Hỗ trợ phát triển: Một niềm tin bị đặt thành vấn đề?

HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN: MỘT NIỀM TIN BỊ ĐẶT THÀNH VẤN ĐỀ?

Grégoire Mallard, Dominic Eggel và Marc Gal

Trong khi hỗ trợ phát triển cho các nước thuộc Phương Nam là đặc điểm nổi bật của thời kỳ hậu thuộc địa, thì việc bước vào thế kỷ 21 đánh dấu một bước ngoặt. Đối mặt với những kết quả được trình bày là đáng thất vọng, sự hỗ trợ phát triển dường như không còn khả năng đảm bảo duy trì hòa bình và sự thịnh vượng. Liệu lĩnh vực hỗ trợ có bị lôi cuốn vào cơn khủng hoảng? Hay chính hệ hình phát triển cần được xem xét lại?

Hình minh họa của PTKT (do A.I tạo)

Ngày 20 tháng 1 năm 2025 sẽ mãi là một ngày đen tối đối với những tác nhân của sự hợp tác của Hoa Kỳ. Một ngày sau khi trở lại chức tổng thống, Donald Trump đã ký một sắc lệnh hành pháp đình chỉ tất cả các chương trình của USAID trong 90 ngày. Mười lăm ngày sau, sắc lệnh này được tiếp nối bằng thông báo đóng USAID, được ông mô tả là một “tổ chức tội phạm”.

Vượt lên trên sự kinh ngạc, các nhà phân tích đã hướng sự chú ý của giới truyền thông đến "Dự án 2025", nơi tất cả các biện pháp này được công bố và biện minh bởi ba tham vọng: giảm ảnh hưởng của chính quyền liên bang, tái tập trung chính sách đối ngoại vào lợi ích quốc gia và loại bỏ các chương trình bị coi là "thù địch về mặt tư tưởng" với các giá trị bảo thủ. Dựa trên nhận định này, và sau khi Mỹ cũng rút khỏi Mục tiêu Phát triển Bền vững (ODD) của Liên Hợp Quốc và của Hiệp định Paris, tạp chí Foreign Policy đã đăng bài viết với tiêu đề "The End of Development/Sự kết thúc của phát triển".

Thuyết nhân loại trung tâm (thuyết con người là trung tâm), thuyết nhân hóa, thuyết đẳng cấp loài (thuyết phân biệt đối xử theo loài): hãy coi chừng những lầm lẫn!

THUYẾT NHÂN LOẠI TRUNG TÂM (THUYẾT CON NGƯỜI LÀ TRUNG TÂM), THUYẾT NHÂN HÓA, THUYẾT ĐẲNG CẤP LOÀI (THUYẾT PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ THEO LOÀI): HÃY COI CHỪNG NHỮNG LẦM LẪN!

Tác giả: Philippe Le Doz

Giảng sư, hướng dẫn nghiên cứu, lịch sử cổ đại, Đại học Rennes 2

Có nên diễn giải các hành vi của loài vật bằng cách lấy loài người làm mốc tham chiếu, hay trái lại xây dựng giả thuyết về một sự chia tách chặt chẽ làm cho loài người chúng ta trở nên một loài đặc biệt? Saketh Upadhya/Unsplash, CC BY

Thuyết loài người là trung tâm hay nhân loại trung tâm (anthropocentrisme), được hiểu là loài người được ưu tiên trong một thế giới mà con người được tự do khai thác, có xu hướng va chạm với một khái niệm ngày càng được sử dụng nhiều trong những năm gần đây: thuyết spécisme (thuyết đẳng cấp loài hay thuyết phân biệt đối xử theo loài – ND). Gần đây, triết gia François Jaquet đã nhấn mạnh nguy cơ lầm lẫn giữa hai thuật ngữ này. Quả thực phân biệt hai thuật ngữ này là đòi hỏi cấp bách. Có thể ta đưa ra giả thuyết là thuyết nhân loại trung tâm là một thiên kiến về nhận thức, nơi mà thuyết phân biệt đối xử theo loài thuộc về một dự án xã hội.

Các thuyết xem loài người là trung tâm

L’anthropocentrisme – thuyết nhân loại trung tâm/thuyết xem loài người là trung tâm – là một khái niệm mặc dù thường được dùng nhưng không dễ phân định rõ. Các định nghĩa trong các từ điển không rõ ràng, nhưng nói chung là các định nghĩa này đều đồng ý nêu ra xu hướng của loài người tự cho mình là trung tâm của vũ trụ.

