Điếu văn bên quan tài của Jürgen Habermas

ĐIẾU VĂN BÊN QUAN TÀI CỦA JÜRGEN HABERMAS

Tác giả: Nhà thần học Friedrich Wilhelm Graf

Báo Frankfurter Allgemeine Zeitung (F.A.Z.) MITTWOCH, 1. APRIL 2026 · NR. 77 · SEITE N 3

Nguyễn Xuân Xanh dịch

Một tôn giáo duy lý chỉ tồn tại khi thế giới quan của nó chứa đựng những yếu tố duy lý thúc đẩy sự nhân văn hóa của nhân loại. Ý niệm về sự phán xét của thần thánh là một trong những yếu tố đó.

— Friedrich Wilhelm Graf

Jürgen Habermas (sinh ngày 18 tháng 7, 1929, Düsseldorf — mất ngày 14 tháng 3, 2026, Starnberg, gần Munich)

Jürgen Habermas, sinh năm 1929, học triết học, lịch sử, tâm lý học, văn học và kinh tế học tại Göttingen, Zurich và Bonn. Năm 1956, với tư cách là nghiên cứu sinh tại Viện Nghiên cứu Xã hội, ông đã tiếp xúc với các nhân vật chủ chốt của Trường phái Frankfurt, bao gồm Theodor W. Adorno, Max Horkheimer và Herbert Marcuse. Sau khi làm việc tại Marburg, Bonn và Heidelberg, ông trở lại Frankfurt vào năm 1964, nơi ông kế nhiệm Max Horkheimer làm chủ nhiệm khoa triết học và xã hội học. Ông giữ vị trí này cho đến năm 1971, trong thời gian đó ông đã định hình đáng kể thế hệ thứ hai của Lý thuyết Phê phán. Từ năm 1983 cho đến khi nghỉ hưu năm 1994, ông lại giảng dạy tại Đại học Goethe, Frankfurt, nơi ông giữ chức giáo sư triết học với trọng tâm là triết học xã hội và lịch sử triết học. Habermas là một trong những nhà triết học và xã hội học được đọc nhiều nhất trong thời đại chúng ta. Jürgen Habermas từng giảng dạy nhiều năm với tư cách giáo sư tại Đại học Goethe Frankfurt, đã có ảnh hưởng sâu sắc đến diễn ngôn về dân chủ, xã hội và truyền thông ở Đức. Giờ đây, ông đã trao lại cho trường cũ phần thứ hai trong di sản ban đầu của mình, bao gồm các bài viết và thư từ từ giai đoạn sau năm 1994.

Khủng hoảng dầu khí do chiến tranh vùng Vịnh: ảnh hưởng đối với Việt Nam

KHỦNG HOẢNG DẦU KHÍ DO CHIẾN TRANH VÙNG VỊNH: ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI VIỆT NAM

Trần Quốc Hùng

(Kinh tế gia tại Hoa Kỳ)

Hình minh hoạ của PTKT, lấy từ trang businessindia.co

Chiến tranh Mỹ/Do Thái với Iran đã gây nhiều tổn hại cho các cơ sở sản xuất dầu khí trong vùng Vịnh Ba Tư, và nhất là việc đóng cửa gần như hoàn toàn eo biển Hormuz—nơi khoảng 20% lượng dầu và khí hoá lỏng trên thế giới vận chuyển bằng đường biển phải đi qua. Tình hình này đã đẩy giá dầu thô Brent từ 60 đôla lên trên 100 đô la  - tăng 67% - và có ảnh hưởng nghiêm trọng đối với Việt Nam vì phải nhập vừa dầu thô vừa xăng dầu đã chế biến.

Ngành dầu khí VN dựa vào việc khai thác và xuất khẩu dầu thô (loại nhẹ có ít lưu huỳnh và giá trị cao). Hiện nay sản lượng đã giảm, còn khoảng 10 triệu tấn dầu thô năm 2025 so với mức đỉnh là 16 triệu tấn năm 2010; và 6 tỷ mét khối khí đốt. Ngược lại, VN phải nhập dầu thô (phần lớn loại nặng từ Trung Đông) để làm nguyên liệu đầu vào cho hai nhà máy lọc dầu Dung Quất (công suất 6,5 triệu tấn/năm) và Nghi Sơn (công suất 10 triệu tấn/năm). Mô hình kinh doanh này hữu hiệu nếu chuỗi cung ứng toàn cầu hoạt động bình thường liên tục. Nhưng nếu chuỗi cung ứng bị gián đoạn do chính sách mậu dịch của nước ngoài như quan thuế và cấm vận, đại dịch như Covid-19, hay chiến tranh, thì sẽ bị động và chịu hậu quả xấu: nguồn cung không ổn định và giá dầu khí tăng cao.

