Kỷ niệm 100 năm ngày mất của Phan Châu Trinh

KỶ NIỆM 100 NĂM NGÀY MẤT CỦA PHAN CHÂU TRINH (24/3/1926-24/3/2026)

NGUYÊN NGỌC

Ngày 24/3/2026, chúng ta có một kỷ niệm lớn: 100 năm ngày mất của Phan Châu Trinh và mấy ngày sau là đám tang vĩ đại của ông mà Nguyễn Ái Quốc, trong báo cáo gửi Quốc tế Cộng sản hồi đó đã viết: “trong lịch sử người An Nam chưa hề được chứng kiến một sự kiện to lớn như vậy bao giờ…”.

Quả thật là một đám tang vĩ đại, theo các con số đáng tin cậy 100.000 người đã đi theo linh cữu ông, kéo dài trên 2 cây số trong khi năm 1926, dân số cả Sài Gòn và Chợ Lớn cộng lại là 345.000 người. Hơn một phần tư người Sài Gòn - Chợ Lớn đã long trọng tiễn đưa nhà ái quốc yêu quý của mình đến nơi an nghỉ cuối cùng. Rõ ràng không chỉ là một đám tang, mà là một cuộc biểu dương lực lượng hùng vĩ của quần chúng yêu nước, báo hiệu những chuyển động xã hội sẽ không còn gì ngăn cản được. Lại còn thêm một động thái khác thường nữa: hầu hết các tỉnh trong nước đều cử người về Sài Gòn dự đám tang, sau đó trở về địa phương mình tổ chức lễ truy điệu: thật sự đã diễn ra một quốc tang, trong toàn quốc, mà lại ngay trong lòng chế độ thực dân vô cùng khắc nghiệt và tàn bạo. Từ đám tang Phan Châu Trinh, có thể nói cả một lớp người mới, được chấn động bởi sự kiện hùng tráng đó, đã lên đường, một thế hệ cách mạng mới đã bước vào cuộc đấu tranh.

JÜRGEN HABERMAS ĐÃ ĐỊNH HÌNH TRẬT TỰ THỜI HẬU CHIẾN – CÁI CHẾT CỦA ÔNG KHÔNG NÊN LÀ DẤU CHẤM HẾT CHO TRẬT TỰ NÀY

Nhà lý luận dân chủ vĩ đại nhất thời hậu chiến đã để lại sau lưng một thế giới đang tháo dỡ mọi thứ mà ông từng bảo vệ.

NHỮNG ĐIỂM CHÍNH:

• Một cuộc đời tôi luyện bởi thảm họa: Năm 16 tuổi Habermas vỡ lẽ ra rằng mình lớn lên trong chế độ tội phạm, chính điều này đã thúc đẩy ông dấn thân vào triết học và chính trị trong sáu thập kỷ kế tiếp.
• Dân chủ như một hình thức diễn ngôn: Lý thuyết của ông về không gian công cộng – đặt nền tảng cho tính chính danh dựa trên tranh luận lý tính chứ không chỉ dựa vào bầu cử – đã trở thành một trong những ý tưởng có ảnh hưởng nhất trong tư tưởng dân chủ hiện đại.
• Châu Âu như một dự án còn dang dở: Habermas đấu tranh cho một EU được trao quyền dân chủ như là phương tiện duy nhất có khả năng đặt thị trường toàn cầu hóa dưới quyền tự quyết dân chủ.
• Là một nhà tư tưởng quyết liệt, không phải người xa rời thế sự: Khác xa với hình ảnh nhà duy lý sống trong tháp ngà mà các nhà phê bình mô tả, Habermas là một người luôn hăng say khơi mào, định hình hầu hết mọi cuộc tranh luận lớn trong đời sống công cộng của Đức thời hậu chiến.
• Thế giới chúng ta đang sống: Trong những năm cuối đời, chính Habermas đã tuyệt vọng vì “mọi thứ làm nên cuộc đời ông đang dần mất đi từng chút một.”

