Cách đây 250 năm, Hoa Kỳ đã tuyên bố độc lập

CÁCH ĐÂY 250 NĂM, HOA KỲ ĐÃ TUYÊN BỐ ĐỘC LẬP

Ngày 4 tháng 7 năm 1776, 13 thuộc địa bên bờ Đại Tây Dương tuyên bố độc lập, sau hơn mười năm chiến đấu chống lại các thuế thương mại áp đặt bởi Vương quyền Anh Quốc.

Công bố ngày 4 tháng 7 – 2026

Tác giả: Gérard Vindt

Giáo sư thạc sĩ, tiến sĩ lịch sử

Sự ra đời của lá cờ, tranh của Henry Mosler (1841-1920). 13 dải đỏ và trắng tượng trưng cho 13 thuộc địa sáng lập. © Getty Images

“Chúng tôi, những đại biểu của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, họp Đại hội toàn thể, khẩn cầu Đấng Phán xét Tối cao của vũ trụ chứng giám cho sự ngay chính trong ý định của chúng tôi, nhân danh và với thẩm quyền của nhân dân lương thiện ở các Thuộc địa này, long trọng tuyên bố rằng: các Thuộc địa Liên hiệp này là, và có quyền là những Quốc gia tự do và độc lập; rằng các thuộc địa ấy được giải phóng khỏi mọi sự thần phục đối với Vương quyền Anh quốc.” Ngày 4 tháng 7 năm 1776, Hoa Kỳ tuyên bố độc lập.

Tuyên ngôn bắt đầu bằng câu: “Mọi người sinh ra đều bình đẳng; rằng tạo hóa đã ban cho họ những quyền tất yếu và bất khả xâm phạm, trong đó có quyền sống, quyền được tự do và mưu cầu hạnh phúc”, nhưng tuyên ngôn này chỉ dành cho “nhân dân lương thiện”, nghĩa là những người đàn ông da trắng (phụ nữ không được hưởng những quyền này).

250 NĂM CHỦ NGHĨA TƯ BẢN NHÀ NƯỚC MỸ

Ngày 2 tháng 7 năm 2026

Shang-Jin Wei

Mặc dù diễn ngôn kinh tế thịnh hành ở Hoa Kỳ thường ca ngợi thị trường tự do, việc hoạch định chính sách trong thực tế lại luôn thực dụng hơn. Ngay từ khi thành lập, Hoa Kỳ đã áp dụng mô hình lai, trong đó nhà nước định hướng, trợ cấp và đôi khi giải cứu doanh nghiệp tư nhân nhằm phục vụ các ưu tiên quốc gia.

NEW YORK—Khi Hoa Kỳ kỷ niệm 250 năm ngày ký Tuyên ngôn Độc lập vào mùa hè này cũng là lúc thích hợp hơn cả để đối mặt với một trong những lầm tưởng lớn của đời sống kinh tế Mỹ: rằng sự thịnh vượng của đất nước được xây dựng trên chủ nghĩa tư bản tự do kinh doanh (laissez-faire). Ngay từ ngày đầu lập nước, Hoa Kỳ đã áp dụng mô hình lai ghép, trong đó nhà nước định hướng, trợ cấp và đôi khi giải cứu doanh nghiệp tư nhân để phục vụ các ưu tiên quốc gia. Mặc dù diễn ngôn thịnh hành thường ca ngợi thị trường tự do, nhưng việc hoạch định chính sách lại mang tính thực dụng hơn.

Câu chuyện này không bắt đầu từ chương trình chăm sóc sức khỏe của Barack Obama, hay thậm chí là Chính sách Kinh tế mới (New Deal) của Franklin D. Roosevelt vào những năm 1930, mà khởi nguồn từ chính quyền đầu tiên của Hoa Kỳ, dưới thời George Washington. Năm 1791, Bộ trưởng Tài chính Alexander Hamilton đã trình lên Quốc hội một văn kiện được cho là tài liệu chính phủ đầu tiên trong lịch sử thế giới trình bày một lập luận có hệ thống, có cơ sở lý luận cho chính sách công nghiệp. Trong Báo cáo về Công nghiệp chế tạo (Report on Manufactures), ông lưu ý rằng các ngành công nghiệp non trẻ ở Hoa Kỳ, đặc biệt là dệt may, không thể cạnh tranh hiệu quả với các nhà sản xuất lâu đời của Anh nếu không có sự bảo hộ của chính phủ. Ông đề xuất sử dụng thuế quan và trợ cấp để nuôi dưỡng các ngành công nghiệp của tương lai.

