả thật, Thiền và Trực giác thuộc về đời sống tâm linh và có tác động rất lớn đối với sự nghiệp của Jobs. Tuy nhiên, Thiền và Trực giác không phải là tất cả. Sự thành công vĩ đại của Jobs cần nhiều yếu tố khác nữa. Tuy nhiên biết được đời sống tâm linh của Jobs cũng là điều rất thú vị.

Thiền thật sự là rất cần thiết đối với ai thực hành nó, nhưng không nên diễn giải như động cơ chính yếu để nó che khuất những yếu tố khác có thể là nền tảng cốt lõi dẫn đến khám phá khoa học. Trực giác ở đâu mà có, và nó có tùy thuộc vào những yếu tố thực tiễn nào, hay nó tồn tại apriori trong con người như nhau? Mặt khác, ý tưởng khoa học mới có giá trị, thực tế, thường xuất phát ở những nền văn hóa khoa học phát triển, vì chúng được nuôi dưỡng bởi những chất liệu từ đó. Điều đó dễ hiểu. Khám phá khoa học là hàm số của những biến số nền tảng văn hóa. Xin xem thêm Cần một văn hóa khoa học để phát triển (2022).

Bạo lực gia đình có tăng lên không trong mùa Cúp bóng đá thế giới? Đối với các nữ chuyên gia này, vấn đề không đơn giản như thế

BẠO LỰC GIA ĐÌNH CÓ TĂNG LÊN KHÔNG TRONG MÙA CÚP BÓNG ĐÁ THẾ GIỚI? ĐỐI VỚI CÁC NỮ CHUYÊN GIA NÀY, VẤN ĐỀ KHÔNG ĐƠN GIẢN NHƯ THẾ

Tác giả: Charlotte Arce

Có nhiều nghiên cứu cho thấy có mối tương quan giữa thi đấu bóng đá và sự gia tăng bạo lực gia đình, nhưng chủ đề này cần có một cách tiếp cận đa nhân tố phức tạp hơn.

South_agency/Getty Images

Một nghiên cứu của Anh Quốc công bố năm 2014 đã chứng minh rằng các trường hợp bạo lực gia đình đã gia tăng 38% trong trường hợp trận đấu bị thua và tăng 26% khi các trận thắng hay hòa.

Từ hôm 11 tháng sáu, cả thế giới sôi sục theo Giải vô địch bóng đá nam thế giới. Trong các quán bar, các khu vực dành cho người hâm mộ và các phòng khách, những cảm xúc của các cổ động viên nối tiếp nhau theo đà của những thắng lợi hay thất bại của đội của họ, đó là chưa kể những loạt đá luân lưu vốn thử thách ghê gớm thần kinh của họ.

Và vì cứ mỗi bốn năm, khi cuộc thi đấu thể thao to lớn này được tổ chức, thì một chủ đề khác, ảm đạm hơn, nổi lên trở lại: có thể có một sự gia tăng bạo lực gia đình trong các buối tối của các trận đấu.