VIỆT NAM HÔM NAY - Ghi chép của một người vừa trở về

VIỆT NAM HÔM NAY - GHI CHÉP CỦA MỘT NGƯỜI VỪA TRỞ VỀ

Ảnh Tác giả - Trước công viên tượng đài Vua Lý Thái Tổ, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội.

Tôi chỉ thấy dễ chịu khi máy bay hạ cánh xuống California. Không phải vì nước Mỹ tốt hơn. Mà vì tôi vừa rời khỏi một nơi khiến lòng mình nặng trĩu.

Một tháng đi qua Sài Gòn, Nha Trang, Đà Nẵng, Hà Nội.

Một tháng đủ để cảm nhận nhịp thở của một đất nước đang lớn lên – nhưng lớn lên như một đứa trẻ không được hỏi ý kiến mình muốn trở thành ai.

Jürgen Habermas qua đời, một nhà tư tưởng lớn của hai thế kỷ và là một trí thức dấn thân

JÜRGEN HABERMAS QUA ĐỜI, MỘT NHÀ TƯ TƯỞNG LỚN CỦA HAI THẾ KỶ VÀ LÀ MỘT TRÍ THỨC DẤN THÂN

Triết gia Đức Jürgen Habermas đã từ trần ở tuổi 96. Được công nhận trên toàn thế giới qua những tác phẩm của mình, chuyển tiếp giữa thế kỷ XX và thế kỷ XXI, ông còn được kính trọng vì đã bày tỏ các quan điểm của ông về những vấn đề chính trị quan trọng thời hậu chiến.

Le Temps - l’AFP

Công bố ngày 14 tháng ba năm 2026.

Jürgen Habermas ở Paulskirche, tháng 10 năm 2016.— © ARNE DEDERT/KEYSTONE

Triết gia người Đức Jürgen Habermas đã từ trần, theo thông báo của một nữ phát ngôn viên của nhà xuất bản Suhrkamp Verlag, cho thông tấn xã AFP. Bà đã xác nhận rằng ông từ trần ở tuổi 96 tại Starnberg, ở miền nam nước Đức, căn cứ vào thông tin của gia đình của nhà trí thức dấn thân này.

Chào đời năm 1929, Jürgen Habermas, tác giả của một sự nghiệp triết học đã thu phục được rộng rãi công chúng trên thế giới, được xem là nhà tư tưởng lớn nhất còn tại thế. Ông cũng là một trí thức dấn thân xuất hiện nhiều nhất trên diễn đàn chính trị của Đức và châu Âu, tham gia tất cả các cuộc thảo luận quan trọng thời hậu chiến và ông nhìn thấy châu Âu là phương thuốc duy nhất chống lại trào lưu đang lên của các chủ nghĩa dân tộc. Theo ông, “dấn thân vào việc chung là nhiệm vụ quan trọng nhất của triết học”.

Phong tỏa eo biển Hormuz: Châu Á bị mắc bẫy

PHONG TỎA EO BIỂN HORMUZ: CHÂU Á BỊ MẮC BẪY

Tác giả: Hubert Testard

Eo biển Hormuz. Ảnh vệ tinh. Nguồn: Wikimedia Commons.

Việc chiến tranh ở Iran lan rộng sang các quốc gia quân chủ vùng Vịnh và eo biển Hormuz đẩy Châu Á lên tuyến đầu. Châu Á là điểm đến chính cho xuất khẩu dầu thô, khí hóa lỏng (LNG) và các sản phẩm dầu mỏ đi qua eo biển này. Đối với Châu Á, cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay không chỉ là vấn đề giá cả. Sự gián đoạn nguồn cung đe dọa một số nền kinh tế của khu vực. Từ góc nhìn Châu Á, việc phong tỏa eo biển không thể tiếp tục.

