Các nhà khoa học phải bày tỏ quan điểm hay giữ thái độ trung lập?

Polytechnique insights - Tạp chí của Viện Bách khoa Paris

CÁC NHÀ KHOA HỌC PHẢI BÀY TỎ QUAN ĐIỂM HAY GIỮ THÁI ĐỘ TRUNG LẬP?

Tác giả: Armand Hatchuel

Giáo sư danh dự về khoa học quản trị và lý thuyết thiết kế

Đại học Mines Paris- PSL

Ảnh tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo

Tóm tắt Trong cam kết công dân, một khi nhà nghiên cứu phát biểu nhân danh năng lực khoa học của mình phải tôn trọng một hình thức trung lập, khách quan trong lập luận. Sự trung lập này nằm ở chỗ chỉ trình bày, cho dù dưới tác động của những áp lực chính trị và kinh tế, những kết quả chắc chắn nhất mà nhà khoa học dựa vào, cũng như những nguồn tài liệu tương ứng. Nhằm tôn trọng tính chuẩn mực khoa học, người cáo buộc sự không hành động của Nhà Nước phải có khả năng đề nghị một hành động công cộng hiệu quả và khả thi. Vườn Quốc gia Yellowstone của Mỹ đã tập trung nhiều dự án nghiên cứu trong mục đích duy nhất là hỗ trợ đưa đàn chó sói trở lại vườn. Những viện dẫn pháp lý đòi hỏi một cuộc thảo luận công khai hữu ích trong trường hợp còn những điều không chắc chắn về mặt khoa học và nhắc nhở các nhà lãnh đạo rằng họ có nhiệm vụ thông tin những hạn chế về kiến thức để biện minh cho những quyết định của mình.

Các nhà khoa học của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (Groupe d'experts intergouvernemental sur l'évolution du climat - GIEC) đã thông báo ngay từ năm 2028: sự gia tăng nhiệt độ trên bề mặt trái đất cao hơn 1,5°C là một đe dọa đối với nhân loại. Đối diện với những tác động của rối loạn khí hậu, công đồng khoa học và các lãnh đạo chính trị đảm nhận một trách nhiệm rất đặc biệt, bởi vì cho dù tất cả mọi người nói chung đã nhận ra mối nguy hiểm, thì vẫn còn nhiều điều bất định liên quan đến lộ trình thích ứng của các xã hội chúng ta. Trong phần chưa biết đó, Armand Hatchuel nhắc lại sự cần thiết của việc xác định mối tương quan giữa các nhà nghiên cứu và chính phủ để hướng đến một sự chuyển đổi xã hội đúng đắn.

Hướng đến một “chủ trương song ngữ của trí tuệ nhân tạo”: học cách dùng và học cách không dùng

HƯỚNG ĐẾN MỘT “CHỦ TRƯƠNG SONG NGỮ CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO”: HỌC CÁCH DÙNG VÀ HỌC CÁCH KHÔNG DÙNG

Tác giả: Daniel Andler

Giáo sư danh dự về triết học, Đại học Sorbonne

Cũng như những công nghệ khác đến trước trí tuệ nhân tạo, đó là học cách bỏ qua chúng, nhưng cũng là học cách làm chủ công nghệ. Vitaly Gariev/Unsplash, CC BY

NỘI DUNG CHÍNH ·  Trí tuệ nhân tạo (AI), và nhất là trí tuệ nhân tạo tạo sinh, một nhánh thấy rõ nhất, đã được học sinh – từ bậc trung học đến đại học với những tỷ lệ ngày càng gia tăng – và cả giảng viên sử dụng rộng rãi. ·   Liệu trí tuệ nhân tạo sẽ giúp trường học vượt qua khủng hoảng hay cản trở giới trẻ tự mình suy nghĩ và đạt được những năng lực thực sự và biến các giảng viên thành những người dạy kèm đơn thuần? Liệu nó có thể góp phần giảm bớt bất bình đẳng? Liệu chúng ta còn có thể lựa chọn hay phải thích nghi với sự xâm chiếm không thể tránh khỏi của trí tuệ nhân tạo đối với giáo dục? ·   Đối diện với những vấn đề có lẽ gây lo lắng cho giới trẻ, những người thân cận và các nhà giáo dục, có một đề nghị tạm làm yên lòng: đề nghị một “chủ trương song ngữ”, sử dụng trí tuệ nhân tạo như môt ngoại ngữ.

