Điếu văn tiễn Jürgen Habermas - Thất bại rực rỡ của những bậc trí giả

ĐIẾU VĂN TIỄN JÜRGEN HABERMAS

THẤT BẠI RỰC RỠ CỦA NHỮNG BẬC TRÍ GIẢ

Tác giả: Thomas Schmid

Biên dịch: Hoàng Lan Anh

Triết gia Jürgen Habermas muốn mang lại sức nặng cho ý tưởng về một hình thái xã hội dựa trên sự tương giao chứ không phải quyền lực. Cuối đời, tư duy của ông dường như rơi vào ngõ cụt. Nhưng tại sao mọi chuyện không đơn giản như vậy?

* * *

Jürgen Habermas (1929-2026). Nguồn: Martin Gerten/dpa

Có lẽ không ai tin tưởng vào phương Tây một cách kiên định và không lay chuyển như Jürgen Habermas. Toàn bộ các tác phẩm đồ sộ của ông có thể được hiểu là một nỗ lực lớn lao duy nhất nhằm giúp lý tính phương Tây – vốn được nuôi dưỡng từ nhiều nguồn cội – cuối cùng cũng đạt được sự đột phá, nếu không muốn nói là chiến thắng. Giờ đây, Jürgen Habermas, một nhà tư tưởng luôn can thiệp vào thời cuộc cho đến tận phút cuối, đã qua đời ở tuổi 96. Và thế giới hiện tại hoàn toàn không mang lại ấn tượng rằng kỷ nguyên của lý tính toàn cầu đã bắt đầu.

Vì thế, người ta có thể đi đến kết luận rằng Habermas đã thất bại với tư duy của mình. Điều đó có lẽ không hoàn toàn sai. Nhưng nếu ông có thất bại, thì đó là thất bại ở một trình độ rất cao. Một trình độ mà trên đó, ông vượt xa nhiều người tự coi mình là những nhà thực tế. Có những thất bại thảm hại của kẻ khờ, và có những thất bại rực rỡ của những bậc trí giả.

Luận văn tiến sĩ của Albert Einstein (1906)

 LUẬN VĂN TIẾN SĨ CỦA

ALBERT EINSTEIN

(1906)

Mỗi sở hữu đều là một cục đá ở dưới chân. Không có gì tôi không từ bỏ được, bất cứ lúc nào.

— Albert Einstein

Einstein, Mileva và con trai đầu lòng Hans Albert (1904) trong căn hộ tại số 49 đường Kramgasse lịch sử.

Lời nói đầu

Ngày 14 tháng 3 vừa qua là ngày sinh nhật thứ 147 của Albert Einstein. Tôi xin đăng bài dưới đây, gọi là để nhớ đến ông, một tấm gương con người rất đặc biệt được thể hiện trong giai đoạn thanh niên, giai đoạn có lẽ quan trọng nhất trong sự phát triển con người, những năm hình thành, “formative”, có rất nhiều điều để suy ngẫm và đối với tuổi trẻ để học hỏi. Trong lần tái bản tới, tôi hy vọng trong năm nay, những năm hình thành này sẽ được trình bày chi tiết và hệ thống hơn, bao gồm triết lý giáo dục của ông được thể hiện qua chính bản thân ông.

Nguyễn Xuân Xanh

Trong Năm thần kỳ, annus mirabilis, 1905, Albert Einstein công bố bốn (hay năm tùy cách tính) bài báo tại tạp chí Đức Annalen der Physik. Bài đầu tiên về giả thuyết photon của ánh sáng, là bài sau này giúp ông đạt Giải Nobel năm 1921. Bài thứ hai về chuyển động Brown và chứng minh sự tồn tại của nguyên tử, trong nhiều thứ khác. Đây là bài mà sau đó Einstein nộp vào tại Đại học Zurich để xin cấp bằng tiến sĩ. Bài thứ ba là thuyết tương đối hẹp, v.v.. Và năm 1906, ông thực sự được công nhận chính thức trở thành tiến sĩ!

Cuộc chiến ở Iran: một thất bại ngắn hạn đối với Trung Quốc, nhưng sau này thì sao?

CUỘC CHIẾN Ở IRAN: MỘT THẤT BẠI NGẮN HẠN ĐỐI VỚI TRUNG QUỐC, NHƯNG SAU NÀY THÌ SAO?

