Slavoj Žižek: “Tôi chấp nhận nghịch lý rằng đôi khi chúng ta cần kiểm duyệt để bảo tồn sự tự do”

Chuyện bên lề

SLAVOJ ŽIŽEK: “TÔI CHẤP NHẬN NGHỊCH LÝ RẰNG ĐÔI KHI CHÚNG TA CẦN KIỂM DUYỆT ĐỂ BẢO TỒN SỰ TỰ DO”

Triết gia Slavoj Žižek trò chuyện về những người hùng văn hóa, sự kiểm duyệt và vai diễn James Bond mà ông yêu thích nhất.

Minh họa: Michael Rea

Cuốn sách yêu thích nhất của ông trong thế kỷ XXI là gì?

Những tác giả quan trọng nhất hiện nay, theo tôi, là các nữ nhà văn viết tiểu thuyết trinh thám, vì thế, lựa chọn của tôi là cuốn The Likeness [tạm dịch: Song trùng] của Tana French. Nếu từng có một cuốn tiểu thuyết mang tinh thần cánh tả một cách tinh tế, thì đó chính là cuốn sách này; thậm chí, người ta còn có thể lập luận rằng vụ giết người trong truyện là hoàn toàn chính đáng, tương tự như vụ án trong cuốn Án mạng trên chuyến tàu tốc hành phương Đông [Murder on the Orient Express] của Agatha Christie.

Cuốn sách gần đây nhất ông đọc là gì? Ông có khuyến đọc nó không?

Do tuổi tác và quỹ thời gian hạn hẹp, giờ đây tôi hầu như chỉ đọc sách lý thuyết và xem phim truyền hình hoặc điện ảnh trên màn hình TV. Cuốn sách gần nhất tôi đọc một cách nghiêm túc là cuốn Tính liên đới [Solidarity] của Rowan Williams. Có lần tôi tình cờ nghe thấy vợ mình và các bạn của cô ấy bàn về tiêu chí lựa chọn bạn tình. Kết luận của họ là có một nhóm rất lớn những người đàn ông mà bạn sẽ không bao giờ quan hệ tình dục; một nhóm mà bạn có thể sẽ quan hệ; và một nhóm khác mà khả năng đó khá cao. Nhưng còn có một cấp độ cao hơn nữa: những người đàn ông mà bạn sẽ lập tức đồng ý quan hệ nếu họ chủ động ngỏ lời. Đối với tôi, Rowan Williams thuộc nhóm ấy trong thế giới các tác giả thần học. Bất cứ khi nào ông xuất bản sách mới, tôi đều mua và đọc ngay, không cần đắn đo.

THÔNG ĐIỆP ĐẦU TIÊN CỦA GIÁO HOÀNG LEO XIV NÓI GÌ VỀ QUYỀN LỰC CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO?

Trong thông điệp Magnifica Humanitas (Nhân loại kỳ diệu), Đức Giáo hoàng lên án sự tập trung quyền lực công nghệ vào tay một vài thế lực toàn cầu.

Nhà đồng sáng lập Anthropic, Chris Olah, bắt tay với Giáo hoàng Leo XIV trước buổi trình bày thông điệp đầu tiên của ngài. Ảnh: Alberto Pizzoli/Getty Images

Thuật toán này quyết định những gì chúng ta nhìn thấy, thuật toán kia lọc những gì chúng ta đọc, và những thuật toán khác nữa tham gia vào các quy trình chi phối công việc, thông tin và những lựa chọn tập thể. Trong Magnifica Humanitas, thông điệp đầu tiên do Giáo hoàng Leo XIV ký và công bố vào ngày 25 tháng 5, trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ là một công nghệ như bao công nghệ khác; mà AI là một phần của cơ sở hạ tầng vô hình trong đời sống thường nhật hiện nay.

Nhưng văn kiện này không thành hình như một bài suy tư thuần túy về công nghệ. Giáo hoàng Leo XIV đặt vấn đề trí tuệ nhân tạo trong truyền thống học thuyết xã hội của Giáo hội Công giáo và trực tiếp viện dẫn – đồng thời cập nhật – thông điệp Rerum Novarum (Tân sự) của Giáo hoàng Leo XIII (ban hành ngày 15 tháng 5 năm 1891) nhân kỷ niệm 135 năm thông điệp này. Rerum Novarum  đã đề cập đến vấn đề lao động trong thời kỳ đỉnh cao của cuộc cách mạng công nghiệp cuối thế kỷ 19.

