Tiểu luận Ngày thứ sáu: Tại sao những ý tưởng cấp tiến của tâm phân học là ngọn đèn soi đường cho tôi trong một thế giới đầy hỗn loạn?

TIỂU LUẬN THỨ SÁU: TẠI SAO NHỮNG Ý TƯỞNG TRIỆT ĐỂ CỦA TÂM PHÂN HỌC LÀ NGỌN ĐÈN SOI ĐƯỜNG CHO TÔI TRONG MỘT THẾ GIỚI ĐẦY HỖN LOẠN?

Những thanh niên ở Lebanon, sau một cuộc không kích. (Nguồn ảnh: Wael Hamzeh/AAP)

Khi còn dạy viết truyện ngắn, tôi thường nhắc đến một nhận xét của nhà văn Meg Wolitzer về những thú vui mà thể loại này mang lại. Bà nói: “Bạn sẽ thấy mình ở một nơi mà trước đây chưa từng biết tới. Một nơi mà bạn không hề nghĩ mình sẽ đến”. Tôi thường bảo sinh viên rằng bí quyết nằm ở việc khơi gợi sự tò mò nơi người đọc. Đó là chuyện của một thập niên trước; còn bây giờ, dường như sự tò mò đã không còn là một phẩm chất được trọng vọng.

Trí tuệ nhân tạo (AI) khuyến khích những câu trả lời tức thì nhưng thiếu độ tin cậy, thay vì những cuộc tìm hiểu sâu sắc và những sắc thái tinh tế của tư duy. (Mặc dù, trong bối cảnh một nền văn hóa chính trị đầy dối trá ở Nhà Trắng – chẳng hạn như tuyên bố gần đây của Donald Trump rằng đã xảy ra một cuộc thay đổi chế độ ở Iran – chúng ta lại càng cần đến việc kiểm chứng dữ kiện một cách nghiêm ngặt.) AI cũng thúc đẩy những hình thức giải trí ngắn gọn, hời hợt, trong một thế giới mà 36% người từ 18 đến 24 tuổi tiếp nhận tin tức qua TikTok.

Tuần này, thế giới dường như đặc biệt bất định. Các cuộc chiến mới bùng phát ở Iran và Lebanon đã nối dài danh sách những cuộc xung đột đang diễn ra ở Ukraine và Gaza – nơi hiện có một lệnh ngừng bắn. Tại Úc, trong cuộc bầu cử tháng trước, tỷ lệ phiếu sơ cấp dành cho đảng dân túy cực hữu One Nation lần đầu tiên vượt qua liên minh đối lập. Donald Trump đang công kích Giáo hoàng. Điểm sáng hiếm hoi là thất bại của nhà độc tài Viktor Orbán tại Hungary. Và dĩ nhiên, tất cả những điều đó đang diễn ra trong bối cảnh cuộc khủng hoảng khí hậu ngày càng nghiêm trọng.

Đức Giáo hoàng lẽ ra nên tiến xa hơn nữa về trí tuệ nhân tạo

ĐỨC GIÁO HOÀNG LẼ RA NÊN TIẾN XA HƠN NỮA VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Ngày 28 tháng 5 năm 2026
Daron Acemoglu

Đức Giáo hoàng Leo XIV đã gây xôn xao dư luận với thông điệp đầu tiên của mình, trong đó ngài xem sự phát triển và triển khai các công cụ trí tuệ nhân tạo mới là mối đe dọa sâu sắc đối với phẩm giá con người. Nếu có gì đáng để nói, thì đó là ngài vẫn chưa đi đủ xa trong việc truy vấn xem công nghệ này được thiết kế để làm gì.

BOSTON—Trí tuệ nhân tạo đang tái định hình cách chúng ta giao tiếp, tiếp cận thông tin và làm việc, cách phân phối thu nhập và vị thế, và thậm chí cả cách chúng ta tiến hành chiến tranh. Tuy nhiên, cuộc thảo luận công khai vẫn bó hẹp trong sự cạnh tranh giữa các phòng thí nghiệm AI hoặc các cuộc tranh luận trừu tượng về khả năng của công nghệ này. Hầu như không ai đặt câu hỏi AI nên phục vụ cho mục đích gì, hoặc liệu tư duy, thể chế và cơ chế kiểm soát hiện tại của chúng ta có đủ khả năng hướng công nghệ này tới cải thiện phúc lợi con người trên diện rộng hay không.