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet

Chuyến thăm chính thức của Tập Cận Bình tới Iran năm 2016. DR.

Cuộc chiến do Hoa Kỳ và Israel phát động chống lại Iran kể từ ngày 28 tháng 2, một lần nữa, đã biến Trung Quốc thành một bên ngoài cuộc và tiềm ẩn nguy cơ gây ra những tổn thất về kinh tế và địa chính trị cho nước này. Tuy nhiên, ngược lại, Trung Quốc có thể thu được lợi ích đáng kể ở Châu Á nếu Hoa Kỳ sa lầy trong một thời gian dài ở chiến trường Iran đầy rủi ro.

------------------------------------------------

Nếu, khi cuộc xung đột kết thúc - mà hiện tại không ai có thể dự đoán được kết quả - chế độ của các giáo sĩ Hồi giáo sụp đổ ở Iran và nước này rơi vào vùng ảnh hưởng của Mỹ, Trung Quốc sẽ mất đi một đối tác quan trọng ở Trung Đông, chiếm 13% nguồn cung dầu mỏ, một loại hydrocarbon thiết yếu cho nền kinh tế của Trung Quốc.

Trung Quốc là nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, bao gồm cả dầu của Iran, hấp thụ phần lớn lượng dầu xuất khẩu bằng đường biển của Iran với giá rất ưu đãi. Hai nước đã ký một thỏa thuận hợp tác 25 năm vào năm 2021, trong đó Trung Quốc cam kết đầu tư lên tới 400 tỷ đô la. Lời hứa này cho đến nay vẫn chưa được thực hiện đầy đủ. Nếu cần thiết, Trung Quốc hoàn toàn có thể bù đắp cho sự thiếu hụt dầu mỏ của Iran bằng cách tăng nhập khẩu hydrocarbon từ Nga, cũng với giá chiết khấu rất lớn.

Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng sẽ gây ra những hậu quả kinh tế nghiêm trọng hơn đối với Trung Quốc nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa trong một thời gian dài. Tổng cộng, một phần ba lượng dầu nhập khẩu và 25% lượng khí đốt nhập khẩu của Trung Quốc đi qua eo biển Hormuz, nơi giao thông gần như bị đình trệ kể từ khi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đẩy khu vực vào khủng hoảng.

Trump hay sự biến dạng của thế giới

TRUMP HAY SỰ BIẾN DẠNG CỦA THẾ GIỚI

Tác giả: Christian Salmon

Nhà văn, cựu nghiên cứu viên ở CRAL

 Trung tâm Nghiên cứu Vật lý Thiên văn Lyon – (CNRS-EHESS)

Điều đang bị phá vỡ trước mắt chúng ta dưới những đòn mà Trump giáng xuống từ một năm nay không chỉ là thế cân bằng địa chính trị được hiện thực hóa từ năm 1945, mà còn là một ngữ pháp chính trị: một tập hợp các quy tắc đã tổ chức tính dễ đọc của thế giới và trao cho các sự kiện một hình thức có thể nhận biết được.

Hình minh hoạ của PTKT (do A.I. thực hiện)

Đó là một tập bị lãng quên của bộ phim nhiều tập của Trump. Từ lần đắc cử đầu tiên của ông vào năm 2016, Donald Trump đã tỏ rõ ý muốn duy trì vai trò giám đốc sản xuất của ông về chương trình truyền hình thực tế Celebrity Apprentice. Quyết định của ông có vẻ đã đủ chín muồi và đáng tin nên trường quay MGM thông báo quyết định này ngay từ ngày 9 tháng 12 năm 2016, một tháng trước lễ nhậm chức chính thức của vị tổng thống mới. Một quyết định gây ngạc nhiên của tổng thống đắc cử vốn không cần đến sự phù phiếm về truyền thông này để bảo đảm sự ủng hộ của dân chúng. Mối liên hệ mà Trump muốn duy trì với chương trình truyền hình thực tế mang tính biểu tượng của ông có những lý do sâu xa hơn vẻ bề ngoài của nó.