Chúng ta đang sống trong thời kỳ được định hình bởi điều mà nhà triết học, xã hội học, trí thức công chúng và nhà lý luận phê phán dấn thân người Đức quá cố Jürgen Habermas đã mô tả là “sự kỳ lạ đầy bất an của thời đại này” (từ gốc tiếng Đức là Unheimlichkeit - ND) Dù biểu hiện qua sự thoái trào của luật pháp quốc tế, sự sụp đổ của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, qua kết thúc của nền dân chủ tự do hay việc ký ức về Holocaust như hòn “đá thử vàng” cho cái ác trong chính trị đang dần phai nhạt – chỉ cần kể ra một vài triệu chứng – các nhà bình luận trên toàn bộ phổ chính trị đều đồng ý rằng chính trị toàn cầu đang trong trạng thái biến động, thời kỳ chuyển tiếp nơi thế giới cũ đã chết nhưng thế giới mới vẫn chưa ra đời. Vì cuộc đời và sự nghiệp của Habermas vừa phản ánh vừa định hình sâu sắc thời kỳ hậu chiến, nên nếu ta cho rằng các nhà sử học tư tưởng tương lai sẽ xác định thời điểm kết thúc của trật tự thế giới hậu 1945 chính là ngày ông qua đời, 14 tháng 3 năm 2026, thì cũng không phải vô căn cứ.

Trí thông minh chết người

TRÍ THÔNG MINH CHẾT NGƯỜI

Tác giả: Simon Book, René Pfister, Marcel Rosenbach – DER SPIEGEL, Số: 10/2026.

Biên dịch: Tôn Thất Thông

Trên nhiều khía cạnh, sự trỗi dậy của A.I. còn đáng đe dọa hơn việc phát minh ra bom nguyên tử. Nó khiến việc giết chóc trong chiến tranh nhanh hơn và việc chế tạo vũ khí hủy diệt hàng loạt dễ dàng hơn. Sự thành công của Ukraine trong công nghệ Drone chỉ là thí dụ đầu tiên. Con người tạo ra một công nghệ mới mà không ai chế ngự được. Chuyên gia cảnh báo về vũ khí có trí tuệ nhân tạo hỗ trợ, và đòi hỏi những quy trình kiểm soát chặt chẽ. Liệu nhân loại có thành công trong việc thiết lập một bộ quy tắc ứng xử hiệu quả? 

Vào tháng 11 năm 2017, một bộ phim kinh dị dài tám phút đã gây bão trên mạng. “Slaughterbots” – Những robot giết người – là một câu chuyện viễn tưởng đen tối, trong đó các thiết bị sát thương không người lái được trang bị phần mềm nhận diện khuôn mặt đã xâm nhập vào Quốc hội Mỹ và các trường đại học để tiêu diệt có mục tiêu các nghị sĩ và sinh viên đấu tranh chống tham nhũng. Trong phim, không rõ ai đứng sau các vụ tấn công: một chính phủ, một nhóm khủng bố – hay một xưởng vũ khí cực kỳ hiện đại chuyên sản xuất các loại vũ khí mới có sự hỗ trợ A.I., với một ông chủ trẻ trung, đầy sức hút đang quảng bá drone giết người tự động là tương lai của chiến tranh?

TRUNG QUỐC SẼ PHẢI GÁNH CHỊU HẬU QUẢ TỪ SỰ HỖN LOẠN Ở TRUNG ĐÔNG NHƯNG VỀ LÂU DÀI NƯỚC NÀY SẼ ĐƯỢC LỢI

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Ngoại trưởng Vương Nghị tham dự một cuộc họp tại Bắc Kinh vào tháng 2 năm 2026. Jessica Lee/EPA

Trung Quốc đã đáp trả các cuộc tấn công chung của Mỹ và Israel vào Iran bằng cách lên án mạnh mẽ về mặt ngoại giao. Trong một bài báo được đăng tải ngày 1 tháng 3, hãng thông tấn nhà nước Trung Quốc Tân Hoa Xã gọi các cuộc tấn công này là “sự vi phạm trắng trợn” các mục đích và nguyên tắc của Hiến chương Liên Hợp Quốc. Bài báo cũng gọi hành động can thiệp này là sự đi ngược lại “các chuẩn mực cơ bản của quan hệ quốc tế”.