Do đó, thật đáng mừng khi thấy Giáo hoàng Leo XIV lên tiếng về vấn đề này trong thông điệp đầu tiên của ngài, trong đó mô tả hướng đi hiện tại của AI như là mối đe dọa sâu sắc đối với phẩm giá con người. Là nhà kinh tế học vốn từ lâu đã lập luận rằng các kết quả thúc đẩy bởi công nghệ là vấn đề lựa chọn chứ không phải số phận, tôi hoan nghênh sự can thiệp của ngài.

Trí tuệ nhân tạo đang tác động đến xã hội học như thế nào?

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO ĐANG TÁC ĐỘNG ĐẾN XÃ HỘI HỌC NHƯ THẾ NÀO?

Fabrice Colomb, Gaëtan Flocco, Mélanie Guyonvarch

Giảng viên-nhà nghiên cứu xã hội học tại Đại học Evry Paris-Saclay

Từ nay, trí tuệ nhân tạo được sử dụng trong xã hội học. Liệu công nghệ này chỉ đơn thuần là một “công cụ” thực tiễn? Trước hết, AI là một công nghệ phục vụ cho hiệu quả học tập. Đối mặt với sự tràn ngập của công nghệ này, các trường đại học và viện nghiên cứu phải trao lại cho sinh viên những phương tiện của tư duy phản biện, tự khẳng định mình là không gian để suy ngẫm và phản kháng.

--------------------------------------

Khảo sát nguồn dữ liệu, phân tích các tập hợp văn bản lớn, mã hóa các quy trình thống kê, v.v.. Trí tuệ nhân tạo^[1] kể từ nay đang được sử dụng trong xã hội học. Liệu công nghệ này chỉ đơn thuần là một “công cụ” thực tiễn giúp các nhà nghiên cứu làm việc hiệu quả hơn? Bằng cách trả lời phủ định, chúng tôi cho thấy rằng AI chủ yếu là một công nghệ phục vụ cho hiệu quả học tập. Nó tượng trưng cho sự trở lại của “chủ nghĩa kinh nghiệm trừu tượng”, mượn một cụm từ được Charles W. Mills thích dùng. Hơn nữa, giống như làn sóng tự động hóa đã diễn ra trong các nhà máy trong thế kỷ 20, trí tuệ nhân tạo báo hiệu sự phi nhân hóa lao động khoa học và sự từ bỏ tư duy ngay tại nơi dành riêng cho nó: trường đại học.

Percy Bridgman, cũng là một người đoạt giải Nobel, còn đi xa hơn: “Phương pháp khoa học không thật sự tồn tại; nhà khoa học chỉ tuân theo một nguyên tắc phương pháp luận duy nhất: sử dụng tối đa nguồn lực của bộ não mình, không hạn chế.”

Charles Wright Mills, L’imagination sociologique, Paris, La Découverte, 1997 [1959], p. 61.

Cũng như trong các lĩnh vực chuyên môn khác, kể từ non một thập kỷ nay, các thế hệ AI mới đã xuất hiện trong trường học thuật và khoa học. Điều này đúng với xã hội học, nơi một số nhà nghiên cứu, nam và nữ, sử dụng nó để thực hiện công việc của họ: khảo sát các nguồn dữ liệu, phân tích các tập hợp văn bản ở quy mô lớn, mã hóa các quy trình thống kê, v.v.. Những nhà khoa học này phát triển và quảng bá công nghệ này đồng thời cảnh báo về những nguy hiểm tiềm tàng trong việc sử dụng nó. Đối với họ, việc sử dụng AI sẽ cho phép các nhà nghiên cứu “làm những điều chúng ta luôn mơ ước được làm” với tư cách là nhà nghiên cứu,^[2] miễn là có thực hiện những biện pháp phòng ngừa cẩn trọng thường lệ.