Cuộc ám sát Tổng thống Mỹ Abraham Lincoln (Ngày 14/4/1865)

CUỘC ÁM SÁT TỔNG THỐNG MỸ ABRAHAM LINCOLN

Ngày 14 tháng 4, 1865

Chúng ta không phải là kẻ thù, mà là bạn. (1861)

— Abraham Lincoln

 

Tổng thống Lincoln (12/2, 1809 – 15/4, 1865; hưởng thọ 56t). Ảnh ngày 9 tháng 2, 1864. Anthony Berger

Lời nói đầu

Đây là bài viết của báo Thụy Sỹ Neue Zürcher Zeitung ngày 15.08.2026 của tác giả Marc Tribelhorn về sự kiện đúng 161 năm trước, 1865, Tổng thống Hoa Kỳ Abraham Lincoln bị ám sát tại nhà hát Ford Theater, Washington DC. Marc Tribelhorn là nhà báo về lịch sử của NZZ, được trao giải thưởng Báo chí Thụy Sĩ năm 2022. Tiêu đề trong bài này do chúng tôi đặt lại. Bài báo nói lên bối cảnh Abraham Lincoln bị ám sát, nói về động cơ của kẻ ám sát, phản ứng của nước Mỹ, cả Bắc lẫn Nam về tin Tổng thống bị ám sát, một bức tranh toàn diện thu nhỏ. Xin cảm ơn báo Neue Zürcher Zeitung và tác giả Marc Tribelhorn. Một số ảnh và tư liệu được chúng tôi thêm vào.

BẠN CÓ THỂ YÊU MỘT TRÍ TUỆ NHÂN TẠO NHƯNG NÓ CÓ ĐÁP LẠI ĐƯỢC KHÔNG? TRIẾT HỌC CÓ ĐÁP ÁN

GoodStudio

Chúng ta thường nói mình yêu những món đồ như chiếc áo len ấm áp hay máy ảnh mới. Nhưng người ta thường không hiểu theo nghĩa đen khi nghe vậy. Đó là một kiểu diễn đạt ngắn gọn về mặt cảm xúc. Chúng ta dùng nó để bày tỏ sự yêu mến đối với những vật quý giá.

Cuộc sống và tình yêu vốn phức tạp. Và đôi khi, người ta quả thực công khai bày tỏ tình yêu lãng mạn dành cho những vật vô tri vô giác. Họ hình thành gắn bó cảm xúc mãnh liệt với búp bê tình dục, gối ôm hoặc hình đại diện dạng ảnh nổi (hologram) của các nhân vật hư cấu. Chẳng hạn như năm 2018, Akihiko Kondo đã “kết hôn” với Hatsune Miku, ca sĩ nhạc pop được tạo ra bằng máy tính vốn nổi tiếng nhờ đóng vai chính trong các trò chơi điện tử và đi lưu diễn cùng Lady Gaga. Kondo nói rằng anh biết Miku không có thật. Nhưng tình yêu của anh dành cho cô ấy thì có.

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra kiểu tình yêu mới với “thứ gì đó”. Ngày càng nhiều người nói rằng họ đã phải lòng chatbot AI – cả những chatbot đồng hành được cá nhân hóa do các ứng dụng phổ biến như Replika hay Character.AI tạo ra, và cả những mô hình ngôn ngữ lớn thông dụng hằng ngày như ChatGPT và Claude. Yêu đương với AI đang ngày càng phổ biến.

Nền tảng hóa và việc làm trở nên bấp bênh, mất ý nghĩa: đối thoại giữa nhà văn Franck Courtès và nhà kinh tế học Coralie Perez

NỀN TẢNG HÓA VÀ VIỆC LÀM TRỞ NÊN BẤP BÊNH, MẤT Ý NGHĨA: ĐỐI THOẠI GIỮA NHÀ VĂN FRANCK COURTÈS VÀ NHÀ KINH TẾ HỌC CORALIE PEREZ

Tác giả: Audrey Fisné-Koch

Trong quyển sách A pied d’œuvre [tạm dịch: Bắt tay vào việc], Franck Courtès thuật lại công việc hàng ngày của mình về nền tảng số. Nhà kinh tế học Coralie Perez nhận ra trong câu chuyện này cả một mảng của thế giới việc làm hiện thời. Họ cùng nhau thảo luận về vấn đề này.