Nếu như “res novae” (những vấn đề mới) của thời đó là các nhà máy, lao động và chủ nghĩa tư bản công nghiệp, thì ngày nay những vấn đề mới xoay quanh các nền tảng kỹ thuật số, thuật toán, dữ liệu và hệ thống tự động hóa đang định hình lại quyền lực, nền kinh tế và các mối quan hệ xã hội. Vì lý do này, thông điệp không thể hiện là một văn kiện kỹ thuật về đổi mới sáng tạo, mà như là một nỗ lực để diễn giải sự chuyển đổi kỹ thuật số dưới ánh sáng của phẩm giá con người và công ích. Đức Giáo hoàng viết rằng công nghệ tự nó không phải là điều xấu; ngược lại, nó thuộc về lịch sử và sự sáng tạo của loài người. Nhưng tình hình hiện nay khác biệt cả về quy mô lẫn chiều sâu: “Chưa bao giờ nhân loại lại có nhiều quyền lực đối với chính mình như vậy”, văn kiện nhận xét, mô tả các công nghệ hiện đang định hình các quy trình ra quyết định, trí tưởng tượng tập thể và đời sống xã hội một cách ngày càng sâu rộng.

Robert Francis Prevost đã chọn điểm xuất phát này: từ sự tập trung quyền lực ngày một tăng, được thực thi qua các hệ thống ngày càng khó hiểu nhưng có tính quyết định ngày càng lớn, và từ câu hỏi xuyên suốt thông điệp: Nhân phẩm, việc bảo vệ chân lý, việc làm, công bằng xã hội và hòa bình còn lại gì khi các quyết định được chuyển giao cho logic thuật toán?

Vietnam Space Week 2026: Giỏ trái cây Việt của phi hành gia NASA, chiếc xe đạp của bác sĩ vũ trụ và tiếng piano giữa những câu chuyện về các vì sao + Vietnam Space Week 2026: Nguồn nhân lực, tài sản lớn nhất của nền kinh tế không gian

VIETNAM SPACE WEEK 2026: GIỎ TRÁI CÂY VIỆT CỦA PHI HÀNH GIA NASA, CHIẾC XE ĐẠP CỦA BÁC SĨ VŨ TRỤ VÀ TIẾNG PIANO GIỮA NHỮNG CÂU CHUYỆN VỀ CÁC VÌ SAO

Tác giả: Sam Nguyễn

Một nhà khoa học NASA đạp xe vào hội trường giữa tiếng vỗ tay của hàng nghìn học sinh ở Cần Thơ.

Một nhà vật lý thiên văn ngồi bên cây đàn piano, chơi những giai điệu từng đồng hành cùng kỷ nguyên Apollo.

Một giáo sư Nhật Bản mở đầu bài thuyết trình về vũ trụ bằng một tác phẩm của Chopin.

Một cựu phi hành gia NASA bước lên sân khấu với giỏ xoài mua từ chợ Bến Thành.

Nếu chỉ nhìn qua chương trình nghị sự, Vietnam Space Week 2026 là một chuỗi sự kiện về STEM, công nghệ vũ trụ và kinh tế không gian. Nhưng với những người có mặt tại Cần Thơ và TP.HCM trong những ngày cuối tháng 5, điều còn đọng lại sau các bài thuyết trình về vệ tinh, trí tuệ nhân tạo hay các sứ mệnh Mặt Trăng còn là những chi tiết rất đời thường.