Thái độ cần áp dụng trong giáo dục và đào tạo đối diện với trí tuệ nhân tạo, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo tạo sinh, là đối tượng của những tranh luận gay gắt trong giới giáo dục, ở Pháp cũng như ở ngoại quốc. Những cuộc tranh luận này lại càng phức tạp hơn nữa khi có sự tham gia của những quan niệm khác nhau, thậm chí bất đồng về trí tuệ nhân tạo, và khi công nghệ không ngừng tiến triển, sản xuất theo dây chuyền các hệ thống trí tuệ nhân tạo luôn luôn tinh vi hơn. Hơn nữa, các hệ thống này xen cài vào quá trình giáo dục ở các mức độ khác nhau, từ lớp học đến chuyển giao điểm số, từ biên soạn các tài liệu sư phạm đến điều hành và đánh giá các trường và hệ thống giáo dục quốc gia.

Giải Nobel Kinh tế được trao cho công trình nghiên cứu về ổn định nền kinh tế trong thời kỳ khủng hoảng

GIẢI NOBEL KINH TẾ ĐƯỢC TRAO CHO CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ỔN ĐỊNH NỀN KINH TẾ TRONG THỜI KỲ KHỦNG HOẢNG

Hai nhà kinh tế học cùng được trao giải cho những công trình phát triển từ các lý thuyết từng góp phần định hướng sự can thiệp của các chính phủ trong đại dịch COVID-19.

Philip Ball

Nguồn: Jonathan Nackstrand/AFP trên Getty

Giải thưởng của Ngân hàng Thụy Điển về các khoa học kinh tế để tưởng nhớ Alfred Nobel năm 2026 đã được trao cho hai nhà kinh tế học Robert E. Hall và Michael Woodford vì những nghiên cứu về cách ổn định nền kinh tế, từ đó tránh những biến động trong lạm phát, tăng trưởng và việc làm gây thiệt hại về mặt kinh tế và xã hội.

Theo ủy ban trao giải, công trình này “đã tạo ra một sự thay đổi hệ chuẩn mang tính đột phá trong chính sách bình ổn và hiện đang được các ngân hàng trung ương và các bộ tài chính trên toàn thế giới sử dụng”.

“Đây đúng là quyết định trao giải tuyệt vời, vinh danh hai nhà kinh tế học xuất chúng và có tầm ảnh hưởng lớn”, nhà kinh tế học John Cochrane thuộc Viện Hoover, một tổ chức nghiên cứu đặt tại Đại học Stanford, cho biết. Olivier Blanchard, cựu kinh tế trưởng của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, nói rằng những người đoạt giải đã “thay đổi sâu sắc cách thức điều hành chính sách tiền tệ”.

Theo Cochrane, có “ít nhất cả tá ứng viên xứng đáng” cùng chia sẻ giải thưởng trong lĩnh vực này. Ông nói: “Tôi chẳng muốn rơi vào tình thế phải quyết định chọn ra hai hoặc ba người để vinh danh của ủy ban giải Nobel đâu”, nhưng “ai thì cũng sẽ xếp Hall và Woodford lên hàng đầu danh sách”.

Trong buổi công bố giải thưởng, Woodford đã trả lời phỏng vấn qua điện thoại và cho biết ông “cực kỳ phấn khởi” khi nhận được giải thưởng này. Ông nói thêm rằng lý thuyết của mình không chỉ nhằm mục đích định hướng chính sách mà còn giúp các chính phủ giải thích cho công chúng hiểu tại sao họ lại can thiệp kinh tế theo cách đó, “để giải thích tại sao những biện pháp đang triển khai lại được chọn thực thi”.

“Cùng nhau, những đóng góp của Hall và Woodford đặt nền móng mới cho lý thuyết về biến động kinh tế vĩ mô”, ủy ban Nobel nhận định, “cho phép chúng ta hiểu sâu hơn về nguồn gốc và cơ chế lan truyền của các cuộc suy thoái và bùng nổ kinh tế”.