Claude Shannon: Nhà khoa học đặt nền móng cho thời đại số (Nguyễn Trung Dân)

CLAUDE SHANNON - NHÀ KHOA HỌC ĐẶT NỀN MÓNG CHO THỜI ĐẠI SỐ

Nguyễn Trung Dân

Nguyễn Xuân Xanh trình bày và viết Lời bạt

Claude Shannon (30.04.1916 – 24.02.2001, hưởng thọ 84 tuổi), một nhà toán học và kỹ sư điện mà công trình nghiên cứu về truyền thông đã đặt nền móng cho lý thuyết thông tin hiện đại và góp phần khởi xướng cuộc cách mạng kỹ thuật số. Ông được xem là cha đẻ của thời đại thông tin.

 

Nửa trang đầu của bài báo lịch sử của lý thuyết thông tin của Claude Shannon năm 1948, đăng trên “The Bell System Technical Journal”, Volume XXVII, số 3, Tháng Bảy, 1948.

MỖI LẦN GỬI TIN NHẮN TRÊN ZALO, XEM VIDEO TRÊN YOUTUBE, NGHE NHẠC TRỰC TUYẾN HAY LƯU ẢNH TRONG ĐIỆN THOẠI, CHÚNG TA ĐỀU ĐANG TẬN HƯỞNG CÁC THÀNH TỰU CÔNG NGHỆ RA ĐỜI TỪ CÁC NGUYÊN LÝ MÀ SHANNON ĐẶT NỀN MÓNG GẦN 80 NĂM TRƯỚC.

Khoa học – Biên giới vô tận (Vannevar Bush)

KHOA HỌC – BIÊN GIỚI VÔ TẬN

SCIENCE – THE ENDLESS FRONTIER (1945)

hay là

TẠI SAO KHOA HỌC CƠ BẢN LẠI QUAN TRỌNG?

Vannevar Bush

Bài viết của France A. Córdova, Giám đốc thứ 14 của Quỹ NSF nhân kỷ niệm 70 năm ngày thành lập (1950–2020)

“Những cách quan trọng nhất mà Chính phủ có thể thúc đẩy nghiên cứu công nghiệp là tăng cường dòng chảy kiến thức khoa học mới thông qua hỗ trợ nghiên cứu cơ bản và giúp phát triển nhân tài khoa học.”

“Trách nhiệm tạo ra tri thức khoa học mới—và phần lớn việc ứng dụng nó—thuộc về một nhóm nhỏ những người hiểu rõ các quy luật cơ bản của tự nhiên và thành thạo các kỹ thuật nghiên cứu khoa học. Sự tiến bộ nhanh hay chậm trên bất kỳ lĩnh vực khoa học nào sẽ ­phụ thuộc vào số lượng các nhà khoa học có trình độ cao và được đào tạo bài bản đang khám phá lĩnh vực đó.”

— Vannevar Bush từ The Endless Frontier

Vannevar Bush (11.3.1890–28.6.1974) Ảnh của NSF

Lời nói đầu

Gần đây cụm từ “nghiên cứu khoa học cơ bản” được nói đến nhiều ở Việt Nam, và khoa học cơ bản được xem như “bà mẹ” của công nghệ. Thực tế, nếu khoa học cơ bản không phát triển trong những thế kỷ qua, có lẽ thế giới hôm nay không tiến xa hơn thời Trung cổ bao nhiêu. Các phát minh quan trọng đang ảnh hưởng thế giới như tia X quang, GPS, lượng tử, transistor, chip cuối cùng cũng sẽ không có, cũng như sẽ không có những tên tuổi Pasteur, Koch, Newton, Maxwell, Einstein, và những người khám phá ra cơ học lượng tử một trăm năm trước như Heisenberg, Schrödinger, Dirac chỉ kể một số người quan trọng mà nhân loại chịu ơn sâu sắc. Khoa học không được nghiên cứu và khám phá ở chiều sâu sẽ không phát huy tác dụng lớn lao của nó, đó là nhận thức của Wilhelm von Humboldt khi ông thành lập Đại học nghiên cứu Berlin (1810) như mô hình mẫu. Cũng như nếu không có nghiên cứu sâu cơ bản, sẽ không có nguồn năng lượng nguyên tử khổng lồ.