Phản ứng này tương tự như phản ứng của Trung Quốc trước việc Mỹ bắt giữ cựu lãnh đạo Venezuela, Nicolás Maduro, hồi đầu tháng Một. Khi đó, các quan chức Trung Quốc đã lên án cái họ gọi là vi phạm luật pháp quốc tế. Ngoại trưởng Trung Quốc, Vương Nghị, cảnh báo rằng không quốc gia nào được phép đóng vai “cảnh sát thế giới” hay “tự nhận mình là thẩm phán quốc tế”.

Ngoài những lời lên án về mặt ngoại giao, cho đến nay, đóng góp quan trọng nhất của Trung Quốc vào cuộc xung đột ở Iran thể hiện qua hệ thống định vị vệ tinh Bắc Đẩu (BeiDou). Trong những năm gần đây, Bắc Đẩu đã nổi lên như một lựa chọn thay thế khả thi cho Hệ thống Định vị Toàn cầu (GPS) đang giữ thế thống trị, vốn thuộc sở hữu và kiểm soát của chính phủ Mỹ.

Trong cuộc chiến 12 ngày giữa Iran và Israel năm 2025, việc gây nhiễu GPS trên diện rộng đã gây ra sự gián đoạn đáng kể cho các hệ thống dân sự và quân sự của Iran. Việc vô hiệu hóa GPS và chuyển sang sử dụng hệ thống Bắc Đẩu đã đem lại chiều sâu chiến lược lớn hơn cho quân đội Iran. Ví dụ, hệ thống mới cho phép giám sát các khí tài quân sự của Mỹ hiệu quả hơn.

Chúng ta là loài người hay là Homo Economicus? Tại sao kinh tế học cần tiến hóa vượt ra ngoài tăng trưởng?

CHÚNG TA LÀ LOÀI NGƯỜI HAY LÀ HOMO ECONOMICUS? TẠI SAO KINH TẾ HỌC CẦN TIẾN HÓA VƯỢT RA NGOÀI TĂNG TRƯỞNG?

Kinh tế học thường giả định rằng con người hành xử giống loài tinh tinh, trong khi trên thực tế, loài người hợp tác với nhau ở mức độ cao hơn rất nhiều – và các mô hình kinh tế cần phải phản ánh được điều đó.

Bạn cư xử giống loài vượn hay giống loài người hơn? Nếu phải chia tiền (hay thậm chí là nho khô!), bạn sẽ cho đi ít nhất có thể để giữ lại nhiều nhất cho mình, hay chọn cách chia đều? Lý thuyết kinh tế dòng chính truyền thống vận hành dựa trên giả định rằng phần lớn hành vi của con người có thể được giải thích bằng sự tư lợi vốn có – tức xu hướng tối đa hóa lợi ích cá nhân. Từ thế kỷ XIX, các nhà kinh tế đã sử dụng khái niệm homo economicus, hay “con người kinh tế”, để mô tả con người như một thực thể duy lý và vị kỷ, dựa trên những luận điểm của John Stuart Mill và Adam Smith rằng chúng ta luôn tìm cách làm ít nhất để thu về nhiều nhất, và rằng ta không thể trông chờ vào lòng tốt của người khác mà phải tự lo cho lợi ích của chính mình.

Rõ ràng, đây chỉ là một cách khái quát hóa đơn giản các thiên hướng vị lợi trong con người; tuy nhiên, cách tiếp cận này đã hỗ trợ cho những khẳng định như trong cuốn Kinh tế học hài hước (Freakonomics, 2005) của Steven D. Levitt và Stephen J. Dubner rằng hành vi của chúng ta, cả ở mức ý thức lẫn tiềm thức, đều bị định hình bởi sự tư lợi – thứ mà hai tác giả gọi là “mặt khuất của mọi sự”.