Nhà tư tưởng và xã hội học Edgar Morin đã từ trần ở tuổi 104, “tinh thần nhân văn làm nên nhân vị”, theo Emmanuel Macron + Edgar Morin từ trần: người chủ xướng lý thuyết tư duy phức hợp trong bảy tác phẩm + Edgar Morin, một lời kêu gọi tiên phong nhằm “nâng cao ý thức” về biến đổi khí hậu

NHÀ TƯ TƯỞNG VÀ XÃ HỘI HỌC EDGAR MORIN ĐÃ TỪ TRẦN Ở TUỔI 104, “TINH THẦN NHÂN VĂN LÀM NÊN NHÂN VỊ”, THEO EMMANUEL MACRON

Đài France 2 đã viết bài báo này - A-M. Revol, S. Brunn, H. Hadas-Lebel, C. Azzopardi, E. Cornet, Ch. Cormery, M. Marini. Hãng 6Medias Truyền hình Pháp phát hành (xem phóng sự tại đây)

Nhà tư tưởng, xã hội học và nhân văn Edgar Morin đã từ giã thế giới mà ông đã quan sát rất nhiều và ông đã vô cùng yêu mến, vào ngày thứ bảy 30 tháng năm 2026 ở tuổi 104. Kháng chiến, chính trị, báo chí… ông đã không bao giờ khép kín, luôn luôn quan sát giới trẻ. Giáo sư danh dự của 36 đại học trên thế giới, ông để lại một di sản vô cùng to lớn.

Bài viết dưới đây là một phần của phóng sự nói trên được ghi chép lại. Bấm vào video để xem toàn bộ phóng sự.

Ánh mắt tinh nghịch, nụ cười và tư duy phức hợp của ông đã đi xuyên qua cả một thế kỷ. Edgar Morin có tên khai sinh là Nahoum sinh năm 1921. Còn tên Edgar Morin là tên của ông trong kháng chiến, và ông đã không thực sự chọn nó, cho dù ông đã giữ nó mãi mãi. “Tôi nói với nữ đồng chí đến đón tôi: “Kể từ bây giờ, tên tôi là Manin,” và khi chị ấy giới thiệu tôi với các đồng chí khác, chị ấy nói: “Tôi xin giới thiệu đồng chí Morin.” Tôi đã chấp nhận sự lầm lẫn này và tôi đã trở thành Morin thay vì Manin”, ông đã kể như vậy trong chương trình truyền hình “La Grande Librairie” năm 2024.

Xã luận ngày 13.5.2026 của tạp chí Alternatives économiques

XÃ LUẬN NGÀY 13/05/2026 CỦA TẠP CHÍ ALTERNATIVES ECONOMIQUES

Nhà kinh tế học Philippe Aghion, vào tháng mười năm 2025, tại hội nghị lần thứ 12 về kinh tế do tạp chí Challenges tổ chức. Ảnh: Bruno LEVY/CHALLENGES-REA

“Đầu tiên, tôi đã hoàn toàn cải tổ chương trình giảng dạy kinh tế và các khoa học xã hội (SES) vì trước đây, học sinh chỉ đọc tạp chí Alternatives économiques. Giờ đây, chúng ta thực sự học kinh tế một cách nghiêm túc ở trung học. Tôi khá hài lòng vì đã làm điều đó (...) Giờ đây chúng ta có chương trình giảng dạy kinh tế và các khoa học xã hội thực sự xứng đáng với tên gọi của chúng. (...) Trong kinh tế học, có những người muốn bộ môn chỉ là những kiến ​​thức phù phiếm của giới thượng lưu (mondanités), với các cuộc thảo luận về bất bình đẳng hay về cái này cái kia. Tôi nói: không, không, không, trong kinh tế học, chúng ta cần phải có những công cụ cơ bản, trong xã hội học, chúng ta cũng cần phải có những công cụ cơ bản. Khi bạn có những công cụ cơ bản, bạn có thể thực hiện các phân tích so sánh, nhưng bạn phải chấp nhận các mô hình, những thứ phức tạp, đổ mồ hôi, như người ta vẫn nói.”

Ngày 16 tháng 4, trước một ủy ban điều tra của Thượng viện, Philippe Aghion, giáo sư tại Collège de France và người nhận Giải thưởng Khoa học Kinh tế Sveriges Riksbank tưởng niệm Alfred Nobel, đã không ngần ngại bày tỏ sự không hài lòng của mình về tờ báo của chúng tôi và việc giảng dạy kinh tế và khoa học xã hội (SES) ở các trường trung học trước khi ông nhúng tay theo yêu cầu của Emmanuel Macron.