Trí tuệ nhân tạo giúp tăng trưởng kinh tế Châu Á vượt qua những thách thức của năm 2026

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO GIÚP TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ CHÂU Á VƯỢT QUA NHỮNG THÁCH THỨC CỦA NĂM 2026

Tác giả: Hubert Testard

Robot độc giả. Nguồn của Mohamed Hassan. DR.

Ngân hàng Thế giới vừa công bố dự báo mới nhất về tăng trưởng toàn cầu năm 2026. Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương bị ảnh hưởng nặng nề bởi cuộc chiến giữa Hoa Kỳ và Iran, với mức giảm 0,8 điểm phần trăm tăng trưởng so với năm 2025, so với mức giảm 0,4 điểm phần trăm trên toàn cầu. Tuy nhiên, thương mại liên quan đến trí tuệ nhân tạo đang hỗ trợ một cách đầy ấn tượng cho xuất khẩu của Châu Á và giảm thiểu cú sốc thời vận này.

Ngân hàng Thế giới đã công bố dự báo mới về nền kinh tế toàn cầu vào ngày 10 tháng 6, mà không biết liệu Iran và Hoa Kỳ có đạt được thỏa thuận nào để củng cố lệnh ngừng bắn rất mong manh mà hai nước đã chấp nhận vào ngày 7 tháng 4 hay không. Do đó, dự báo của Ngân hàng bao gồm một kịch bản chính trong đó thỏa thuận sẽ đạt được trong tháng 6, cho phép mở cửa trở lại dần dần eo biển Hormuz, và một kịch bản bi quan hơn trong đó các cuộc xung đột tiếp tục. Trong kịch bản chính, tăng trưởng toàn cầu năm 2026 giảm xuống còn 2,5%, so với 2,9% năm 2025, và đã ở mức thấp nhất kể từ đại dịch COVID 19 năm 2020. Trong kịch bản thay thế, tăng trưởng giảm mạnh hơn nhiều xuống còn 1,3%, một kịch bản không được nêu chi tiết trong báo cáo.

Tại sao Cúp bóng đá thế giới 2026 sẽ là cúp gây ô nhiễm nhất trong lịch sử (và gây ô nhiễm rất nhiều)

TẠI SAO CÚP BÓNG ĐÁ THẾ GIỚI 2026 SẼ LÀ CÚP GÂY Ô NHIỄM NHẤT TRONG LỊCH SỬ (VÀ GÂY Ô NHIỄM RẤT NHIỀU)

Tác giả: Sarafina Spautz

Khi quyết định tổ chức hơn 100 trận đấu tại ba quốc gia, tổ chức FIFA (Fédération Internationale de Football Association - Liên đoàn Bóng đá Quốc tế) đã làm bùng nổ bản kiểm kê phát thải khí cacbon của sự kiện chính của họ. Rất xa những cam kết của họ năm 2021.

Quý vị còn nhớ cuộc tranh luận về các ly nhựa tại Thế vận hội Paris? Những sân vận động có hệ thống điều hoà không khí giữa vùng sa mạc và những cuộc tranh luận chung quanh phí tổn về môi trường của Cúp bóng đá thế giới năm 2022 tại Qatar? Lúc đó FIFA dưới sự lãnh đạo của Gianni Infantino đã phải thay đổi lịch thi đấu để tổ chức vào mùa đông. Ba năm rưỡi sau đối với Cúp bóng đá thế giới đã khai mạc ngày thứ năm 11 tháng sáu 2026 tại Bắc Mỹ cũng không khá hơn.

Mà tệ hơn gấp hai lần, theo tố chức phi chính phủ Anh Quốc Scientists for Global Responsibility. Những tính toán của các nhà khoa học này xác định rằng hơn 9 triệu tấn khí cacbonic sẽ phát thải trong 6 tuần lễ của cúp bóng đá thế giới này tại châu Mỹ; có thể so sánh, đó là khí phát thải của một thành phố như Paris trong… một năm.