Chương trình truyền hình này không những khiến ông trở thành nhân vật trung tâm của nền văn hoá đại chúng, nó còn đồng hành với sự chuyển hướng chính trị của ông và đóng vai trò là phòng thí nghiệm cho các khẩu hiệu và các màn trình diễn của chương trình tranh cử của ông. “Celebrity Apprentice” đã giúp ông thực tập về quyền lực. Trong chương trình ấy, Trump đã rà thử những tư thế lố bịch của ông, những điều quá đáng, những khiêu khích của ông để định hình một uy tín mới về chính sách đoạn tuyệt. Rất lâu trước khi Barack Obama trở thành nhà sản xuất phim tập cho Netflix sau khi hoàn thành hai nhiệm kỳ, Trump đã tự phóng chiếu mình trong nhân vật tổng thống và đã là nhà sản xuất truyền hình thực tế. Việc đảm nhận cùng lúc các đặc quyền hiến định của chức vụ một tổng thống với các đặc quyền tầm thường hơn của một nhà sản xuất chương trình truyền hình thực tế là không hiển nhiên và điều này gây tranh cãi trong nội bộ ê-kíp phụ trách chuyển giao quyền lực cho ông. Liệu một vị tổng thống Mỹ có thể thực hiện hai nhiệm vụ này cùng lúc, một về chính trị và một về truyền thông? Liệu nhà sản xuất có làm lu mờ vai trò tổng thống không? Liệu có nguy cơ tầm thường hoá chức vụ tổng thống?

Sai lầm của Trump và Netanyahu: giết lãnh tụ tối cao không làm cho Iran sụp đổ

SAI LẦM CỦA TRUMP VÀ NETANYAHU: GIẾT LÃNH TỤ TỐI CAO KHÔNG LÀM CHO IRAN SỤP ĐỔ

Tác giả: Ali Hashem

Trung tâm Nghiên cứu Hồi giáo và Tây Á, Đại học London

Biên dịch: Nguyễn Hàn Giang

Mỹ và Do Thái đang nỗ lực tìm diệt các lãnh đạo Iran – nhưng điều đó chỉ làm cho chế độ vững vàng hơn.

Những người đưa tang mang theo bức chân dung của lãnh đạo tối cao Iran, Ayatollah Ali Khamenei, trong đám rước tang lễ của Tổng thống Iran Ebrahim Raisi qua Tehran vào ngày 22 tháng 5 năm 2024. Ảnh: AFP via Getty Images

Cuộc chiến mới nhất của Israel và Mỹ nhắm vào Iran đã bắt đầu bằng các cuộc không kích vào nhà riêng và văn phòng của Lãnh đạo Tối cao Ali Khamenei. Tiền đề của hành động này dường như là, họ cho rằng việc loại bỏ đột ngột ông Khamenei sẽ gây ra mối đe dọa thảm khốc cho hệ thống cầm quyền hiện tại. Họ rút kinh nghiệm lịch sử về những gì đạt được như đã xảy ra ở Libya sau thời Muammar al-Qaddafi hoặc ở Syria sau thời Bashar al-Assad, nơi các chế độ sụp đổ ngay sau khi nhà lãnh đạo tối cao không còn nắm quyền. Trong những hệ thống đó, tương lai của quốc gia gắn liền với một cá nhân duy nhất.

Tuy nhiên, lịch sử và cách thức tổ chức để sinh tồn của Iran lại hoàn toàn khác biệt. Ít có chính phủ đương đại nào tập trung nhiều quyền lực vào một định chế duy nhất như cách Iran dành cho vị trí Lãnh đạo Tối cao. Tính chính danh tôn giáo, quyền chỉ huy các lực lượng vũ trang và trọng tài chính trị tối cao đều hội tụ tại đó. Tuy nhiên, sự hiển hiện không nên bị nhầm lẫn với sự mong manh. Định chế này nằm trên đỉnh của một mạng lưới các tổ chức dày đặc được thiết kế không chỉ để phục vụ nhà lãnh đạo mà còn để kiềm chế, giám sát và, nếu cần, tồn tại lâu hơn cả vị lãnh đạo tối cao. Cộng hòa Hồi giáo không chỉ là một chế độ chuyên chế cá nhân được khoác lớp áo ngôn ngữ tôn giáo. Đó là một hệ thống cách mạng đã đầu tư mạnh mẽ vào việc lập kế hoạch cho những thay đổi lãnh đạo. Khi chịu áp lực, cấu trúc của nó đã được thiết kế để thắt chặt lại thay vì tan rã.