Sử dụng trí tuệ nhân tạo trong công việc... nhưng một cách bí mật: tại sao có nhiều nhân viên im lặng đến thế?

SỬ DỤNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG CÔNG VIỆC... NHƯNG MỘT CÁCH BÍ MẬT: TẠI SAO CÓ NHIỀU NHÂN VIÊN IM LẶNG ĐẾN THẾ?

Các tác giả:

George Kassar

Giảng viên, nhà nghiên cứu

Ascencia Business School

Mohamad Fadl Harake

Tiến sĩ khoa học quản trị, nhà nghiên cứu về quản trị công hậu xung đột

Đại học Poitiers

Một nhân viên càng nhận thấy trí tuệ nhân tạo là mối đe dọa đối với việc làm của mình thì càng có xu hướng che giấu hành vi sử dụng trí tuệ nhân tạo của mình đối với đồng nghiệp hoặc cấp trên. PeopleImages/Shutterstock

NỘI DUNG CHÍNH ·       Nhiều người sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong doanh nghiệp đã chọn không nói với cấp trên cũng như với đồng nghiệp. ·       Lo sợ sẽ mất việc, phải làm việc gấp ba lần, sợ hội chứng kẻ mạo danh, có nhiều lý do của sự im lặng này. ·       Sự im lặng này vẫn là một chỉ dấu về tình trạng doanh nghiệp; các doanh nghiệp có những đòn bẩy để thoát khỏi vùng xám của sự che giấu này.

Một nhà tư vấn soạn thảo bài tổng hợp với sự trợ giúp của Claude, một luật gia chuyển những phác thảo đầu tiên của mình cho Gemini, một giảng viên chuẩn bị tài liệu giảng dạy với Perplexity hay một chuyên viên tiếp thị hoàn thiện những thông báo nhờ vào ChatGPT... những tình huống này từ nay đã trở thành bình thường. Điều ít bình thường hơn là những tình huống này thường có điểm chung: chúng diễn ra một cách kín đáo, thậm chí trong bí mật.

Có thực sự trí tuệ nhân tạo sẽ diệt sạch chúng ta không? Khoa học đằng sau sự phóng đại này

CÓ THỰC SỰ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO SẼ DIỆT SẠCH CHÚNG TA KHÔNG? KHOA HỌC ĐẰNG SAU SỰ PHÓNG ĐẠI NÀY

Tạp chí Nature xem xét liệu công nghệ này có thể là dấu chấm hết cho loài người hay không, và tại sao các công ty trí tuệ nhân tạo (AI) lại kêu gọi giảm tốc.

Tác giả: Elizabeth Gibney

Một số nhà nghiên cứu lo ngại về mối đe dọa hiện sinh mà các hệ thống AI gây ra. Nguồn: Daniel Megias/Getty

Những lo ngại rằng AI có thể giết chết tất cả chúng ta đang bùng lên dữ dội sau những cảnh báo từ các nhà nghiên cứu và lãnh đạo tại một số công ty AI hàng đầu thế giới. Nhiều lời đồn đoán đang xoay quanh việc các nhà lập pháp sẽ hành động như thế nào. Tạp chí Nature sẽ phân tích xem những nỗi sợ đó là gì, ai đang lên tiếng và chuyện tiếp theo có thể là gì.

Những lo ngại gần đây về AI bắt nguồn từ đâu?

Cơn hoảng loạn mới nhất về AI bắt đầu vào ngày 8 tháng 9, khi nhà nghiên cứu Jacob Coxon nói với tờ Wall Street Journal rằng ông sẽ rời công ty AI Anthropic, San Francisco, California, vì lo sợ rằng các hệ thống mà công ty đang phát triển có thể vượt khỏi tầm kiểm soát và hủy diệt nhân loại.

Trong một bài đăng tiếp theo trên nền tảng mạng xã hội X, cũng là bài đầu tiên ông từng đăng trên đây, Coxon viết: “Những người đang phát triển AI thực sự tin rằng nó có thể giết chết tất cả chúng ta trước khi thập kỷ này kết thúc.” Vài giờ sau, Evan Hubinger, người đứng đầu bộ phận “khoa học căn chỉnh” [alignment science] của Anthropic – nỗ lực nhằm làm cho các hành động của mô hình phù hợp với các giá trị của con người – đã khuếch đại thông điệp bằng cách đăng lại bài viết và bổ sung ước tính của riêng mình rằng nguy cơ tuyệt chủng của loài người là “>10% trong thập kỷ tới”. Bài đăng của Coxon đã thu hút hơn 100 triệu lượt xem trong vòng 24 tiếng.