Đây không phải là lần đầu tiên tạp chí Alter Eco, các bộ môn SES và tất cả những người ủng hộ tư duy phi truyền thống trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công cá nhân từ các nhà kinh tế được công nhận hoặc các nhà tư tưởng của giới chủ nhân. Chỉ mười năm trước, Pierre Cahuc và André Zylberberg, chỉ kể tên hai người này thôi, đã công bố một tác phẩm gay gắt về “chủ nghĩa phủ nhận kinh tế” và “cách loại bỏ chủ nghĩa này”, với tất cả những hàm ý buồn nôn mà các thuật ngữ này mang lại.

Cục diện cuộc đua giành nhân tài AI

CỤC DIỆN CUỘC ĐUA GIÀNH NHÂN TÀI AI

(Anh Thư tổng hợp)

Sự phát triển của công nghệ AI ngày càng phụ thuộc vào các kỹ sư Trung Quốc và châu Á, thay vì Mỹ và châu Âu như cách đây chưa lâu.

“Liệu có khả năng Mỹ bị Trung Quốc vượt mặt không?” Jensen Huang, ông chủ Nvidia, tự đặt câu hỏi ấy trong một buổi tọa đàm về trí tuệ nhân tạo cuối năm ngoái. “Câu trả lời là: chắc chắn có.”

Nhận định này thoạt nghe có vẻ bất ngờ. Suốt một thập kỷ qua, Mỹ vẫn ung dung dẫn đầu cuộc đua AI, là nơi đặt đại bản doanh của những tập đoàn công nghệ sừng sỏ nhất đang phát triển các mô hình ngôn ngữ tiên tiến. Các kỹ sư Mỹ có trong tay những nguồn vốn khổng lồ, cùng những con chip tối tân từ chính Nvidia. Nhưng nỗi lo của ông Huang lại nhắm vào một thành tố quan trọng không kém của đổi mới sáng tạo: nhân tài.

Mỹ và châu Âu không còn ung dung

Cho đến tận gần đây, hầu hết những nghiên cứu AI mang tính đột phá đều được nhào nặn dưới bàn tay của các chuyên gia tại phương Tây. Song cục diện ấy đang xoay chuyển. Năm 2025, lần đầu tiên, số nghiên cứu được trình bày tại NeurIPS (Conference on Neural Information Processing Systems - Hội nghị về Hệ thống xử lý thông tin mạng thần kinh) có tác giả chính từ Trung Quốc đã vượt cả Mỹ lẫn châu Âu. Để giải mã sự dịch chuyển dòng chảy của nhân tài AI trên bản đồ quốc tế, The Economist đã lần theo dấu vết học thuật của những nhà nghiên cứu có bài trình bày tại hội nghị AI hàng đầu thế giới này. NeurIPS 2025 nhận được hơn 21.000 bài nghiên cứu, chỉ khoảng 1/4 trong số đó được chấp thuận.

Trước đây, MacroPolo (một tổ chức tư vấn hiện đã ngừng hoạt động) từng phân tích sự thay đổi trong nền tảng giáo dục của các tác giả tại NeurIPS vào các năm 2019 và 2022. The Economist đã áp dụng phương pháp đó vào mẫu ngẫu nhiên gồm 600 bài báo, với sự đóng góp của gần 4.000 nhà nghiên cứu, từ kỳ hội nghị năm 2025.

Biểu đồ xếp hạng các nước theo số lượng nhà nghiên cứu AI hàng đầu, tính theo nơi gắn tên của tác giả chính trong các nghiên cứu được trình bày tại một số kỳ hội nghị NeurIPS. Biểu đồ: NeurIPS, Paper Copilot, The Economist

CEO Google: Bong bóng AI có thể vỡ, không nên mù quáng tin tưởng AI

CEO GOOGLE: BONG BÓNG AI CÓ THỂ VỠ, KHÔNG NÊN MÙ QUÁNG TIN TƯỞNG AI

Tác giả: TÂM DƯƠNG

Trong cuộc phỏng vấn với BBC, CEO Alphabet Sundar Pichai nhấn mạnh AI hữu ích nhưng có thể mắc lỗi, đồng thời cảnh báo không công ty nào được miễn nhiễm nếu “bong bóng AI” vỡ.

