Trí tuệ nhân tạo: cái bẫy của ngôn ngữ thống kê giống như ngôn ngữ của chúng ta

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO: CÁI BẪY CỦA MỘT NGÔN NGỮ THỐNG KÊ GIỐNG NHƯ NGÔN NGỮ CỦA CHÚNG TA

Tác giả: Mazarine Pingeot^[*]

Giáo sư triết học

Khi chúng ta dùng ChatGPT, chúng ta đang tiếp xúc với một ngôn ngữ mà bản chất hoàn toàn khác với bản chất của ngôn ngữ con người. Shutterstock

Trí tuệ nhân tạo tạo sinh, như ChatGPT hoặc các hệ thống tương tự, một sản phẩm của văn bản mạch lạc không tri giác, không hình hài, không trải nghiệm và không có ý thức. Đó là cái mới triệt để mà ta cần suy nghĩ.

Khi ta hỏi ChatGPT, Claude hay các “Chat” khác về bất kỳ một chủ đề gì, nó trả lời như là một người đối thoại biết tất cả. Tuy nhiên, ngôn ngữ này được tạo ra theo phương thức thống kê, bằng cách tích hợp nhiều bối cảnh - điều này cho phép nó trả lời một cách thích hợp và mỗi lần là khác nhau, tuỳ theo ngữ cảnh được nêu ra -, bằng cách tổng hợp một khối lượng dữ liệu khổng lồ (các mô hình ngôn ngữ lớn hay LLM). Đặc thù này đem lại một chiều kích mới: nếu máy móc diễn đạt như con người, thì ngay cả khi ngôn ngữ đã được nhận thức bởi một số triết gia, mà đứng đầu là René Descartes, như là chỉ dấu của tư duy, và do đó là chỉ dấu của sự thừa nhận “tính người” nơi máy móc, thì làm sao phân biệt con người với máy móc?

Steve Jobs, Thiền, Trực giác và Cuộc cách mạng máy tính

STEVE JOBS, THIỀN, TRỰC GIÁC

và

CUỘC CÁCH MẠNG MÁY TÍNH

Nguyễn Xuân Xanh

“Stay hungry. Stay foolish”

— Steve Jobs

Steve Jobs và Steve Wozniak trong phòng làm việc như những hippies

(1)

Những ngày qua dư luận liên tục xôn xao, vâng dậy sóng, về đề tài Steve Jobs sau khi nó được Bộ GD ĐT gợi ý trong một đề thi ngữ văn. Tôi có viết trong Lời bạt cho bài Khoa học – Biên giới vô tận (Vannevar Bush) mục (2) tiêu đề Làm sao để có những “Steve Jobs Việt Nam”, về câu chuyện của Steve Jobs. Giờ tôi cảm thấy cần viết thêm về Steve Jobs liên quan đến một chủ đề khác: Thiền và Trực giác, những chủ đề liên quan mật thiết với ông. Ở đây, tôi muốn làm rõ một số điểm để tránh ngộ nhận có thể xảy ra. Quả thật, Thiền và Trực giác thuộc về đời sống tâm linh và có tác động rất lớn đối với sự nghiệp của Jobs. Tuy nhiên, Thiền và Trực giác không phải là tất cả. Sự thành công vĩ đại của Jobs cần nhiều yếu tố khác nữa. Tuy nhiên biết được đời sống tâm linh của Jobs cũng là điều rất thú vị.

Thiền thật sự là rất cần thiết đối với ai thực hành nó, nhưng không nên diễn giải như động cơ chính yếu để nó che khuất những yếu tố khác có thể là nền tảng cốt lõi dẫn đến khám phá khoa học. Trực giác ở đâu mà có, và nó có tùy thuộc vào những yếu tố thực tiễn nào, hay nó tồn tại apriori trong con người như nhau? Mặt khác, ý tưởng khoa học mới có giá trị, thực tế, thường xuất phát ở những nền văn hóa khoa học phát triển, vì chúng được nuôi dưỡng bởi những chất liệu từ đó. Điều đó dễ hiểu. Khám phá khoa học là hàm số của những biến số nền tảng văn hóa. Xin xem thêm Cần một văn hóa khoa học để phát triển (2022).