Trí tuệ nhân tạo: cái bẫy của ngôn ngữ thống kê giống như ngôn ngữ của chúng ta

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: CÁI BẪY CỦA MỘT NGÔN NGỮ THỐNG KÊ GIỐNG NHƯ NGÔN NGỮ CỦA CHÚNG TA

Tác giả: Mazarine Pingeot^[*]

Giáo sư triết học

Khi chúng ta dùng ChatGPT, chúng ta đang tiếp xúc với một ngôn ngữ mà bản chất hoàn toàn khác với bản chất của ngôn ngữ con người. Shutterstock

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh, như ChatGPT hoặc các hệ thống tương tự, một sản phẩm của văn bản mạch lạc không tri giác, không hình hài, không trải nghiệm và không có ý thức. Đó là cái mới triệt để mà ta cần suy nghĩ.

Khi ta hỏi ChatGPT, Claude hay các “Chat” khác về bất kỳ một chủ đề gì, nó trả lời như là một người đối thoại biết tất cả. Tuy nhiên, ngôn ngữ này được tạo ra theo phương thức thống kê, bằng cách tích hợp nhiều bối cảnh - điều này cho phép nó trả lời một cách thích hợp và mỗi lần là khác nhau, tuỳ theo ngữ cảnh được nêu ra -, bằng cách tổng hợp một khối lượng dữ liệu khổng lồ (các mô hình ngôn ngữ lớn hay LLM). Đặc thù này đem lại một chiều kích mới: nếu máy móc diễn đạt như con người, thì ngay cả khi ngôn ngữ đã được nhận thức bởi một số triết gia, mà đứng đầu là René Descartes, như là chỉ dấu của tư duy, và do đó là chỉ dấu của sự thừa nhận “tính người” nơi máy móc, thì làm sao phân biệt con người với máy móc?

Steve Jobs, Thiền, Trực giác và Cuộc cách mạng máy tính

STEVE JOBS, THIỀN, TRỰC GIÁC

và

CUỘC CÁCH MẠNG MÁY TÍNH

Nguyễn Xuân Xanh

“Stay hungry. Stay foolish”

— Steve Jobs

Steve Jobs và Steve Wozniak trong phòng làm việc như những hippies

(1)

Những ngày qua dư luận liên tục xôn xao, vâng dậy sóng, về đề tài Steve Jobs sau khi nó được Bộ GD ĐT gợi ý trong một đề thi ngữ văn. Tôi có viết trong Lời bạt cho bài Khoa học – Biên giới vô tận (Vannevar Bush) mục (2) tiêu đề Làm sao để có những “Steve Jobs Việt Nam”, về câu chuyện của Steve Jobs. Giờ tôi cảm thấy cần viết thêm về Steve Jobs liên quan đến một chủ đề khác: Thiền và Trực giác, những chủ đề liên quan mật thiết với ông. Ở đây, tôi muốn làm rõ một số điểm để tránh ngộ nhận có thể xảy ra. Quả thật, Thiền và Trực giác thuộc về đời sống tâm linh và có tác động rất lớn đối với sự nghiệp của Jobs. Tuy nhiên, Thiền và Trực giác không phải là tất cả. Sự thành công vĩ đại của Jobs cần nhiều yếu tố khác nữa. Tuy nhiên biết được đời sống tâm linh của Jobs cũng là điều rất thú vị.

Thiền thật sự là rất cần thiết đối với ai thực hành nó, nhưng không nên diễn giải như động cơ chính yếu để nó che khuất những yếu tố khác có thể là nền tảng cốt lõi dẫn đến khám phá khoa học. Trực giác ở đâu mà có, và nó có tùy thuộc vào những yếu tố thực tiễn nào, hay nó tồn tại apriori trong con người như nhau? Mặt khác, ý tưởng khoa học mới có giá trị, thực tế, thường xuất phát ở những nền văn hóa khoa học phát triển, vì chúng được nuôi dưỡng bởi những chất liệu từ đó. Điều đó dễ hiểu. Khám phá khoa học là hàm số của những biến số nền tảng văn hóa. Xin xem thêm Cần một văn hóa khoa học để phát triển (2022).

Bạo lực gia đình có tăng lên không trong mùa Cúp bóng đá thế giới? Đối với các nữ chuyên gia này, vấn đề không đơn giản như thế

BẠO LỰC GIA ĐÌNH CÓ TĂNG LÊN KHÔNG TRONG MÙA CÚP BÓNG ĐÁ THẾ GIỚI? ĐỐI VỚI CÁC NỮ CHUYÊN GIA NÀY, VẤN ĐỀ KHÔNG ĐƠN GIẢN NHƯ THẾ

Tác giả: Charlotte Arce

Có nhiều nghiên cứu cho thấy có mối tương quan giữa thi đấu bóng đá và sự gia tăng bạo lực gia đình, nhưng chủ đề này cần có một cách tiếp cận đa nhân tố phức tạp hơn.