CEO Alphabet Sundar Pichai - Ảnh: AFP

Theo báo Guardian, ngày 18-11, ông Sundar Pichai - Giám đốc điều hành (CEO) của Alphabet, công ty mẹ của Google - đã cảnh báo người dùng không nên “mù quáng tin tưởng” mọi thông tin do các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) cung cấp.

Trong cuộc phỏng vấn với BBC, ông Pichai nhấn mạnh các mô hình AI “có thể mắc lỗi” và khuyến nghị người dùng nên kết hợp AI với các công cụ khác để kiểm chứng thông tin. 

Ông cũng cảnh báo rằng không một công ty nào được miễn nhiễm nếu “bong bóng AI” vỡ.

Ông Pichai cho biết: “Các công cụ AI rất hữu ích khi bạn muốn sáng tạo nội dung, nhưng bạn cần hiểu rõ khả năng của chúng và không nên tin tuyệt đối mọi thông tin chúng đưa ra. Chúng tôi luôn nỗ lực cung cấp thông tin chính xác nhất có thể, nhưng công nghệ AI hiện nay vẫn tồn tại nguy cơ sai sót”.

SÁCH VÀ SỰ PHÁT TRIỂN TRÍ NÃO: TẠI SAO ĐỌC SÁCH KHÔNG CHỈ LÀ THÚ VUI GIẢI TRÍ ĐỐI VỚI TRẺ EM VÀ THANH THIẾU NIÊN

ArtCreationsDesignPhoto/Shutterstock

Trong khi một số người thích nhâm nhi một cuốn sách hay, những người khác lại chuộng xem phim dài tập hoặc chơi trò chơi điện tử. Nhưng xét từ góc độ khoa học thần kinh, đọc sách không chỉ đơn thuần là giải trí.

Điều này đặc biệt đúng với trẻ em và thanh thiếu niên. Trong não bộ còn non trẻ, việc đọc sách kích thích các quá trình nhận thức cụ thể có thể tạo ra sự khác biệt lớn trong cuộc sống trưởng thành.

Việc đọc sách rất quan trọng trong giai đoạn thanh thiếu niên vì đây là giai đoạn não bộ vẫn đang phát triển. Trong suốt giai đoạn này, mạng lưới thần kinh trải qua quá trình tái cấu trúc mạnh mẽ giúp tăng cường khả năng suy luận, lập kế hoạch và kiểm soát hành vi.

Một trong những cấu trúc não quan trọng trong quá trình này là vỏ não trước trán, một vùng liên quan đến cái gọi là nhóm chức năng điều hành, chịu trách nhiệm duy trì sự chú ý, kìm hãm sự xao nhãng và kiểm soát quá trình xử lý thông tin. Một số trải nghiệm nhất định trong giai đoạn này có thể thúc đẩy sự phát triển nhận thức và củng cố những khả năng trên.

Hồi kết của một thế giới, tìm hiểu về thời đại của chúng ta, cuộc trò chuyện với Pierre Haski

HỒI KẾT CỦA MỘT THẾ GIỚI, TÌM HIỂU VỀ THỜI ĐẠI CỦA CHÚNG TA, CUỘC TRÒ CHUYỆN VỚI PIERRE HASKI

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet

Photo de Pierre Haski.

“Trong nửa thế kỷ qua, với tư cách là một nhà báo, tôi đã chứng kiến ​​những biến đổi của hành tinh chúng ta. Trong tám năm, mỗi sáng trên đài phát thanh France Inter, tôi đã phân tích sự chuyển biến trong xã hội. Ở đây, tôi cố gắng giải mã những gì chúng ta đang trải nghiệm ngày nay: sự kết thúc của một thế giới, thế giới đã nổi lên từ Thế chiến thứ hai với những thể chế không hoàn hảo và những quy tắc pháp định thường xuyên bị chà đạp. Và trên hết, sự ra đời của một thế giới mới. Chúng ta sẽ làm gì với nó? Liệu đó sẽ là một thế giới của những cuộc đấu tranh quyền lực và các chế độ độc tài, hay chúng ta sẽ có sự khôn ngoan để xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn, công bằng và cởi mở hơn?” Đó là cách nhà báo Pierre Haski giới thiệu tác phẩm mới nhất của mình, Hồi kết của một thế Giới: Hiểu về thời đại của chúng ta/La fin d’un monde, comprendre notre époque được nhà xuất bản Stock phát hành vào tháng 3.