Dario Amodei, giám đốc điều hành của công ty, sau đó đã đăng một bài luận kêu gọi giảm tốc – nhưng không phải dừng hẳn – quá trình phát triển AI. Lãnh đạo hai công ty AI đối thủ là Sam Altman (OpenAI, San Francisco) và Elon Musk (xAI, Palo Alto, California) sau đó cũng lên tiếng ủng hộ đề xuất này.

“Hành trình” hơn là kết quả: Vì sao Cédric Villani từ chối để sinh viên của mình sử dụng trí tuệ nhân tạo

Trong mọi chuyện hãy dùng cái đầu của mình trước đã:

 “HÀNH TRÌNH” HƠN LÀ KẾT QUẢ: VÌ SAO CÉDRIC VILLANI TỪ CHỐI ĐỂ SINH VIÊN CỦA MÌNH SỬ DỤNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Được đài phát thanh “Radio Classique” mời phát biểu hôm thứ ba 15 tháng mười một, nhà toán học đã nhắc lại tầm quan trọng, đối với các sinh viên là chớ nên sử dụng AI tạo sinh.

Tác giả: Sarah Coulet và AFP

BASTIEN ANDRE/Hans Lucas via AFP

Ảnh trên của Cédric Villani, trong cuộc biểu tình “Printemps bruyant” (Mùa xuân rộn ràng)” chống các chất trừ sâu bệnh ở Paris, đã nhắc lại điều quan trọng đối với sinh viên toán học là không nên sử dụng trí tuệ nhân tạo.

Một tiếng nói khoa học lại mới lên tiếng chống những nguy cơ của AI. Nhà toán học Pháp Cédric Villani và là người được huy chương Fields yêu cầu sinh viên đang làm luận án của mình là đừng sử dụng những công cụ AI tạo sinh, đánh giá rằng trong nghiên cứu “hành trình” quan trọng hơn kết quả”.

Giá một loại đất hiếm thuộc thị trường ngách tăng vọt do lo ngại Trung Quốc tái áp đặt kiểm soát xuất khẩu

GIÁ MỘT LOẠI ĐẤT HIẾM THUỘC THỊ TRƯỜNG NGÁCH TĂNG VỌT DO LO NGẠI TRUNG QUỐC TÁI ÁP ĐẶT KIỂM SOÁT XUẤT KHẨU

Erbium, được sử dụng rộng rãi trong cơ sở hạ tầng, là một trong số nhiều loại kim loại mà Trung Quốc thống trị hoạt động sản xuất.

Mỏ Bayan Obo chứa các khoáng sản đất hiếm, ở Nội Mông, Trung Quốc. Quốc gia này thống trị hoạt động sản xuất nhiều loại kim loại, bao gồm erbium © Reuters

Camilla Hodgson tại London và Jamie Smyth tại New York

Theo tường thuật của các đồng nghiệp của tôi tại Financial Times, Ukraine đã dừng chiến dịch tấn công dữ dội bằng máy bay không người lái nhằm vào các tàu chở dầu có ghé một cảng quan trọng trên Biển Đen, sau yêu cầu từ Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance.

Washington lo ngại rằng Ukraine đang khiến thị trường dầu mỏ thêm bất ổn và gây thiệt hại cho các công ty Mỹ khi nhắm mục tiêu vào các tàu chở dầu thô được bơm qua đường ống từ Kazakhstan đến trạm xuất dầu của Caspian Pipeline Consortium (CPC) tại cảng Novorossiysk, Nga.