South_agency/Getty Images

Một nghiên cứu của Anh Quốc công bố năm 2014 đã chứng minh rằng các trường hợp bạo lực gia đình đã gia tăng 38% trong trường hợp trận đấu bị thua và tăng 26% khi các trận thắng hay hòa.

Từ hôm 11 tháng sáu, cả thế giới sôi sục theo Giải vô địch bóng đá nam thế giới. Trong các quán bar, các khu vực dành cho người hâm mộ và các phòng khách, những cảm xúc của các cổ động viên nối tiếp nhau theo đà của những thắng lợi hay thất bại của đội của họ, đó là chưa kể những loạt đá luân lưu vốn thử thách ghê gớm thần kinh của họ.

Và vì cứ mỗi bốn năm, khi cuộc thi đấu thể thao to lớn này được tổ chức, thì một chủ đề khác, ảm đạm hơn, nổi lên trở lại: có thể có một sự gia tăng bạo lực gia đình trong các buối tối của các trận đấu.

Tiểu luận Ngày thứ sáu: Tại sao những ý tưởng cấp tiến của tâm phân học là ngọn đèn soi đường cho tôi trong một thế giới đầy hỗn loạn?

TIỂU LUẬN THỨ SÁU: TẠI SAO NHỮNG Ý TƯỞNG TRIỆT ĐỂ CỦA TÂM PHÂN HỌC LÀ NGỌN ĐÈN SOI ĐƯỜNG CHO TÔI TRONG MỘT THẾ GIỚI ĐẦY HỖN LOẠN?

Những thanh niên ở Lebanon, sau một cuộc không kích. (Nguồn ảnh: Wael Hamzeh/AAP)

Khi còn dạy viết truyện ngắn, tôi thường nhắc đến một nhận xét của nhà văn Meg Wolitzer về những thú vui mà thể loại này mang lại. Bà nói: “Bạn sẽ thấy mình ở một nơi mà trước đây chưa từng biết tới. Một nơi mà bạn không hề nghĩ mình sẽ đến”. Tôi thường bảo sinh viên rằng bí quyết nằm ở việc khơi gợi sự tò mò nơi người đọc. Đó là chuyện của một thập niên trước; còn bây giờ, dường như sự tò mò đã không còn là một phẩm chất được trọng vọng.

Trí tuệ nhân tạo (AI) khuyến khích những câu trả lời tức thì nhưng thiếu độ tin cậy, thay vì những cuộc tìm hiểu sâu sắc và những sắc thái tinh tế của tư duy. (Mặc dù, trong bối cảnh một nền văn hóa chính trị đầy dối trá ở Nhà Trắng – chẳng hạn như tuyên bố gần đây của Donald Trump rằng đã xảy ra một cuộc thay đổi chế độ ở Iran – chúng ta lại càng cần đến việc kiểm chứng dữ kiện một cách nghiêm ngặt.) AI cũng thúc đẩy những hình thức giải trí ngắn gọn, hời hợt, trong một thế giới mà 36% người từ 18 đến 24 tuổi tiếp nhận tin tức qua TikTok.

Tuần này, thế giới dường như đặc biệt bất định. Các cuộc chiến mới bùng phát ở Iran và Lebanon đã nối dài danh sách những cuộc xung đột đang diễn ra ở Ukraine và Gaza – nơi hiện có một lệnh ngừng bắn. Tại Úc, trong cuộc bầu cử tháng trước, tỷ lệ phiếu sơ cấp dành cho đảng dân túy cực hữu One Nation lần đầu tiên vượt qua liên minh đối lập. Donald Trump đang công kích Giáo hoàng. Điểm sáng hiếm hoi là thất bại của nhà độc tài Viktor Orbán tại Hungary. Và dĩ nhiên, tất cả những điều đó đang diễn ra trong bối cảnh cuộc khủng hoảng khí hậu ngày càng nghiêm trọng.

Đức Giáo hoàng lẽ ra nên tiến xa hơn nữa về trí tuệ nhân tạo

ĐỨC GIÁO HOÀNG LẼ RA NÊN TIẾN XA HƠN NỮA VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Ngày 28 tháng 5 năm 2026
Daron Acemoglu

Đức Giáo hoàng Leo XIV đã gây xôn xao dư luận với thông điệp đầu tiên của mình, trong đó ngài xem sự phát triển và triển khai các công cụ trí tuệ nhân tạo mới là mối đe dọa sâu sắc đối với phẩm giá con người. Nếu có gì đáng để nói, thì đó là ngài vẫn chưa đi đủ xa trong việc truy vấn xem công nghệ này được thiết kế để làm gì.