Triều Tiên chôn vùi giấc mơ thống nhất bán đảo Triều Tiên

TRIỀU TIÊN CHÔN VÙI GIẤC MƠ THỐNG NHẤT BÁN ĐẢO TRIỀU TIÊN

Tác giả: Dorian Malovic

Lãnh đạo Triều Tiên Kim Chính Ân luyện tập bắn súng trường tấn công. DR.

Lần đầu tiên, mọi đề cập đến việc “thống nhất đất nước” thành một Triều Tiên duy nhất đã hoàn toàn biến mất khỏi phiên bản chính thức mới nhất của Hiến pháp Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên (DPRK), được công bố vào đầu tháng 5 tại Bình Nhưỡng. Với các liên minh được củng cố với Nga và Trung Quốc, lãnh đạo tối cao Triều Tiên Kim Chính Ân (Kim Jong-un) đã quyết định đào sâu thêm sự đoạn tuyệt với Hàn Quốc, nay bị coi là “quốc gia thù địch nhất”.

-------------------------------------------

Một dấu hiệu khác của thực tế mới này: chế độ này đã và đang phá hủy một cách có hệ thống tất cả các biểu tượng của sự hòa giải trong nhiều thập niên qua với Hàn Quốc. Giờ đây, được ghi nhận trong Hiến pháp mới của Triều Tiên, sự đoạn tuyệt giữa hai miền Triều Tiên dường như là dứt khoát. Mặc dù lịch sử đầy biến động của Bán đảo Triều Tiên luôn có thể chứa đựng những bất ngờ, những khúc ngoặt khó lường hoặc những thay đổi không lường trước được, nhưng sự chia ly này, ít nhất là vào thời điểm hiện tại, dường như là dứt khoát.

Một sửa đổi hiến pháp được “quốc hội” Triều Tiên thông qua hồi tháng 3 năm ngoái đã loại bỏ tất cả các quy chiếu liên quan đến việc thống nhất với Hàn Quốc khỏi các văn kiện, được Bộ Thống nhất Hàn Quốc công bố vào thứ Tư, ngày 6 tháng 5. Phản ánh lập trường ngày càng thù địch với Séoul trong những năm gần đây, điều khoản nêu rõ Triều Tiên “phấn đấu vì sự thống nhất của đất nước” không còn xuất hiện trong phiên bản sửa đổi mới nhất trên.

Slavoj Žižek: “Tôi chấp nhận nghịch lý rằng đôi khi chúng ta cần kiểm duyệt để bảo tồn sự tự do”

Chuyện bên lề

SLAVOJ ŽIŽEK: “TÔI CHẤP NHẬN NGHỊCH LÝ RẰNG ĐÔI KHI CHÚNG TA CẦN KIỂM DUYỆT ĐỂ BẢO TỒN SỰ TỰ DO”

Triết gia Slavoj Žižek trò chuyện về những người hùng văn hóa, sự kiểm duyệt và vai diễn James Bond mà ông yêu thích nhất.

Minh họa: Michael Rea

Cuốn sách yêu thích nhất của ông trong thế kỷ XXI là gì?

Những tác giả quan trọng nhất hiện nay, theo tôi, là các nữ nhà văn viết tiểu thuyết trinh thám, vì thế, lựa chọn của tôi là cuốn The Likeness [tạm dịch: Song trùng] của Tana French. Nếu từng có một cuốn tiểu thuyết mang tinh thần cánh tả một cách tinh tế, thì đó chính là cuốn sách này; thậm chí, người ta còn có thể lập luận rằng vụ giết người trong truyện là hoàn toàn chính đáng, tương tự như vụ án trong cuốn Án mạng trên chuyến tàu tốc hành phương Đông [Murder on the Orient Express] của Agatha Christie.

Cuốn sách gần đây nhất ông đọc là gì? Ông có khuyến đọc nó không?