Bạo lực gia đình có tăng lên không trong mùa Cúp bóng đá thế giới? Đối với các nữ chuyên gia này, vấn đề không đơn giản như thế

BẠO LỰC GIA ĐÌNH CÓ TĂNG LÊN KHÔNG TRONG MÙA CÚP BÓNG ĐÁ THẾ GIỚI? ĐỐI VỚI CÁC NỮ CHUYÊN GIA NÀY, VẤN ĐỀ KHÔNG ĐƠN GIẢN NHƯ THẾ

Tác giả: Charlotte Arce

Có nhiều nghiên cứu cho thấy có mối tương quan giữa thi đấu bóng đá và sự gia tăng bạo lực gia đình, nhưng chủ đề này cần có một cách tiếp cận đa nhân tố phức tạp hơn.

South_agency/Getty Images

Một nghiên cứu của Anh Quốc công bố năm 2014 đã chứng minh rằng các trường hợp bạo lực gia đình đã gia tăng 38% trong trường hợp trận đấu bị thua và tăng 26% khi các trận thắng hay hòa.

Từ hôm 11 tháng sáu, cả thế giới sôi sục theo Giải vô địch bóng đá nam thế giới. Trong các quán bar, các khu vực dành cho người hâm mộ và các phòng khách, những cảm xúc của các cổ động viên nối tiếp nhau theo đà của những thắng lợi hay thất bại của đội của họ, đó là chưa kể những loạt đá luân lưu vốn thử thách ghê gớm thần kinh của họ.

Và vì cứ mỗi bốn năm, khi cuộc thi đấu thể thao to lớn này được tổ chức, thì một chủ đề khác, ảm đạm hơn, nổi lên trở lại: có thể có một sự gia tăng bạo lực gia đình trong các buối tối của các trận đấu.

Tiểu luận Ngày thứ sáu: Tại sao những ý tưởng cấp tiến của tâm phân học là ngọn đèn soi đường cho tôi trong một thế giới đầy hỗn loạn?

TIỂU LUẬN THỨ SÁU: TẠI SAO NHỮNG Ý TƯỞNG TRIỆT ĐỂ CỦA TÂM PHÂN HỌC LÀ NGỌN ĐÈN SOI ĐƯỜNG CHO TÔI TRONG MỘT THẾ GIỚI ĐẦY HỖN LOẠN?

Những thanh niên ở Lebanon, sau một cuộc không kích. (Nguồn ảnh: Wael Hamzeh/AAP)

Khi còn dạy viết truyện ngắn, tôi thường nhắc đến một nhận xét của nhà văn Meg Wolitzer về những thú vui mà thể loại này mang lại. Bà nói: “Bạn sẽ thấy mình ở một nơi mà trước đây chưa từng biết tới. Một nơi mà bạn không hề nghĩ mình sẽ đến”. Tôi thường bảo sinh viên rằng bí quyết nằm ở việc khơi gợi sự tò mò nơi người đọc. Đó là chuyện của một thập niên trước; còn bây giờ, dường như sự tò mò đã không còn là một phẩm chất được trọng vọng.

Trí tuệ nhân tạo (AI) khuyến khích những câu trả lời tức thì nhưng thiếu độ tin cậy, thay vì những cuộc tìm hiểu sâu sắc và những sắc thái tinh tế của tư duy. (Mặc dù, trong bối cảnh một nền văn hóa chính trị đầy dối trá ở Nhà Trắng – chẳng hạn như tuyên bố gần đây của Donald Trump rằng đã xảy ra một cuộc thay đổi chế độ ở Iran – chúng ta lại càng cần đến việc kiểm chứng dữ kiện một cách nghiêm ngặt.) AI cũng thúc đẩy những hình thức giải trí ngắn gọn, hời hợt, trong một thế giới mà 36% người từ 18 đến 24 tuổi tiếp nhận tin tức qua TikTok.

Tuần này, thế giới dường như đặc biệt bất định. Các cuộc chiến mới bùng phát ở Iran và Lebanon đã nối dài danh sách những cuộc xung đột đang diễn ra ở Ukraine và Gaza – nơi hiện có một lệnh ngừng bắn. Tại Úc, trong cuộc bầu cử tháng trước, tỷ lệ phiếu sơ cấp dành cho đảng dân túy cực hữu One Nation lần đầu tiên vượt qua liên minh đối lập. Donald Trump đang công kích Giáo hoàng. Điểm sáng hiếm hoi là thất bại của nhà độc tài Viktor Orbán tại Hungary. Và dĩ nhiên, tất cả những điều đó đang diễn ra trong bối cảnh cuộc khủng hoảng khí hậu ngày càng nghiêm trọng.