BOSTON—Trí tuệ nhân tạo đang tái định hình cách chúng ta giao tiếp, tiếp cận thông tin và làm việc, cách phân phối thu nhập và vị thế, và thậm chí cả cách chúng ta tiến hành chiến tranh. Tuy nhiên, cuộc thảo luận công khai vẫn bó hẹp trong sự cạnh tranh giữa các phòng thí nghiệm AI hoặc các cuộc tranh luận trừu tượng về khả năng của công nghệ này. Hầu như không ai đặt câu hỏi AI nên phục vụ cho mục đích gì, hoặc liệu tư duy, thể chế và cơ chế kiểm soát hiện tại của chúng ta có đủ khả năng hướng công nghệ này tới cải thiện phúc lợi con người trên diện rộng hay không.

Do đó, thật đáng mừng khi thấy Giáo hoàng Leo XIV lên tiếng về vấn đề này trong thông điệp đầu tiên của ngài, trong đó mô tả hướng đi hiện tại của AI như là mối đe dọa sâu sắc đối với phẩm giá con người. Là nhà kinh tế học vốn từ lâu đã lập luận rằng các kết quả thúc đẩy bởi công nghệ là vấn đề lựa chọn chứ không phải số phận, tôi hoan nghênh sự can thiệp của ngài.

Trí tuệ nhân tạo đang tác động đến xã hội học như thế nào?

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO ĐANG TÁC ĐỘNG ĐẾN XÃ HỘI HỌC NHƯ THẾ NÀO?

Fabrice Colomb, Gaëtan Flocco, Mélanie Guyonvarch

Giảng viên-nhà nghiên cứu xã hội học tại Đại học Evry Paris-Saclay

Từ nay, trí tuệ nhân tạo được sử dụng trong xã hội học. Liệu công nghệ này chỉ đơn thuần là một “công cụ” thực tiễn? Trước hết, AI là một công nghệ phục vụ cho hiệu quả học tập. Đối mặt với sự tràn ngập của công nghệ này, các trường đại học và viện nghiên cứu phải trao lại cho sinh viên những phương tiện của tư duy phản biện, tự khẳng định mình là không gian để suy ngẫm và phản kháng.

--------------------------------------

Khảo sát nguồn dữ liệu, phân tích các tập hợp văn bản lớn, mã hóa các quy trình thống kê, v.v.. Trí tuệ nhân tạo^[1] kể từ nay đang được sử dụng trong xã hội học. Liệu công nghệ này chỉ đơn thuần là một “công cụ” thực tiễn giúp các nhà nghiên cứu làm việc hiệu quả hơn? Bằng cách trả lời phủ định, chúng tôi cho thấy rằng AI chủ yếu là một công nghệ phục vụ cho hiệu quả học tập. Nó tượng trưng cho sự trở lại của “chủ nghĩa kinh nghiệm trừu tượng”, mượn một cụm từ được Charles W. Mills thích dùng. Hơn nữa, giống như làn sóng tự động hóa đã diễn ra trong các nhà máy trong thế kỷ 20, trí tuệ nhân tạo báo hiệu sự phi nhân hóa lao động khoa học và sự từ bỏ tư duy ngay tại nơi dành riêng cho nó: trường đại học.

Percy Bridgman, cũng là một người đoạt giải Nobel, còn đi xa hơn: “Phương pháp khoa học không thật sự tồn tại; nhà khoa học chỉ tuân theo một nguyên tắc phương pháp luận duy nhất: sử dụng tối đa nguồn lực của bộ não mình, không hạn chế.”

Charles Wright Mills, L’imagination sociologique, Paris, La Découverte, 1997 [1959], p. 61.

Cũng như trong các lĩnh vực chuyên môn khác, kể từ non một thập kỷ nay, các thế hệ AI mới đã xuất hiện trong trường học thuật và khoa học. Điều này đúng với xã hội học, nơi một số nhà nghiên cứu, nam và nữ, sử dụng nó để thực hiện công việc của họ: khảo sát các nguồn dữ liệu, phân tích các tập hợp văn bản ở quy mô lớn, mã hóa các quy trình thống kê, v.v.. Những nhà khoa học này phát triển và quảng bá công nghệ này đồng thời cảnh báo về những nguy hiểm tiềm tàng trong việc sử dụng nó. Đối với họ, việc sử dụng AI sẽ cho phép các nhà nghiên cứu “làm những điều chúng ta luôn mơ ước được làm” với tư cách là nhà nghiên cứu,^[2] miễn là có thực hiện những biện pháp phòng ngừa cẩn trọng thường lệ.