------------------------------------------------

“Không được phép đi qua eo biển Hormuz.” Tuyên bố này từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran đã được phát sóng trên các kênh liên lạc vô tuyến hàng hải ngay từ ngày 28 tháng 2, ngày đầu tiên của cuộc tấn công của Israel và Mỹ vào Iran. Kể từ thông báo này, 18 tàu đã bị tấn công trong eo biển, bao gồm cả tàu kéo. Ngoại trừ các tàu chở dầu của Iran, dường như vẫn tiếp tục bốc hàng từ đảo Kharg và đi qua eo biển, hoạt động vận tải biển gần như bị đình trệ hoàn toàn, với số lượng tàu qua lại hàng ngày giảm từ 150 xuống còn khoảng hàng chục. Chỉ một vài tàu mang cờ Trung Quốc có thể đi qua eo biển, và hai tàu chở khí dầu mỏ hóa lỏng (LNG) đã có thể hướng tới Ấn Độ vào ngày 13 tháng 3. Một số tàu đăng ký dưới cờ “trung lập”, chẳng hạn như Panama hoặc quần đảo Marshall, đã sửa đổi chữ ký điện tử của mình để khai báo là “Trung Quốc hoặc thuộc sở hữu của Trung Quốc” nhằm được phép đi qua eo biển. Những trường hợp ngoại lệ này vẫn rất hạn chế so với mức lưu lượng giao thông trước đây.

Kỷ niệm 100 năm ngày mất của Phan Châu Trinh

KỶ NIỆM 100 NĂM NGÀY MẤT CỦA PHAN CHÂU TRINH (24/3/1926-24/3/2026)

NGUYÊN NGỌC

Ngày 24/3/2026, chúng ta có một kỷ niệm lớn: 100 năm ngày mất của Phan Châu Trinh và mấy ngày sau là đám tang vĩ đại của ông mà Nguyễn Ái Quốc, trong báo cáo gửi Quốc tế Cộng sản hồi đó đã viết: “trong lịch sử người An Nam chưa hề được chứng kiến một sự kiện to lớn như vậy bao giờ…”.

Quả thật là một đám tang vĩ đại, theo các con số đáng tin cậy 100.000 người đã đi theo linh cữu ông, kéo dài trên 2 cây số trong khi năm 1926, dân số cả Sài Gòn và Chợ Lớn cộng lại là 345.000 người. Hơn một phần tư người Sài Gòn - Chợ Lớn đã long trọng tiễn đưa nhà ái quốc yêu quý của mình đến nơi an nghỉ cuối cùng. Rõ ràng không chỉ là một đám tang, mà là một cuộc biểu dương lực lượng hùng vĩ của quần chúng yêu nước, báo hiệu những chuyển động xã hội sẽ không còn gì ngăn cản được. Lại còn thêm một động thái khác thường nữa: hầu hết các tỉnh trong nước đều cử người về Sài Gòn dự đám tang, sau đó trở về địa phương mình tổ chức lễ truy điệu: thật sự đã diễn ra một quốc tang, trong toàn quốc, mà lại ngay trong lòng chế độ thực dân vô cùng khắc nghiệt và tàn bạo. Từ đám tang Phan Châu Trinh, có thể nói cả một lớp người mới, được chấn động bởi sự kiện hùng tráng đó, đã lên đường, một thế hệ cách mạng mới đã bước vào cuộc đấu tranh.

JÜRGEN HABERMAS ĐÃ ĐỊNH HÌNH TRẬT TỰ THỜI HẬU CHIẾN – CÁI CHẾT CỦA ÔNG KHÔNG NÊN LÀ DẤU CHẤM HẾT CHO TRẬT TỰ NÀY

Nhà lý luận dân chủ vĩ đại nhất thời hậu chiến đã để lại sau lưng một thế giới đang tháo dỡ mọi thứ mà ông từng bảo vệ.

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH:

• Một cuộc đời tôi luyện bởi thảm họa: Năm 16 tuổi Habermas vỡ lẽ ra rằng mình lớn lên trong chế độ tội phạm, chính điều này đã thúc đẩy ông dấn thân vào triết học và chính trị trong sáu thập kỷ kế tiếp.
• Dân chủ như một hình thức diễn ngôn: Lý thuyết của ông về không gian công cộng – đặt nền tảng cho tính chính danh dựa trên tranh luận lý tính chứ không chỉ dựa vào bầu cử – đã trở thành một trong những ý tưởng có ảnh hưởng nhất trong tư tưởng dân chủ hiện đại.
• Châu Âu như một dự án còn dang dở: Habermas đấu tranh cho một EU được trao quyền dân chủ như là phương tiện duy nhất có khả năng đặt thị trường toàn cầu hóa dưới quyền tự quyết dân chủ.
• Là một nhà tư tưởng quyết liệt, không phải người xa rời thế sự: Khác xa với hình ảnh nhà duy lý sống trong tháp ngà mà các nhà phê bình mô tả, Habermas là một người luôn hăng say khơi mào, định hình hầu hết mọi cuộc tranh luận lớn trong đời sống công cộng của Đức thời hậu chiến.
• Thế giới chúng ta đang sống: Trong những năm cuối đời, chính Habermas đã tuyệt vọng vì “mọi thứ làm nên cuộc đời ông đang dần mất đi từng chút một.”