EBAI: Vai trò người sáng lập duy nhất của Victor Tardieu là không thể tranh cãi

EBAI: VAI TRÒ NGƯỜI SÁNG LẬP DUY NHẤT CỦA VICTOR TARDIEU LÀ KHÔNG THỂ TRANH CÃI

Tác giả: CODET HANOI

TTCT - Hành trình và di sản của Victor Tardieu, người sáng lập Trường Cao đẳng Mỹ thuật (EBAI) qua bài phỏng vấn với bà Alix Turolla Tardieu, cháu gái ông, tiết lộ những khó khăn và thành tựu trong quá trình xây dựng trường.

Sự ra đời của Trường Cao đẳng Mỹ thuật (EBAI) là kết quả của một thời điểm lịch sử chín muồi, đồng thời gắn liền với hành trình cá nhân của Victor Tardieu, người sáng lập và hiệu trưởng đầu tiên, tại Đông Dương.

Bà Alix Turolla Tardieu, cháu gái của Victor Tardieu và con trai bà tại Hà Nội tháng 11-2025.

Trong quá trình hình thành và phát triển của EBAI, không thể phủ nhận vai trò đồng hành của Nam Sơn, một họa sĩ tài năng người Việt, đồng thời là học trò đầu tiên và trợ lý tận tụy của ông Tardieu. Tư liệu lưu trữ và thư từ để lại ghi nhận tình cảm sâu sắc giữa hai thầy trò. Nam Sơn cũng trở thành thầy giáo người Việt đầu tiên của trường. 

Tuy nhiên, từ góc độ nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, không thể đặt Nam Sơn ngang hàng với Tardieu trong vai trò sáng lập như một số tư liệu đã xuất bản. Làm sáng tỏ vấn đề này không nhằm phân định hơn kém, mà để trả lại cho lịch sử sự thật rõ ràng.

Nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập EBAI và “Giải thưởng Victor Tardieu” lần thứ nhất vừa diễn ra tại Hà Nội vào tháng 11-2025, chúng tôi đã phỏng vấn bà Alix Turolla Tardieu, cháu gái ông Tardieu, người vào năm 2009 đã hiến tặng Thư viện Viện Lịch sử Nghiên cứu Mỹ thuật Quốc gia Paris (INHA) toàn bộ tư liệu của ông nội mình, trong đó có nhiều tài liệu quan trọng liên quan đến EBAI. Buổi phỏng vấn có sự tham gia của ông Giacomo Turolla, con trai bà.

TRUNG QUỐC ĐANG ĐÁNH CƯỢC RẰNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO GIÁ RẺ SẼ KHIẾN CẢ THẾ GIỚI “NGHIỆN” CÔNG NGHỆ CỦA HỌ

VGC / Getty Images

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang trải qua một thời kỳ đậm dấu ấn Trung Quốc. Những động thái gần đây từ các phòng thí nghiệm AI của Trung Quốc đang đặt ra thách thức sự thống trị của các “phòng thí nghiệm hàng đầu” của Mỹ như Google và OpenAI.

Tuần trước, ByteDance, công ty đứng sau TikTok, đã phát hành công cụ tạo video bằng trí tuệ nhân tạo có tên Seedance 2.0, tạo ra các đoạn phim chất lượng cao từ các câu lệnh bằng văn bản, thản nhiên phớt lờ vấn đề bản quyền. Tuần này, Anthropic, công ty Mỹ đứng sau chatbot Claude, cho biết ba phòng thí nghiệm AI của Trung Quốc đã tạo ra hàng nghìn tài khoản giả để vơ vét câu trả lời của Claude bằng phương pháp “chưng cất” (distillation: kỹ thuật huấn luyện AI giá rẻ bằng cách chắt lọc tri thức từ những mô hình hàng đầu – ND), có thể được dùng để cải thiện các mô hình AI.

Những sự kiện này khiến nhiều người cho rằng Trung Quốc có thể đang chiếm ưu thế trong cuộc chiến thống trị lĩnh vực trí tuệ nhân tạo. Vậy, Trung Quốc có đang thắng thế trong “cuộc đua AI” thật không?

Jimmy Lai, người tiên phong cho nền dân chủ của Hồng Kông, bị kết án 20 năm tù

JIMMY LAI, NGƯỜI TIÊN PHONG CHO NỀN DÂN CHỦ CỦA HỒNG KÔNG, BỊ KẾT ÁN 20 NĂM TÙ

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet[*]

Jimmy Lai, người tiên phong cho nền dân chủ của Hồng Kông, bị kết án 20 năm tù. DR.