Và trong một tin tức khác liên quan đến việc gián đoạn nguồn cung năng lượng do chiến tranh Iran gây ra, phí đấu giá mà các hãng tàu chi trả để đi qua kênh đào Panama đã đạt kỷ lục mới vào tuần trước. Nhu cầu về các suất đi qua kênh đào dài 80km này đã tăng vọt trong năm nay do việc đóng cửa eo biển Hormuz làm đảo lộn các tuyến vận tải biển toàn cầu, khiến khách hàng châu Á phải chuyển hướng tìm nguồn cung dầu, khí đốt và các sản phẩm dầu mỏ khác từ Mỹ nhiều hơn.

Giờ đây, hiện tượng thời tiết El Niño ngày càng cực đoan đã buộc Cơ quan quản lý kênh đào Panama phải ban hành các quy định về độ sâu tối đa của phần thân tàu chìm dưới mặt nước, hay còn gọi là mớn nước. Việc này đã đẩy giá suất qua kênh trong các phiên đấu giá hằng ngày tăng vọt, vì dự kiến quy định này sẽ hạn chế lượng hàng hóa mà tàu có thể chở qua kênh đào và có khả năng làm giảm số suất đi qua kênh trong những tháng cuối năm nay.

Tin chính hôm nay của chúng tôi đề cập đến những lo ngại rằng Bắc Kinh sắp leo thang cuộc chiến thương mại đất hiếm với Mỹ. Chúng tôi cũng có một mục bổ sung về kế hoạch của GE Vernova Hitachi nhằm giành chiến thắng trong cuộc đua thống lĩnh thị trường lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ còn non trẻ.

Jamie và Camilla cảm ơn bạn đã theo dõi.

Ai có thể thật sự kìm hãm A.I.?

AI CÓ THỂ THẬT SỰ KÌM HÃM A.I.?

Tác giả: Christian Chavagneux

Người viết xã luận

Hình minh họa của PTKT (do A.I tạo)

Hiện nay đã hơn một tuần kể từ khi thiên hạ bình luận những phát biểu của các đại gia Mỹ trong lĩnh vực AI về sự cần thiết tạm ngưng sự phát triển của AI. Câu hỏi thường lặp đi lặp lại là như sau: bàn đạp thắng nằm ở đâu?

Hai câu trả lời được đề xuất, nhưng không phải là các câu trả lời tốt, hai câu khác tuy có vẻ có vai trò quan trọng hơn lại không được nêu lên.

Hướng đầu tiên được gợi lên là bản thân các công ty của ngành AI sẽ tự điều tiết. Các Big Tech tự ấn định một nhịp độ phát triển các mô hình của chúng không nhanh hơn năng lực đảm bảo việc sử dụng an toàn các mô hình. Ý tưởng trước tiên được Dario Amodei, ông chủ của Anthropic, nêu lên trước khi được những đại gia hùng mạnh khác của nền công nghệ trong đó có Sam Altman, ông chủ của OpenAI tán thành. Tự trấn an đi, tất cả các doanh nghiệp này sẽ tự chúng thiết lập những rào chắn có hiệu quả. Ta luôn có thể nằm mơ …

Về vai trò của AI trong phát triển kinh tế ở Mỹ và Việt Nam

VỀ VAI TRÒ CỦA AI TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ Ở MỸ VÀ VIỆT NAM

Vũ Quang Việt

27/09/2026

Hình minh hoạ của PTKT (do AI tạo)

AI có thể làm gì trong hiện tại và trong tương lai? Hiện tại thì tương đối rõ, AI là một thư viện sống, không chỉ gồm thông tin đã qua và mới nhất, mà còn nguyên tắc và phương tiện tính toán, phương pháp luận để từ đó có thể dịch từ một ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, viết văn, giải toán, viết phần mềm, làm nhạc, trả lời các câu hỏi về mọi vấn đề được đặt ra; quan trọng hơn nó có thể giải bài toán cả ngàn tỷ ẩn số rất nhanh chóng, tự hành động sau khi tiếp nhận thông tin được thu thập qua hệ thống dò la trên đường phố và từ vệ tinh, và nếu được xếp đặt tự động, nó có thể là tác nhân ảo tự quyết định phá hoại, hoặc tự tấn công bằng võ khí mà không ai ra lệnh. Thuật toán giải của AI thường không đi tìm lời giải chính xác mà chỉ tìm cái gần đúng nhất dựa trên thống kê học do đó vẫn có thể sai. Có thể điều đó đã xảy ra khi tác nhân ảo của OpenAI, và Anthropic đã tự động tấn công phá hoại các công ty phần mềm khác và chui vào các kho dự trữ dữ liệu của một số nước. Câu hỏi đặt ra là liệu AI sẽ trở thành mối nguy hại cho loài người, như đặt con người vào hệ thống kìm kẹp theo dõi ảo, gây chiến tranh hay có thể giúp kinh tế thế giới phát triển. Ở đây bài ngắn này chỉ nhằm xem xét khả năng ảnh hưởng của nó với kinh tế, đặc biệt là kinh tế Mỹ và đặt ra vài câu hỏi về vai trò của nó với kinh tế Việt Nam.