Chúng ta đang sống trong thời kỳ được định hình bởi điều mà nhà triết học, xã hội học, trí thức công chúng và nhà lý luận phê phán dấn thân người Đức quá cố Jürgen Habermas đã mô tả là “sự kỳ lạ đầy bất an của thời đại này” (từ gốc tiếng Đức là Unheimlichkeit - ND) Dù biểu hiện qua sự thoái trào của luật pháp quốc tế, sự sụp đổ của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, qua kết thúc của nền dân chủ tự do hay việc ký ức về Holocaust như hòn “đá thử vàng” cho cái ác trong chính trị đang dần phai nhạt – chỉ cần kể ra một vài triệu chứng – các nhà bình luận trên toàn bộ phổ chính trị đều đồng ý rằng chính trị toàn cầu đang trong trạng thái biến động, thời kỳ chuyển tiếp nơi thế giới cũ đã chết nhưng thế giới mới vẫn chưa ra đời. Vì cuộc đời và sự nghiệp của Habermas vừa phản ánh vừa định hình sâu sắc thời kỳ hậu chiến, nên nếu ta cho rằng các nhà sử học tư tưởng tương lai sẽ xác định thời điểm kết thúc của trật tự thế giới hậu 1945 chính là ngày ông qua đời, 14 tháng 3 năm 2026, thì cũng không phải vô căn cứ.

Trí thông minh chết người

TRÍ THÔNG MINH CHẾT NGƯỜI

Tác giả: Simon Book, René Pfister, Marcel Rosenbach – DER SPIEGEL, Số: 10/2026.

Biên dịch: Tôn Thất Thông

Trên nhiều khía cạnh, sự trỗi dậy của A.I. còn đáng đe dọa hơn việc phát minh ra bom nguyên tử. Nó khiến việc giết chóc trong chiến tranh nhanh hơn và việc chế tạo vũ khí hủy diệt hàng loạt dễ dàng hơn. Sự thành công của Ukraine trong công nghệ Drone chỉ là thí dụ đầu tiên. Con người tạo ra một công nghệ mới mà không ai chế ngự được. Chuyên gia cảnh báo về vũ khí có trí tuệ nhân tạo hỗ trợ, và đòi hỏi những quy trình kiểm soát chặt chẽ. Liệu nhân loại có thành công trong việc thiết lập một bộ quy tắc ứng xử hiệu quả? 

Vào tháng 11 năm 2017, một bộ phim kinh dị dài tám phút đã gây bão trên mạng. “Slaughterbots” – Những robot giết người – là một câu chuyện viễn tưởng đen tối, trong đó các thiết bị sát thương không người lái được trang bị phần mềm nhận diện khuôn mặt đã xâm nhập vào Quốc hội Mỹ và các trường đại học để tiêu diệt có mục tiêu các nghị sĩ và sinh viên đấu tranh chống tham nhũng. Trong phim, không rõ ai đứng sau các vụ tấn công: một chính phủ, một nhóm khủng bố – hay một xưởng vũ khí cực kỳ hiện đại chuyên sản xuất các loại vũ khí mới có sự hỗ trợ A.I., với một ông chủ trẻ trung, đầy sức hút đang quảng bá drone giết người tự động là tương lai của chiến tranh?