STATGPT: NHỮNG MỐI HIỂM NGUY KHI HỎI A.I. VỀ THỐNG KÊ

Hình minh hoạ của PTKT (do A.I. tạo)

Việc đặt câu hỏi cho các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh thường tạo ra bản nháp đầu tiên ở mức chấp nhận được theo như kết quả mong muốn. Chắc rồi, nó có thể chứa một số điểm không chính xác và thậm chí là các ảo giác [hallucinations], nhưng bản nháp đầu tiên chẳng bao giờ hoàn mỹ cả. Việc của tác giả là sửa lại chúng. (Bạn có thể nói rằng bản nháp đầu tiên của mình không bị ảo giác. Thật ư? Chẳng lẽ bạn chưa từng viết bản nháp nào mà trong đó bạn đinh ninh mình nhớ đúng một bài báo, một câu trích dẫn hay số liệu thống kê nào đó, nhưng rồi khi chỉnh sửa bản nháp và phải rà soát lại, bạn mới vỡ lẽ rằng mình đã nhớ nhầm hoàn toàn?) Là một biên tập viên lâu năm, tôi thường bảo rằng các công cụ AI mới đã làm mất giá khả năng tạo ra bản nháp đầu tiên tạm ổn – vì hiện tại trong hầu hết các trường hợp thì đây là chuyện dễ dàng – nhưng lại đề cao khả năng bồi đắp giá trị (cho bản thảo) qua quá trình biên tập.

Nhưng nếu bạn hỏi AI về các số liệu thống kê cụ thể thì tiêu chuẩn về “bản nháp đầu tiên ở mức chấp nhận được” này không còn phù hợp nữa, bởi vì bạn không muốn một “bản nháp đầu tiên hợp lý” của số liệu thống kê – bạn cần dữ liệu thực tế từ nguồn chính thức có liên quan. Nếu bạn không hỏi một cách cẩn thận, công cụ AI sẽ không trả về thứ bạn muốn.

Điếu văn tiễn Jürgen Habermas - Thất bại rực rỡ của những bậc trí giả

ĐIẾU VĂN TIỄN JÜRGEN HABERMAS

THẤT BẠI RỰC RỠ CỦA NHỮNG BẬC TRÍ GIẢ

Tác giả: Thomas Schmid

Biên dịch: Hoàng Lan Anh

Triết gia Jürgen Habermas muốn mang lại sức nặng cho ý tưởng về một hình thái xã hội dựa trên sự tương giao chứ không phải quyền lực. Cuối đời, tư duy của ông dường như rơi vào ngõ cụt. Nhưng tại sao mọi chuyện không đơn giản như vậy?

* * *

Jürgen Habermas (1929-2026). Nguồn: Martin Gerten/dpa

Có lẽ không ai tin tưởng vào phương Tây một cách kiên định và không lay chuyển như Jürgen Habermas. Toàn bộ các tác phẩm đồ sộ của ông có thể được hiểu là một nỗ lực lớn lao duy nhất nhằm giúp lý tính phương Tây – vốn được nuôi dưỡng từ nhiều nguồn cội – cuối cùng cũng đạt được sự đột phá, nếu không muốn nói là chiến thắng. Giờ đây, Jürgen Habermas, một nhà tư tưởng luôn can thiệp vào thời cuộc cho đến tận phút cuối, đã qua đời ở tuổi 96. Và thế giới hiện tại hoàn toàn không mang lại ấn tượng rằng kỷ nguyên của lý tính toàn cầu đã bắt đầu.

Vì thế, người ta có thể đi đến kết luận rằng Habermas đã thất bại với tư duy của mình. Điều đó có lẽ không hoàn toàn sai. Nhưng nếu ông có thất bại, thì đó là thất bại ở một trình độ rất cao. Một trình độ mà trên đó, ông vượt xa nhiều người tự coi mình là những nhà thực tế. Có những thất bại thảm hại của kẻ khờ, và có những thất bại rực rỡ của những bậc trí giả.