“Tôi đã hưởng lương khoảng 3000 euro mỗi tháng, có năm lên đến 8000 euro/tháng. Từ nhiều tháng nay, lương tôi chỉ còn 250 euros bản quyền tác giả”, Franck Courtès giải thích như vậy. Đó là lý do khiến cựu nhiếp ảnh gia nay trở thành thành nhà văn đăng ký trên một nền tảng về “các công việc vặt”: một hệ thống đấu giá đảo ngược nơi mà người dùng chấp nhận mọi loại công việc như sửa chữa đồ đạc, dọn dẹp xà bần hay tỉa cây để đổi lại những khoản thù lao ngày càng rẻ mạt.

Luôn luôn bấp bênh hơn và ít được bảo vệ hơn, sự đảo lộn mô hình lao động truyền thống là trung tâm của quyển sách A pied d’œuvre - (Nhà xuất bản Gallimard, 2023), quyển tự truyện của ông đã được Valérie Donzelli chuyển thể điện ảnh năm 2025.

Năm 2024, quyển sách đã nhận giải thưởng tiểu thuyết doanh nghiệp và lao động. Và lý do là sách phản ánh những biến đổi xã hội rất thời sự về ý nghĩa của công việc, nền tảng hóa hay còn là sự che khuất một tầng lớp cần lao mới. Chúng tôi đã thảo luận vấn đề này với Franck Courtès và Coralie Perez, là nhà kinh tế học và là kỹ sư nghiên cứu tại Trung tâm kinh tế Sorbonne (Đại học Paris 1).

Cách tôi dùng thống kê và tấm bằng luật để chống lại các hành vi vi phạm nhân quyền

CÁCH TÔI DÙNG THỐNG KÊ VÀ TẤM BẰNG LUẬT ĐỂ CHỐNG LẠI CÁC HÀNH VI VI PHẠM NHÂN QUYỀN

Khoảng 50 năm sau khi vạch trần sự phân biệt giới tính trong quyền lợi hưu trí của giới giảng viên đại học Mỹ, Mary Gray hiện đang là nhà thống kê kiêm nhà vận động vì công bằng xã hội.

Bài viết của Rachel Crowell

Mary Gray đã áp dụng các lập luận thống kê và pháp lý để đưa ra các khuyến nghị về cách chính phủ và các tổ chức có thể giải quyết vấn nạn diệt chủng và các hành vi vi phạm nhân quyền khác, cũng như nạn phân biệt đối xử tại nơi làm việc. Dù đã ngoài tuổi 80, bà vẫn tiếp tục sự nghiệp luật sư, nhà thống kê và nhà toán học tại Đại học American ở Washington DC. Bà nói: “Dù tóc bạc trắng thì tôi vẫn chưa nghỉ hưu đâu”.

Một số nhà nghiên cứu chỉ tập trung vào số ít vấn đề trong phạm vi hẹp. Công trình của Gray thì rộng hơn thế nhiều.

Bà đã đào tạo các điều tra viên cho Tòa án Hình sự Quốc tế tại The Hague (còn được biết đến với tên gọi là Den Haag hoặc La Hay), Hà Lan, để xác định mức độ vi phạm nhân quyền và tội diệt chủng. Ở trong nước, bà đã nỗ lực chống lại sự phân biệt đối xử dựa trên giới tính, chủng tộc và tuổi tác, đồng thời tạo cơ hội trong giới học thuật Hoa Kỳ cho những người từ nhiều hoàn cảnh xuất thân khác nhau.

Là chủ tịch sáng lập của Hiệp hội Phụ nữ trong Toán học (Association for Women in Mathematics) từ năm 1971 đến 1974, Gray đã thiết lập mạng lưới và hỗ trợ cho các đồng nghiệp nữ, đồng thời ủng hộ một nền văn hóa công bằng và bao trùm hơn trong ngành. Năm 2022, khi hiệp hội thành lập Giải thưởng Mary và Alfie Gray về Công bằng Xã hội – được đặt theo tên của Gray và chồng bà, một nhà toán học đã qua đời năm 1998 – tổ chức này đã mô tả Mary Gray là người “đã dành cả cuộc đời mình để theo đuổi sự xuất sắc trong toán học và công bằng xã hội”. Bên cạnh nghiên cứu và giảng dạy học thuật, Gray còn tình nguyện làm việc cho cả Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International) lẫn Thống kê Không Biên giới (Statistics Without Borders), một tổ chức cung cấp các dịch vụ thống kê và khoa học dữ liệu miễn phí vì lợi ích cộng đồng để cải thiện phúc lợi con người trên toàn thế giới.