Do tuổi tác và quỹ thời gian hạn hẹp, giờ đây tôi hầu như chỉ đọc sách lý thuyết và xem phim truyền hình hoặc điện ảnh trên màn hình TV. Cuốn sách gần nhất tôi đọc một cách nghiêm túc là cuốn Tính liên đới [Solidarity] của Rowan Williams. Có lần tôi tình cờ nghe thấy vợ mình và các bạn của cô ấy bàn về tiêu chí lựa chọn bạn tình. Kết luận của họ là có một nhóm rất lớn những người đàn ông mà bạn sẽ không bao giờ quan hệ tình dục; một nhóm mà bạn có thể sẽ quan hệ; và một nhóm khác mà khả năng đó khá cao. Nhưng còn có một cấp độ cao hơn nữa: những người đàn ông mà bạn sẽ lập tức đồng ý quan hệ nếu họ chủ động ngỏ lời. Đối với tôi, Rowan Williams thuộc nhóm ấy trong thế giới các tác giả thần học. Bất cứ khi nào ông xuất bản sách mới, tôi đều mua và đọc ngay, không cần đắn đo.

THÔNG ĐIỆP ĐẦU TIÊN CỦA GIÁO HOÀNG LEO XIV NÓI GÌ VỀ QUYỀN LỰC CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO?

Trong thông điệp Magnifica Humanitas (Nhân loại kỳ diệu), Đức Giáo hoàng lên án sự tập trung quyền lực công nghệ vào tay một vài thế lực toàn cầu.

Nhà đồng sáng lập Anthropic, Chris Olah, bắt tay với Giáo hoàng Leo XIV trước buổi trình bày thông điệp đầu tiên của ngài. Ảnh: Alberto Pizzoli/Getty Images

Thuật toán này quyết định những gì chúng ta nhìn thấy, thuật toán kia lọc những gì chúng ta đọc, và những thuật toán khác nữa tham gia vào các quy trình chi phối công việc, thông tin và những lựa chọn tập thể. Trong Magnifica Humanitas, thông điệp đầu tiên do Giáo hoàng Leo XIV ký và công bố vào ngày 25 tháng 5, trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ là một công nghệ như bao công nghệ khác; mà AI là một phần của cơ sở hạ tầng vô hình trong đời sống thường nhật hiện nay.

Nhưng văn kiện này không thành hình như một bài suy tư thuần túy về công nghệ. Giáo hoàng Leo XIV đặt vấn đề trí tuệ nhân tạo trong truyền thống học thuyết xã hội của Giáo hội Công giáo và trực tiếp viện dẫn – đồng thời cập nhật – thông điệp Rerum Novarum (Tân sự) của Giáo hoàng Leo XIII (ban hành ngày 15 tháng 5 năm 1891) nhân kỷ niệm 135 năm thông điệp này. Rerum Novarum  đã đề cập đến vấn đề lao động trong thời kỳ đỉnh cao của cuộc cách mạng công nghiệp cuối thế kỷ 19.

Nếu như “res novae” (những vấn đề mới) của thời đó là các nhà máy, lao động và chủ nghĩa tư bản công nghiệp, thì ngày nay những vấn đề mới xoay quanh các nền tảng kỹ thuật số, thuật toán, dữ liệu và hệ thống tự động hóa đang định hình lại quyền lực, nền kinh tế và các mối quan hệ xã hội. Vì lý do này, thông điệp không thể hiện là một văn kiện kỹ thuật về đổi mới sáng tạo, mà như là một nỗ lực để diễn giải sự chuyển đổi kỹ thuật số dưới ánh sáng của phẩm giá con người và công ích. Đức Giáo hoàng viết rằng công nghệ tự nó không phải là điều xấu; ngược lại, nó thuộc về lịch sử và sự sáng tạo của loài người. Nhưng tình hình hiện nay khác biệt cả về quy mô lẫn chiều sâu: “Chưa bao giờ nhân loại lại có nhiều quyền lực đối với chính mình như vậy”, văn kiện nhận xét, mô tả các công nghệ hiện đang định hình các quy trình ra quyết định, trí tưởng tượng tập thể và đời sống xã hội một cách ngày càng sâu rộng.

Robert Francis Prevost đã chọn điểm xuất phát này: từ sự tập trung quyền lực ngày một tăng, được thực thi qua các hệ thống ngày càng khó hiểu nhưng có tính quyết định ngày càng lớn, và từ câu hỏi xuyên suốt thông điệp: Nhân phẩm, việc bảo vệ chân lý, việc làm, công bằng xã hội và hòa bình còn lại gì khi các quyết định được chuyển giao cho logic thuật toán?