Claude Shannon: Nhà khoa học đặt nền móng cho thời đại số (Nguyễn Trung Dân)

CLAUDE SHANNON - NHÀ KHOA HỌC ĐẶT NỀN MÓNG CHO THỜI ĐẠI SỐ

Nguyễn Trung Dân

Nguyễn Xuân Xanh trình bày và viết Lời bạt

Claude Shannon (30.04.1916 – 24.02.2001, hưởng thọ 84 tuổi), một nhà toán học và kỹ sư điện mà công trình nghiên cứu về truyền thông đã đặt nền móng cho lý thuyết thông tin hiện đại và góp phần khởi xướng cuộc cách mạng kỹ thuật số. Ông được xem là cha đẻ của thời đại thông tin.

 

Nửa trang đầu của bài báo lịch sử của lý thuyết thông tin của Claude Shannon năm 1948, đăng trên “The Bell System Technical Journal”, Volume XXVII, số 3, Tháng Bảy, 1948.

MỖI LẦN GỬI TIN NHẮN TRÊN ZALO, XEM VIDEO TRÊN YOUTUBE, NGHE NHẠC TRỰC TUYẾN HAY LƯU ẢNH TRONG ĐIỆN THOẠI, CHÚNG TA ĐỀU ĐANG TẬN HƯỞNG CÁC THÀNH TỰU CÔNG NGHỆ RA ĐỜI TỪ CÁC NGUYÊN LÝ MÀ SHANNON ĐẶT NỀN MÓNG GẦN 80 NĂM TRƯỚC.

Khoa học – Biên giới vô tận (Vannevar Bush)

KHOA HỌC – BIÊN GIỚI VÔ TẬN

SCIENCE – THE ENDLESS FRONTIER (1945)

hay là

TẠI SAO KHOA HỌC CƠ BẢN LẠI QUAN TRỌNG?

Vannevar Bush

Bài viết của France A. Córdova, Giám đốc thứ 14 của Quỹ NSF nhân kỷ niệm 70 năm ngày thành lập (1950–2020)

“Những cách quan trọng nhất mà Chính phủ có thể thúc đẩy nghiên cứu công nghiệp là tăng cường dòng chảy kiến thức khoa học mới thông qua hỗ trợ nghiên cứu cơ bản và giúp phát triển nhân tài khoa học.”

“Trách nhiệm tạo ra tri thức khoa học mới—và phần lớn việc ứng dụng nó—thuộc về một nhóm nhỏ những người hiểu rõ các quy luật cơ bản của tự nhiên và thành thạo các kỹ thuật nghiên cứu khoa học. Sự tiến bộ nhanh hay chậm trên bất kỳ lĩnh vực khoa học nào sẽ ­phụ thuộc vào số lượng các nhà khoa học có trình độ cao và được đào tạo bài bản đang khám phá lĩnh vực đó.”

— Vannevar Bush từ The Endless Frontier

Vannevar Bush (11.3.1890–28.6.1974) Ảnh của NSF

Lời nói đầu

Gần đây cụm từ “nghiên cứu khoa học cơ bản” được nói đến nhiều ở Việt Nam, và khoa học cơ bản được xem như “bà mẹ” của công nghệ. Thực tế, nếu khoa học cơ bản không phát triển trong những thế kỷ qua, có lẽ thế giới hôm nay không tiến xa hơn thời Trung cổ bao nhiêu. Các phát minh quan trọng đang ảnh hưởng thế giới như tia X quang, GPS, lượng tử, transistor, chip cuối cùng cũng sẽ không có, cũng như sẽ không có những tên tuổi Pasteur, Koch, Newton, Maxwell, Einstein, và những người khám phá ra cơ học lượng tử một trăm năm trước như Heisenberg, Schrödinger, Dirac chỉ kể một số người quan trọng mà nhân loại chịu ơn sâu sắc. Khoa học không được nghiên cứu và khám phá ở chiều sâu sẽ không phát huy tác dụng lớn lao của nó, đó là nhận thức của Wilhelm von Humboldt khi ông thành lập Đại học nghiên cứu Berlin (1810) như mô hình mẫu. Cũng như nếu không có nghiên cứu sâu cơ bản, sẽ không có nguồn năng lượng nguyên tử khổng lồ.