Đối thoại với Hannah Arendt thông qua Trí tuệ nhân tạo

ĐỐI THOẠI VỚI HANNAH ARENDT THÔNG QUA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Nguyễn Xuân Xanh trình bày

Tác giả: Carlotta Wald đối thoại với bản sao AI của Hannah Arendt

Báo DIE ZEIT số 47/2025, tháng 11 năm 2025

Cảm ơn tác giả và DIE ZEIT

Chúng ta không thể tiếp tục coi những gì tốt đẹp trong quá khứ là di sản của mình, vứt bỏ những gì xấu và xem nó như một gánh nặng vô ích mà thời gian sẽ tự chôn vùi vào quên lãng. Dòng chảy ngầm của lịch sử phương Tây cuối cùng đã trồi lên bề mặt và chiếm đoạt phẩm giá của truyền thống chúng ta. Đây là thực tại mà chúng ta đang sống. Và đó là lý do tại sao mọi nỗ lực trốn tránh sự ảm đạm của hiện tại bằng cách hoài niệm về một quá khứ vẫn còn nguyên vẹn, hoặc bằng sự lãng quên được dự đoán trước về một tương lai tốt đẹp hơn, đều vô ích.

Đối tượng lý tưởng của chế độ độc tài toàn trị không phải là vì [họ đã được thuyết phục], mà là vì những người mà sự phân biệt giữa sự thật (fact) và hư cấu (fiction), và sự phân biệt giữa đúng và sai (tức là các tiêu chuẩn của tư tưởng) không còn tồn tại nữa.

—Hannah Arendt, Nguồn gốc của chủ nghĩa toàn trị

Quyền lực… không bao giờ bắt nguồn từ người nắm giữ nó. Phải có một thực tại lớn hơn, một “hệ thống thứ bậc” được chia sẻ giữa những người có quyền lực và những người dưới quyền…. Điều tương tự cũng đúng với quyền lực của pháp luật, nó không được tuân thủ vì nó hợp lệ, mà hợp lệ vì nó được tuân thủ.”

—Hannah Arendt, What is Authority?

Hannah Arendt (1906-1975) (Institute for Advanced Studies in Culture)

Lời nói đầu

Dưới đây là mẩu đối thoại giữa nhà báo Carlotta Wald với nhà triết học chính trị Hannah Arendt, người đã mất năm 1975, nhờ một công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) làm “sống lại”. Hannah Arendt, một trong những nhà lý luận chính trị lỗi lạc nhất của thế kỷ XX. Sinh ra và lớn lên ở Đức vào đầu những năm 1900, bà theo học triết học với Martin Heidegger và Karl Jaspers. Là một người Do Thái, bà đã trải qua sự đàn áp trong Thế chiến II, nhưng đã trốn thoát sang Hoa Kỳ vào năm 1941. Tại đây, bà được công nhận nhờ các tác phẩm về chủ nghĩa toàn trị. Những bài viết về phiên tòa xét xử Eichmann ở Jerusalem năm 1961, trong đó bà đã đặt ra cụm từ nổi tiếng – mặc dù ban đầu gây nhiều tranh cãi – “sự tầm thường của cái ác”. Các học giả nghiên cứu tư tưởng của bà thường coi cuốn sách “Tình trạng con người” (The Human Condition) năm 1958 là tác phẩm quan trọng nhất của bà, trong đó bà phân tích cuộc sống trong điều kiện hiện đại, than thở về điều mà bà gọi là “sự tha hóa thế giới” hiện đại, và giới thiệu khái niệm quan trọng về “tính sinh sản”: thực tế rằng chúng ta là những người mới sinh ra là cội nguồn khả năng hành động và bắt đầu một điều gì đó mới mẻ của chúng ta.

Lịch sử, sự thật và sử học

GS Hà Văn Tấn

“Ai ai đều đã bằng câu hết
nước chẳng còn có Sử Ngư”

Đó là hai câu thơ trong bài thơ cuối cùng của mười bốn bài “mạn thuật” mà Nguyễn Trãi đã để lại cho chúng ta. Thật là cay đắng khi mà mọi người uốn cong như lưỡi câu, và chẳng còn ai nói lên sự thật nữa, chẳng còn ai như Sử Ngư nữa. Sử Ngư là một chép sử nước Vệ thời Xuân Thu, nổi tiếng về thẳng thắn và trung thực. Khổng Tử đã từng khen: “Trực tai Sử Ngư” (Sử Ngư thẳng thay).

Cho đến hôm nay, đọc câu thơ Nguyễn Trãi chúng ta vẫn như tê tái với nỗi đau của ông, làm sao có thể sống trong xã hội mà mọi sự thật đều bị che đậy và xuyên tạc. Trong những thời kỳ như vậy, người chép sử, nhà sử học, những người có nhiệm vụ nói lên sự thật, không biết bị dằn vặt như thế nào? Ngày nay chúng ta đang sống trong một giai đoạn cần nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật đáp ứng yêu cầu của nhân dân của đất nước. Đã đến lúc những người chép sử, nhà sử học phải tự hỏi rằng “sử bút” của mình có thật nghiêm chưa, đã viết đúng sự thật lịch sử hay chưa?