PHỎNG VẤN PIERRE HASKI Pierre Haski, sinh ngày 8 tháng 4 năm 1953, tại Tunis, Tunisie, là một nhà báo người Pháp. Là một người vô thần gốc Do Thái Tunisie, cựu phóng viên tại Nam Phi, Trung Đông và Trung Quốc cho hãng thông tấn Agence France-Presse và sau đó là báo Libération, đồng thời là người đồng sáng lập trang web tin tức Rue89, ông trở thành chủ tịch của Tổ chức Phóng viên Không Biên giới năm 2017. Từ tháng 8 năm 2018, ông đảm nhiệm mục Địa chính trị cho chương trình buổi sáng Le 7/9 trên đài France Inter. Cuốn sách: Hồi kết của một thế giới: Hiểu về thời đại của chúng ta. Nhà xuất bản Stock, 368 trang, €22.

Ông viết rằng ngay cả vào năm 2020, các chủ doanh nghiệp đến Bắc Kinh vẫn không hề biết gì về sức mạnh của ngành công nghiệp Trung Quốc và sự cạnh tranh sắp tới. Ông nhận xét về sự ngây thơ này như thế nào?

Tưởng niệm Jürgen Habermas (Số đặc biệt của Tạp chí Triết học và Tư tưởng)

SỐ ĐẶC BIỆT TƯỞNG NIỆM

JÜRGEN HABERMAS

Tạp Chí Triết Học Và Tư Tưởng

Tháng 5 - 2026

Là một nhà tư tưởng bậc thầy, ông (Jürgen Habermas) đã định hình nền tảng trí tuệ của nền dân chủ chúng ta.

— Wolfram Weimer, Bộ trưởng Bộ Văn hóa Đức

Nhưng nếu bạn nhìn vào những bức ảnh cũ từ Frankfurt vào cuối những năm sáu mươi, bạn chắc chắn có thể thấy được sức hút của một người đàn ông hết mình tham gia vào các cuộc thảo luận. Một người đàn ông tin vào lập luận. Vào cuộc tranh luận giữa những người cùng ở trong một căn phòng. Một người đàn ông toát lên vẻ thanh lịch của một trí thức yêu thích tranh cãi. “Dưới những chiếc áo choàng hàn lâm là mùi hôi mốc của ngàn năm” là một trong những khẩu hiệu của phong trào sinh viên: Và một phần của lớp bụi tích tụ ở đó là do các giáo sư già không tham gia tranh luận với sinh viên.

— Tuần báo DER SPIEGEL về JÜRGEN HABERMAS sau ngày mất

Jürgen Habermas (18 tháng 6 năm 1929 – 14 tháng 3 năm 2026)

Lời nói đầu

Nhóm Tạp chí Triết học và Tư tưởng đã có những nỗ lực hết sức quý báu để ra được một số đặc biệt tưởng niệm nhà triết học và xã hội học Jürgen Habermas vừa qua đời ngày 14, tháng Ba rồi. Những bài viết hết sức chất lượng và phong phú. Triết học không cắt đứt khỏi hoạt động của xã hội con người. Nó tìm cách mô tả sự vận hành của xã hội ở thượng tầng quy luật. Báo DER SPIEGEL viết về ông trong số đặc biệt tưởng niệm ông: “Không ai hiểu Cộng hòa Liên bang Đức như ông. Jürgen Habermas là nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhất nước Đức kể từ năm 1945; cho đến tận cuối đời, ông vẫn nhiệt huyết tham gia vào mọi cuộc tranh luận.” Họ viết về “Những kỷ niệm về một người luôn thông minh hơn cả những nhà phê bình thông minh nhất của mình.” Các quốc gia vận hành dưới một số nguyên lý triết học. Triết học giống như Kiến trúc giúp người ta hiểu cấu trúc của thế giới, quốc gia hay cả bản thân (Ludwig Wittgenstein). Thế giới vật chất thì được Isaac Newton mô tả bằng các Nguyên lý toán học làm cho Triết học tự nhiên được chính xác trong tác phẩm “The mathematical principles of natural philosophy”.