Jimmy Lai, cựu thủ lĩnh của phong trào dân chủ Hồng Kông, đã bị kết án 20 năm tù vào thứ Hai, ngày 9 tháng 2, với tội danh “phản loạn” và “thông đồng với thế lực nước ngoài”. Bản án này đồng nghĩa với việc người đàn ông 78 tuổi, mà sức khỏe hiện nay rất yếu, có thể sẽ qua đời trong nhà tù, bởi thông điệp mà Bắc Kinh muốn truyền tải là biến ông thành một tấm gương, ngăn chặn bất cứ ai đi theo gương xấu của ông tại thuộc địa cũ của Anh, nơi từ nay đang bị kiểm soát chặt chẽ hơn bao giờ hết.

Jimmy Lai, tên thật là Lê Tri Anh (黎智英), là một doanh nhân Hồng Kông mang quốc tịch Anh và Đài Loan. Là người sáng lập chuỗi cửa hàng quần áo Giordano, công ty truyền thông Next Digital và tờ báo nổi tiếng Apple Daily, ông đã trải qua hơn 1.800 ngày biệt giam. Bản án này khép lại một vụ kiện kéo dài 5 năm, được đánh dấu bằng một phiên tòa được dàn dựng và một bản án nhằm mục đích răn đe.

Jimmy Lai là một tỷ phú trong lĩnh vực truyền thông đã trở thành người ủng hộ nhiệt tình phong trào dân chủ đã làm Hồng Kông rung chuyển năm 2019 và từ lâu đã là một nhà phê bình kiên quyết của chế độ cộng sản Trung Quốc. Bản án dành cho ông là bản án khắc nghiệt nhất được công bố ở Hồng Kông kể từ khi Bắc Kinh ban hành Luật An ninh Quốc gia vào tháng 6 năm 2020.

Luật này quy định mức án lên đến tù chung thân đối với các “tội” phản loạn hoặc âm mưu lật đổ chính quyền. Phiên tòa xét xử ông được quốc tế theo dõi sát sao vì nó được coi là thước đo về tự do báo chí và tự do ngôn luận ở Hồng Kông kể từ khi Bắc Kinh ban hành luật này, quy định mức án lên đến tù chung thân đối với các “tội” phản loạn, gây tổn hại cho an ninh quốc gia hoặc âm mưu lật đổ chính quyền.

Jimmy Lai đã bị kết tội vào tháng 12 với hai tội danh “âm mưu thông đồng với thế lực nước ngoài” và “âm mưu xuất bản tài liệu kích động nổi loạn” thông qua tập đoàn truyền thông của ông, tờ báo lá cải ủng hộ dân chủ Apple Daily (nay đã bị ngừng hoạt động).

Hôm thứ Hai, không có gì đáng ngạc nhiên khi tòa án tuyên bố rằng họ “không nghi ngờ gì” về mức độ nghiêm trọng của các cáo buộc thông đồng và nói thêm rằng cáo buộc kích động nổi loạn chống lại bị cáo cũng thuộc “loại nghiêm trọng nhất”.

Lai bị kết tội cùng với tám đồng phạm khác - hai nhà hoạt động và sáu cựu giám đốc điều hành của công ty truyền thông của Lai. Tất cả trừ Jimmy Lai đều đã nhận tội. Họ nhận các bản án từ sáu năm ba tháng đến mười năm tù.

CÁI GỐC và NHÀ THƠ

CÁI GỐC và NHÀ THƠ - Nguyễn Duy

CÁI GỐC

Phúc chu thuỷ tín dân do thuỷ *

 

Thượng  sách muôn đời lấy dân làm gốc
nhân dân đây
cái gốc quốc gia này.
 
Bán mặt cho đất
bán lưng cho trời
nhân dân mẹ cha
nhân dân ông bà
nhân dân tổ tiên
nhân dân nguồn cội
hột gạo củ khoai nuôi nấng cả giống nòi.
 
Mảnh đất truyền đời
chát mồ hôi
đắng máu
lớp lớp anh hùng áo vải
lớp lớp xác người giữ đất
vẫn nhân dân.
 
Sao nên nỗi người cày không có ruộng
luật hoang vu hoang hoá nhân tình?
 