Đức Giáo hoàng lẽ ra nên tiến xa hơn nữa về trí tuệ nhân tạo

ĐỨC GIÁO HOÀNG LẼ RA NÊN TIẾN XA HƠN NỮA VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Ngày 28 tháng 5 năm 2026
Daron Acemoglu

Đức Giáo hoàng Leo XIV đã gây xôn xao dư luận với thông điệp đầu tiên của mình, trong đó ngài xem sự phát triển và triển khai các công cụ trí tuệ nhân tạo mới là mối đe dọa sâu sắc đối với phẩm giá con người. Nếu có gì đáng để nói, thì đó là ngài vẫn chưa đi đủ xa trong việc truy vấn xem công nghệ này được thiết kế để làm gì.

BOSTON—Trí tuệ nhân tạo đang tái định hình cách chúng ta giao tiếp, tiếp cận thông tin và làm việc, cách phân phối thu nhập và vị thế, và thậm chí cả cách chúng ta tiến hành chiến tranh. Tuy nhiên, cuộc thảo luận công khai vẫn bó hẹp trong sự cạnh tranh giữa các phòng thí nghiệm AI hoặc các cuộc tranh luận trừu tượng về khả năng của công nghệ này. Hầu như không ai đặt câu hỏi AI nên phục vụ cho mục đích gì, hoặc liệu tư duy, thể chế và cơ chế kiểm soát hiện tại của chúng ta có đủ khả năng hướng công nghệ này tới cải thiện phúc lợi con người trên diện rộng hay không.

Do đó, thật đáng mừng khi thấy Giáo hoàng Leo XIV lên tiếng về vấn đề này trong thông điệp đầu tiên của ngài, trong đó mô tả hướng đi hiện tại của AI như là mối đe dọa sâu sắc đối với phẩm giá con người. Là nhà kinh tế học vốn từ lâu đã lập luận rằng các kết quả thúc đẩy bởi công nghệ là vấn đề lựa chọn chứ không phải số phận, tôi hoan nghênh sự can thiệp của ngài.

Trí tuệ nhân tạo đang tác động đến xã hội học như thế nào?

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO ĐANG TÁC ĐỘNG ĐẾN XÃ HỘI HỌC NHƯ THẾ NÀO?

Fabrice Colomb, Gaëtan Flocco, Mélanie Guyonvarch

Giảng viên-nhà nghiên cứu xã hội học tại Đại học Evry Paris-Saclay

Từ nay, trí tuệ nhân tạo được sử dụng trong xã hội học. Liệu công nghệ này chỉ đơn thuần là một “công cụ” thực tiễn? Trước hết, AI là một công nghệ phục vụ cho hiệu quả học tập. Đối mặt với sự tràn ngập của công nghệ này, các trường đại học và viện nghiên cứu phải trao lại cho sinh viên những phương tiện của tư duy phản biện, tự khẳng định mình là không gian để suy ngẫm và phản kháng.

--------------------------------------

Khảo sát nguồn dữ liệu, phân tích các tập hợp văn bản lớn, mã hóa các quy trình thống kê, v.v.. Trí tuệ nhân tạo^[1] kể từ nay đang được sử dụng trong xã hội học. Liệu công nghệ này chỉ đơn thuần là một “công cụ” thực tiễn giúp các nhà nghiên cứu làm việc hiệu quả hơn? Bằng cách trả lời phủ định, chúng tôi cho thấy rằng AI chủ yếu là một công nghệ phục vụ cho hiệu quả học tập. Nó tượng trưng cho sự trở lại của “chủ nghĩa kinh nghiệm trừu tượng”, mượn một cụm từ được Charles W. Mills thích dùng. Hơn nữa, giống như làn sóng tự động hóa đã diễn ra trong các nhà máy trong thế kỷ 20, trí tuệ nhân tạo báo hiệu sự phi nhân hóa lao động khoa học và sự từ bỏ tư duy ngay tại nơi dành riêng cho nó: trường đại học.

Percy Bridgman, cũng là một người đoạt giải Nobel, còn đi xa hơn: “Phương pháp khoa học không thật sự tồn tại; nhà khoa học chỉ tuân theo một nguyên tắc phương pháp luận duy nhất: sử dụng tối đa nguồn lực của bộ não mình, không hạn chế.”

Charles Wright Mills, L’imagination sociologique, Paris, La Découverte, 1997 [1959], p. 61.