Chi phí xây dựng trung tâm dữ liệu AI (AI data centers)

Đầu tư vào tính toán đám mây (cloud computing) chủ yếu là hệ thống chứa thông tin và lấy thông tin qua đó người sử dụng không cần có máy tính riêng với công suất cao đã có từ trước, nhưng gần đây, việc sáng chế ra chip GPU được NVIDIA thiết kế, chế tạo và được lắp đặt 4-8 chip trong một bảng (HGX Baseboard) bởi công ty TSMC ở Đài Loan, đòi hỏi công suất điện 10 ngàn watt, đã có thể giúp tính toán với cả ngàn tỷ thông số cùng một lúc. Trong kỷ nguyên AI, nút thắt cổ chai nằm ở băng thông kết nối giữa các chip. Khi huấn luyện một Mô hình Ngôn ngữ Lớn (LLM), toàn bộ cụm gồm 100,000 GPU phải liên tục chia sẻ bộ nhớ. Nếu các cáp kết nối giữa những con chip này hoạt động quá chậm, toàn bộ siêu máy tính sẽ rơi vào trạng thái nhàn rỗi. Điều này đòi hỏi các hệ thống mạng cáp quang chuyên dụng (như InfiniBand) có khả năng vận hành toàn bộ trung tâm dữ liệu như một bộ vi xử lý khổng lồ duy nhất. Điều này đã được giải quyết. Do đó vào năm 2022 sau khi Microsoft đầu tư 10 tỷ US vào OpenAI, đầu tư vào AI đã nhảy vọt, và có thể lên tới ngàn tỷ vào năm 2026.

PISA 2025 và xếp hạng giáo dục: Có phải chúng ta đang đặt ra những câu hỏi đúng?

PISA 2025 VÀ XẾP HẠNG GIÁO DỤC: CÓ PHẢI CHÚNG TA ĐANG ĐẶT RA NHỮNG CÂU HỎI ĐÚNG?

Các tác giả: Claude Diebolt và Romain Diebolt

Đối chiếu nhiều nguồn, đánh giá một thông tin... những năng lực hiểu văn bản là điều chúng ta cần có trong bối cảnh thông tin bị bão hòa. Shutterstock France (no reuse)

NỘI DUNG CHÍNH ·       Tại Pháp cũng như tại các nước trong Tổ chức hợp tác và phát triển (OECD) trình độ học sinh về toán và đọc hiểu đang sụt giảm. ·       Cuộc điều tra mới nhất của Chương trình đánh giá học sinh quốc tế, hay còn gọi là PISA[*], cho thấy sự sụt giảm này liên quan đến cả những học sinh thuộc tầng lớp khá giả lẫn những học sinh nghèo. ·       Các so sánh quốc tế nêu câu hỏi về năng lực cải cách của các hệ thống giáo dục hơn là xây dựng một mô hình giảng dạy để sao chép theo.

Việc công bố cuộc điều tra của Chương trình đánh giá học sinh quốc tế của Pháp- PISA 2025, ngày 8 tháng 9, đã làm dấy lên nhiều bình luận, so sánh và xếp hạng. Nước Pháp thụt lùi, một số nước thăng hạng, những nước khác cầm cự tốt hơn. Như mọi khi, mỗi nước nhìn vào thứ hạng của mình.

Những xếp hạng này là ích lợi, nhưng chúng có nguy cơ che giấu một vấn đề quan trọng hơn: Chúng ta đã thực sự làm gì với những năm chúng ta trải qua trong nhà trường?