Sao có kẻ sống mọt đời vắt vểu
ăn quả trên cành tè axit gốc cây?
 
Ai ủ cái ung mủ tanh khoang mũi
ngửi hoa hồng sặc một mùi hôi?
 
Ai nuôi cái mù loà đáy mắt
nhìn nhân dân ngấp ngoáng bóng thù?
 
Ai lăm lăm đẩy dân sang phía địch
tự biến thành thù địch trước nhân dân?
 
Lai tỉnh
hỡi lương tri
lai tỉnh!
 

(Nhân sự kiện Đồng Tâm, tháng Tư, 2017)(**)

 

* Lật thuyền mới biết dân là nước (Quan hải – Nguyễn Trãi)

** Trong bản in 2025 (Nhã Nam & Nhà xuất bản Hội Nhà Văn), câu này bị “biên tập” thành “Những ngày đau trong bệnh viện, tháng 4-2017”, trang 365 (chú thích của DĐ).

Từ biện minh cho sự hiện hữu đến biện hộ cho trí thức: Một khao khát làm người

120 Năm Jean-Paul Sartre (1905-2025)

TỪ BIỆN MINH CHO SỰ HIỆN HỮU ĐẾN BIỆN HỘ CHO TRÍ THỨC:
MỘT KHAO KHÁT LÀM NGƯỜI

Bùi Văn Nam Sơn

Tưởng nhớ Phan Huy Đường

Một Voltaire của thế kỷ XX

Xin hãy hình dung một người Pháp vừa ra đi, cả Paris tang tóc. Hơn năm mươi nghìn người, trong thời buổi bận rộn, tề chỉnh một màu đen, lưu luyến tiễn ông đến nơi an nghỉ cuối cùng. Hơn cả một đám tang, người dân Paris – và đâu chỉ Paris! – đưa tiễn và lưu luyến tuổi trẻ “thao thức” của chính mình và của cả một thế hệ. Niềm thao thức vẫn khôn nguôi, mỗi khi nhớ lại đám tang ấy, con người ấy.

Chỉ với ngòi bút trong tay, người ấy để lại hơn 4000 trang “triết học thuần túy”, hơn 4000 trang tiểu sử – từ khi qua đời sách của ông còn tiếp tục công bố nhiều hơn bao tác giả khác đang sống –, thêm hơn 2000 trang truyện ngắn, truyện dài, kịch, kịch bản phim, và vô số tiểu luận, lời tựa, thư từ, luận chiến. Những quán cà phê khi sinh thời ông ngồi – đọc, viết tại chỗ – được du khách trầm trồ, chỉ chỏ, thích thú hơn cả tháp Eiffel. Sức viết đã vậy, sức đọc cũng ghê gớm. Sách ông đầy những lưu ý, ám chỉ vô số tác giả, tác phẩm văn chương Pháp và triết học Đức. Bên cạnh những tham khảo minh nhiên về Descartes, Hegel, Marx, Husserl và Heidegger, còn thấy bóng dáng thường trực của Kant, Schopenhauer, Kierkegaard, Nietzsche, Freud, Alfred Adler, của Dilthey, Scheler, Jaspers, Bergson... Trong học thuật, khó định danh ông là gì: triết gia, sử gia, nhà xã hội học? Trong văn nghệ, là nhà viết tiểu luận, nhà văn, nhà báo, nhà diễn thuyết? Sartre hầu như thành thạo đủ mọi thể loại.

Chỉ có ngòi bút và cái lưỡi, con người ấy không sống trong tháp ngà và đã từng khiến De Gaulle, ông tướng và ông tổng thống đầy quyền uy của nước Pháp đương thời, tương truyền phải than trời: “Không ai có thể bắt nhốt một Voltaire!”. Bởi Sartre không “ngán” gì cả và không “ngán” ai cả. Người ta thấy ông có mặt trong những cuộc hội thảo, xuống đường, đứng phát truyền đơn giữa ngày tuyết lạnh khi tuổi đã cao. Ông bênh vực, ủng hộ và chống đối tất cả những gì lương tâm thấy cần, bất kể dị nghị và mâu thuẫn. Ông có “nỗi đam mê hiểu người”. Nói như Phan Huy Đường, ông còn có “nỗi đam mê làm người”. Không “hiểu” làm sao “làm”? “Hiểu” mà không “làm” thì hiểu làm gì?