Cũng như trong các lĩnh vực chuyên môn khác, kể từ non một thập kỷ nay, các thế hệ AI mới đã xuất hiện trong trường học thuật và khoa học. Điều này đúng với xã hội học, nơi một số nhà nghiên cứu, nam và nữ, sử dụng nó để thực hiện công việc của họ: khảo sát các nguồn dữ liệu, phân tích các tập hợp văn bản ở quy mô lớn, mã hóa các quy trình thống kê, v.v.. Những nhà khoa học này phát triển và quảng bá công nghệ này đồng thời cảnh báo về những nguy hiểm tiềm tàng trong việc sử dụng nó. Đối với họ, việc sử dụng AI sẽ cho phép các nhà nghiên cứu “làm những điều chúng ta luôn mơ ước được làm” với tư cách là nhà nghiên cứu,^[2] miễn là có thực hiện những biện pháp phòng ngừa cẩn trọng thường lệ.

Claude Shannon: Nhà khoa học đặt nền móng cho thời đại số (Nguyễn Trung Dân)

CLAUDE SHANNON - NHÀ KHOA HỌC ĐẶT NỀN MÓNG CHO THỜI ĐẠI SỐ

Nguyễn Trung Dân

Nguyễn Xuân Xanh trình bày và viết Lời bạt

Claude Shannon (30.04.1916 – 24.02.2001, hưởng thọ 84 tuổi), một nhà toán học và kỹ sư điện mà công trình nghiên cứu về truyền thông đã đặt nền móng cho lý thuyết thông tin hiện đại và góp phần khởi xướng cuộc cách mạng kỹ thuật số. Ông được xem là cha đẻ của thời đại thông tin.

 

Nửa trang đầu của bài báo lịch sử của lý thuyết thông tin của Claude Shannon năm 1948, đăng trên “The Bell System Technical Journal”, Volume XXVII, số 3, Tháng Bảy, 1948.

MỖI LẦN GỬI TIN NHẮN TRÊN ZALO, XEM VIDEO TRÊN YOUTUBE, NGHE NHẠC TRỰC TUYẾN HAY LƯU ẢNH TRONG ĐIỆN THOẠI, CHÚNG TA ĐỀU ĐANG TẬN HƯỞNG CÁC THÀNH TỰU CÔNG NGHỆ RA ĐỜI TỪ CÁC NGUYÊN LÝ MÀ SHANNON ĐẶT NỀN MÓNG GẦN 80 NĂM TRƯỚC.

Khoa học – Biên giới vô tận (Vannevar Bush)

KHOA HỌC – BIÊN GIỚI VÔ TẬN

SCIENCE – THE ENDLESS FRONTIER (1945)

hay là

TẠI SAO KHOA HỌC CƠ BẢN LẠI QUAN TRỌNG?

Vannevar Bush

Bài viết của France A. Córdova, Giám đốc thứ 14 của Quỹ NSF nhân kỷ niệm 70 năm ngày thành lập (1950–2020)

“Những cách quan trọng nhất mà Chính phủ có thể thúc đẩy nghiên cứu công nghiệp là tăng cường dòng chảy kiến thức khoa học mới thông qua hỗ trợ nghiên cứu cơ bản và giúp phát triển nhân tài khoa học.”

“Trách nhiệm tạo ra tri thức khoa học mới—và phần lớn việc ứng dụng nó—thuộc về một nhóm nhỏ những người hiểu rõ các quy luật cơ bản của tự nhiên và thành thạo các kỹ thuật nghiên cứu khoa học. Sự tiến bộ nhanh hay chậm trên bất kỳ lĩnh vực khoa học nào sẽ ­phụ thuộc vào số lượng các nhà khoa học có trình độ cao và được đào tạo bài bản đang khám phá lĩnh vực đó.”

— Vannevar Bush từ The Endless Frontier

Vannevar Bush (11.3.1890–28.6.1974) Ảnh của NSF

Lời nói đầu

Gần đây cụm từ “nghiên cứu khoa học cơ bản” được nói đến nhiều ở Việt Nam, và khoa học cơ bản được xem như “bà mẹ” của công nghệ. Thực tế, nếu khoa học cơ bản không phát triển trong những thế kỷ qua, có lẽ thế giới hôm nay không tiến xa hơn thời Trung cổ bao nhiêu. Các phát minh quan trọng đang ảnh hưởng thế giới như tia X quang, GPS, lượng tử, transistor, chip cuối cùng cũng sẽ không có, cũng như sẽ không có những tên tuổi Pasteur, Koch, Newton, Maxwell, Einstein, và những người khám phá ra cơ học lượng tử một trăm năm trước như Heisenberg, Schrödinger, Dirac chỉ kể một số người quan trọng mà nhân loại chịu ơn sâu sắc. Khoa học không được nghiên cứu và khám phá ở chiều sâu sẽ không phát huy tác dụng lớn lao của nó, đó là nhận thức của Wilhelm von Humboldt khi ông thành lập Đại học nghiên cứu Berlin (1810) như mô hình mẫu. Cũng như nếu không có nghiên cứu sâu cơ bản, sẽ không có nguồn năng lượng nguyên tử khổng lồ.