TRUNG QUỐC SẼ PHẢI GÁNH CHỊU HẬU QUẢ TỪ SỰ HỖN LOẠN Ở TRUNG ĐÔNG NHƯNG VỀ LÂU DÀI NƯỚC NÀY SẼ ĐƯỢC LỢI

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Ngoại trưởng Vương Nghị tham dự một cuộc họp tại Bắc Kinh vào tháng 2 năm 2026. Jessica Lee/EPA

Trung Quốc đã đáp trả các cuộc tấn công chung của Mỹ và Israel vào Iran bằng cách lên án mạnh mẽ về mặt ngoại giao. Trong một bài báo được đăng tải ngày 1 tháng 3, hãng thông tấn nhà nước Trung Quốc Tân Hoa Xã gọi các cuộc tấn công này là “sự vi phạm trắng trợn” các mục đích và nguyên tắc của Hiến chương Liên Hợp Quốc. Bài báo cũng gọi hành động can thiệp này là sự đi ngược lại “các chuẩn mực cơ bản của quan hệ quốc tế”.

Phản ứng này tương tự như phản ứng của Trung Quốc trước việc Mỹ bắt giữ cựu lãnh đạo Venezuela, Nicolás Maduro, hồi đầu tháng Một. Khi đó, các quan chức Trung Quốc đã lên án cái họ gọi là vi phạm luật pháp quốc tế. Ngoại trưởng Trung Quốc, Vương Nghị, cảnh báo rằng không quốc gia nào được phép đóng vai “cảnh sát thế giới” hay “tự nhận mình là thẩm phán quốc tế”.

Ngoài những lời lên án về mặt ngoại giao, cho đến nay, đóng góp quan trọng nhất của Trung Quốc vào cuộc xung đột ở Iran thể hiện qua hệ thống định vị vệ tinh Bắc Đẩu (BeiDou). Trong những năm gần đây, Bắc Đẩu đã nổi lên như một lựa chọn thay thế khả thi cho Hệ thống Định vị Toàn cầu (GPS) đang giữ thế thống trị, vốn thuộc sở hữu và kiểm soát của chính phủ Mỹ.

Trong cuộc chiến 12 ngày giữa Iran và Israel năm 2025, việc gây nhiễu GPS trên diện rộng đã gây ra sự gián đoạn đáng kể cho các hệ thống dân sự và quân sự của Iran. Việc vô hiệu hóa GPS và chuyển sang sử dụng hệ thống Bắc Đẩu đã đem lại chiều sâu chiến lược lớn hơn cho quân đội Iran. Ví dụ, hệ thống mới cho phép giám sát các khí tài quân sự của Mỹ hiệu quả hơn.

Chúng ta là loài người hay là Homo Economicus? Tại sao kinh tế học cần tiến hóa vượt ra ngoài tăng trưởng?

CHÚNG TA LÀ LOÀI NGƯỜI HAY LÀ HOMO ECONOMICUS? TẠI SAO KINH TẾ HỌC CẦN TIẾN HÓA VƯỢT RA NGOÀI TĂNG TRƯỞNG?

Kinh tế học thường giả định rằng con người hành xử giống loài tinh tinh, trong khi trên thực tế, loài người hợp tác với nhau ở mức độ cao hơn rất nhiều – và các mô hình kinh tế cần phải phản ánh được điều đó.

Bạn cư xử giống loài vượn hay giống loài người hơn? Nếu phải chia tiền (hay thậm chí là nho khô!), bạn sẽ cho đi ít nhất có thể để giữ lại nhiều nhất cho mình, hay chọn cách chia đều? Lý thuyết kinh tế dòng chính truyền thống vận hành dựa trên giả định rằng phần lớn hành vi của con người có thể được giải thích bằng sự tư lợi vốn có – tức xu hướng tối đa hóa lợi ích cá nhân. Từ thế kỷ XIX, các nhà kinh tế đã sử dụng khái niệm homo economicus, hay “con người kinh tế”, để mô tả con người như một thực thể duy lý và vị kỷ, dựa trên những luận điểm của John Stuart Mill và Adam Smith rằng chúng ta luôn tìm cách làm ít nhất để thu về nhiều nhất, và rằng ta không thể trông chờ vào lòng tốt của người khác mà phải tự lo cho lợi ích của chính mình.

Rõ ràng, đây chỉ là một cách khái quát hóa đơn giản các thiên hướng vị lợi trong con người; tuy nhiên, cách tiếp cận này đã hỗ trợ cho những khẳng định như trong cuốn Kinh tế học hài hước (Freakonomics, 2005) của Steven D. Levitt và Stephen J. Dubner rằng hành vi của chúng ta, cả ở mức ý thức lẫn tiềm thức, đều bị định hình bởi sự tư lợi – thứ mà hai tác giả gọi là “mặt khuất của mọi sự”.