Luận văn tiến sĩ của Albert Einstein (1906)

 LUẬN VĂN TIẾN SĨ CỦA

ALBERT EINSTEIN

(1906)

Mỗi sở hữu đều là một cục đá ở dưới chân. Không có gì tôi không từ bỏ được, bất cứ lúc nào.

— Albert Einstein

Einstein, Mileva và con trai đầu lòng Hans Albert (1904) trong căn hộ tại số 49 đường Kramgasse lịch sử.

Lời nói đầu

Ngày 14 tháng 3 vừa qua là ngày sinh nhật thứ 147 của Albert Einstein. Tôi xin đăng bài dưới đây, gọi là để nhớ đến ông, một tấm gương con người rất đặc biệt được thể hiện trong giai đoạn thanh niên, giai đoạn có lẽ quan trọng nhất trong sự phát triển con người, những năm hình thành, “formative”, có rất nhiều điều để suy ngẫm và đối với tuổi trẻ để học hỏi. Trong lần tái bản tới, tôi hy vọng trong năm nay, những năm hình thành này sẽ được trình bày chi tiết và hệ thống hơn, bao gồm triết lý giáo dục của ông được thể hiện qua chính bản thân ông.

Nguyễn Xuân Xanh

Trong Năm thần kỳ, annus mirabilis, 1905, Albert Einstein công bố bốn (hay năm tùy cách tính) bài báo tại tạp chí Đức Annalen der Physik. Bài đầu tiên về giả thuyết photon của ánh sáng, là bài sau này giúp ông đạt Giải Nobel năm 1921. Bài thứ hai về chuyển động Brown và chứng minh sự tồn tại của nguyên tử, trong nhiều thứ khác. Đây là bài mà sau đó Einstein nộp vào tại Đại học Zurich để xin cấp bằng tiến sĩ. Bài thứ ba là thuyết tương đối hẹp, v.v.. Và năm 1906, ông thực sự được công nhận chính thức trở thành tiến sĩ!

Cuộc chiến ở Iran: một thất bại ngắn hạn đối với Trung Quốc, nhưng sau này thì sao?

CUỘC CHIẾN Ở IRAN: MỘT THẤT BẠI NGẮN HẠN ĐỐI VỚI TRUNG QUỐC, NHƯNG SAU NÀY THÌ SAO?

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet

Chuyến thăm chính thức của Tập Cận Bình tới Iran năm 2016. DR.

Cuộc chiến do Hoa Kỳ và Israel phát động chống lại Iran kể từ ngày 28 tháng 2, một lần nữa, đã biến Trung Quốc thành một bên ngoài cuộc và tiềm ẩn nguy cơ gây ra những tổn thất về kinh tế và địa chính trị cho nước này. Tuy nhiên, ngược lại, Trung Quốc có thể thu được lợi ích đáng kể ở Châu Á nếu Hoa Kỳ sa lầy trong một thời gian dài ở chiến trường Iran đầy rủi ro.

------------------------------------------------

Nếu, khi cuộc xung đột kết thúc - mà hiện tại không ai có thể dự đoán được kết quả - chế độ của các giáo sĩ Hồi giáo sụp đổ ở Iran và nước này rơi vào vùng ảnh hưởng của Mỹ, Trung Quốc sẽ mất đi một đối tác quan trọng ở Trung Đông, chiếm 13% nguồn cung dầu mỏ, một loại hydrocarbon thiết yếu cho nền kinh tế của Trung Quốc.

Trung Quốc là nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, bao gồm cả dầu của Iran, hấp thụ phần lớn lượng dầu xuất khẩu bằng đường biển của Iran với giá rất ưu đãi. Hai nước đã ký một thỏa thuận hợp tác 25 năm vào năm 2021, trong đó Trung Quốc cam kết đầu tư lên tới 400 tỷ đô la. Lời hứa này cho đến nay vẫn chưa được thực hiện đầy đủ. Nếu cần thiết, Trung Quốc hoàn toàn có thể bù đắp cho sự thiếu hụt dầu mỏ của Iran bằng cách tăng nhập khẩu hydrocarbon từ Nga, cũng với giá chiết khấu rất lớn.

Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng sẽ gây ra những hậu quả kinh tế nghiêm trọng hơn đối với Trung Quốc nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa trong một thời gian dài. Tổng cộng, một phần ba lượng dầu nhập khẩu và 25% lượng khí đốt nhập khẩu của Trung Quốc đi qua eo biển Hormuz, nơi giao thông gần như bị đình trệ kể từ khi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đẩy khu vực vào khủng hoảng.

Trump hay sự biến dạng của thế giới

TRUMP HAY SỰ BIẾN DẠNG CỦA THẾ GIỚI

Tác giả: Christian Salmon

Nhà văn, cựu nghiên cứu viên ở CRAL

 Trung tâm Nghiên cứu Vật lý Thiên văn Lyon – (CNRS-EHESS)

Điều đang bị phá vỡ trước mắt chúng ta dưới những đòn mà Trump giáng xuống từ một năm nay không chỉ là thế cân bằng địa chính trị được hiện thực hóa từ năm 1945, mà còn là một ngữ pháp chính trị: một tập hợp các quy tắc đã tổ chức tính dễ đọc của thế giới và trao cho các sự kiện một hình thức có thể nhận biết được.

Hình minh hoạ của PTKT (do A.I. thực hiện)

Đó là một tập bị lãng quên của bộ phim nhiều tập của Trump. Từ lần đắc cử đầu tiên của ông vào năm 2016, Donald Trump đã tỏ rõ ý muốn duy trì vai trò giám đốc sản xuất của ông về chương trình truyền hình thực tế Celebrity Apprentice. Quyết định của ông có vẻ đã đủ chín muồi và đáng tin nên trường quay MGM thông báo quyết định này ngay từ ngày 9 tháng 12 năm 2016, một tháng trước lễ nhậm chức chính thức của vị tổng thống mới. Một quyết định gây ngạc nhiên của tổng thống đắc cử vốn không cần đến sự phù phiếm về truyền thông này để bảo đảm sự ủng hộ của dân chúng. Mối liên hệ mà Trump muốn duy trì với chương trình truyền hình thực tế mang tính biểu tượng của ông có những lý do sâu xa hơn vẻ bề ngoài của nó.

Chương trình truyền hình này không những khiến ông trở thành nhân vật trung tâm của nền văn hoá đại chúng, nó còn đồng hành với sự chuyển hướng chính trị của ông và đóng vai trò là phòng thí nghiệm cho các khẩu hiệu và các màn trình diễn của chương trình tranh cử của ông. “Celebrity Apprentice” đã giúp ông thực tập về quyền lực. Trong chương trình ấy, Trump đã rà thử những tư thế lố bịch của ông, những điều quá đáng, những khiêu khích của ông để định hình một uy tín mới về chính sách đoạn tuyệt. Rất lâu trước khi Barack Obama trở thành nhà sản xuất phim tập cho Netflix sau khi hoàn thành hai nhiệm kỳ, Trump đã tự phóng chiếu mình trong nhân vật tổng thống và đã là nhà sản xuất truyền hình thực tế. Việc đảm nhận cùng lúc các đặc quyền hiến định của chức vụ một tổng thống với các đặc quyền tầm thường hơn của một nhà sản xuất chương trình truyền hình thực tế là không hiển nhiên và điều này gây tranh cãi trong nội bộ ê-kíp phụ trách chuyển giao quyền lực cho ông. Liệu một vị tổng thống Mỹ có thể thực hiện hai nhiệm vụ này cùng lúc, một về chính trị và một về truyền thông? Liệu nhà sản xuất có làm lu mờ vai trò tổng thống không? Liệu có nguy cơ tầm thường hoá chức vụ tổng thống?