Trí tuệ nhân tạo giúp tăng trưởng kinh tế Châu Á vượt qua những thách thức của năm 2026

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO GIÚP TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ CHÂU Á VƯỢT QUA NHỮNG THÁCH THỨC CỦA NĂM 2026

Tác giả: Hubert Testard

Robot độc giả. Nguồn của Mohamed Hassan. DR.

Ngân hàng Thế giới vừa công bố dự báo mới nhất về tăng trưởng toàn cầu năm 2026. Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương bị ảnh hưởng nặng nề bởi cuộc chiến giữa Hoa Kỳ và Iran, với mức giảm 0,8 điểm phần trăm tăng trưởng so với năm 2025, so với mức giảm 0,4 điểm phần trăm trên toàn cầu. Tuy nhiên, thương mại liên quan đến trí tuệ nhân tạo đang hỗ trợ một cách đầy ấn tượng cho xuất khẩu của Châu Á và giảm thiểu cú sốc thời vận này.

Ngân hàng Thế giới đã công bố dự báo mới về nền kinh tế toàn cầu vào ngày 10 tháng 6, mà không biết liệu Iran và Hoa Kỳ có đạt được thỏa thuận nào để củng cố lệnh ngừng bắn rất mong manh mà hai nước đã chấp nhận vào ngày 7 tháng 4 hay không. Do đó, dự báo của Ngân hàng bao gồm một kịch bản chính trong đó thỏa thuận sẽ đạt được trong tháng 6, cho phép mở cửa trở lại dần dần eo biển Hormuz, và một kịch bản bi quan hơn trong đó các cuộc xung đột tiếp tục. Trong kịch bản chính, tăng trưởng toàn cầu năm 2026 giảm xuống còn 2,5%, so với 2,9% năm 2025, và đã ở mức thấp nhất kể từ đại dịch COVID 19 năm 2020. Trong kịch bản thay thế, tăng trưởng giảm mạnh hơn nhiều xuống còn 1,3%, một kịch bản không được nêu chi tiết trong báo cáo.

Tại sao Cúp bóng đá thế giới 2026 sẽ là cúp gây ô nhiễm nhất trong lịch sử (và gây ô nhiễm rất nhiều)

TẠI SAO CÚP BÓNG ĐÁ THẾ GIỚI 2026 SẼ LÀ CÚP GÂY Ô NHIỄM NHẤT TRONG LỊCH SỬ (VÀ GÂY Ô NHIỄM RẤT NHIỀU)

Tác giả: Sarafina Spautz

Khi quyết định tổ chức hơn 100 trận đấu tại ba quốc gia, tổ chức FIFA (Fédération Internationale de Football Association - Liên đoàn Bóng đá Quốc tế) đã làm bùng nổ bản kiểm kê phát thải khí cacbon của sự kiện chính của họ. Rất xa những cam kết của họ năm 2021.

Quý vị còn nhớ cuộc tranh luận về các ly nhựa tại Thế vận hội Paris? Những sân vận động có hệ thống điều hoà không khí giữa vùng sa mạc và những cuộc tranh luận chung quanh phí tổn về môi trường của Cúp bóng đá thế giới năm 2022 tại Qatar? Lúc đó FIFA dưới sự lãnh đạo của Gianni Infantino đã phải thay đổi lịch thi đấu để tổ chức vào mùa đông. Ba năm rưỡi sau đối với Cúp bóng đá thế giới đã khai mạc ngày thứ năm 11 tháng sáu 2026 tại Bắc Mỹ cũng không khá hơn.

Mà tệ hơn gấp hai lần, theo tố chức phi chính phủ Anh Quốc Scientists for Global Responsibility. Những tính toán của các nhà khoa học này xác định rằng hơn 9 triệu tấn khí cacbonic sẽ phát thải trong 6 tuần lễ của cúp bóng đá thế giới này tại châu Mỹ; có thể so sánh, đó là khí phát thải của một thành phố như Paris trong… một năm.