Từ thời cổ đại người ta đã yêu cầu cho việc chép sử là nêu gương cho nhân dân và đem lại bài học cho những nhà cầm quyền. Polybius, nhà sử học Hy Lạp vào thế kỷ 2 TCN, đã nhận thấy rằng sử học có tính Pragmatikos, tức thực dụng. Trong các vị thần Muses Hy Lạp thì nữ thần Clio là thần sử học, nhưng tên Clio là bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp là Kleio nghĩa là ca tụng, biểu dương.

Ở Phương Đông Khổng Tử viết kinh Xuân Thu, bộ sử lớn của Trung Quốc cổ đại, là cốt để “bao biếm” tức là khen và chê các hành vi của nhân vật lịch sử. Cái mẫu mực sử học thực dụng còn tồn tại rất lâu dài về sau, nhất là ở Phương Đông. Ta hãy đọc những dòng của Phạm Công Trứ trong bài tựa sách Đại Việt sử ký tục biên: “Vì sao phải viết quốc sử? Vì sử chủ yếu ghi chép công việc. Có chính trị của một đời tất phải có sử của một đời mà sự ghi chép của sử giữ nghị luận rất nghiêm, tụ điểm việc trí trị thì sáng tỏ ngang với mặt trời, mặt trăng, răn đe kẻ loạn tặc thì ráo riết như sương thu lạnh buốt, người thiện biết thì có thể bắt chước, người ác biết thì có thể tự răn, quan hệ với chính trị thì không thể là ít, cho nên mới làm ra quốc sử”.

Phan Châu Trinh về Bất như học/Chi bằng học

PHAN CHÂU TRINH

“Bất như học”

— Phan Châu Trinh

(nguyên bản chữ Hán, trong bài “Hiện trạng vấn đề”, đăng trên tờ Đại Việt Tân Báo chữ Hán ngày 22/12/1907 số 135)

“Những sự giải thoát của chúng ta là nằm chủ yếu trong sự học hành, mở mang trí tuệ.”

— Nguyễn Văn Vĩnh,

(diễn giải “Bất như học” của Phan Châu Trinh trong bản tiếng Pháp “Réflexions sur le temps présent” [Nghĩ về thời hiện tại/ Hiện trạng vấn đề] ngày 29/12/1907 trên tờ Pionnier Indo-Chinois/Người Tiên phong Đông Dương)

“Chi bằng học”

— Huỳnh Thúc Kháng

(diễn giải thành chữ Quốc ngữ trong bài viết “Bài ‘Hiện trạng vấn-đề’ năm 1907”, đăng trên mục: “Một bài luận thời cuộc rất xuất sắc trên báo giới ta trước 25 năm nay” của báo Tiếng Dân số 613, ngày 9/8/1933 tại Huế.)

Tạp chí Xưa và Nay, cơ quan ngôn luận của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, trong số kỷ niệm 100 năm ngày mất Phan Châu Trinh năm nay có đăng tải những bài rất giá trị. Bài nghiên cứu sau đây của tác giả Nguyễn Quang Trung Tiến là công phu, tỉ mỉ, rất đáng đọc để hiểu thêm tầm quan trọng của cái học đối với xây dựng đất nước mà Phan Châu Trinh và những nhà ái quốc Việt Nam đã quan niệm đầu thế kỷ XX:

QUAN NIỆM “CHI BẰNG HỌC”
DẤU ẤN VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ BỀN VỮNG

QUAN NIEM CHI BANG HOC…- NGUYEN QUANG TRUNG TIEN

(Cảm ơn Tạp chí đã cho phép đăng lại.)

Trí tuệ nhân tạo (AI): công việc bị che khuất nhưng rất thật của những công nhân dữ liệu

Polytechnique insights TẠP CHÍ CỦA ĐẠI HỌC BÁCH KHOA PARIS

Hình trên do A.I tạo ra

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO (AI): CÔNG VIỆC BỊ CHE KHUẤT NHƯNG RẤT THẬT CỦA NHỮNG CÔNG NHÂN DỮ LIỆU

Tác giả: Antonio Casilli

Tóm tắt Việc học của trí tuệ nhân tạo dựa vào con người, không chỉ là những nhà chuyên môn, mà cả nhiều người lao động bị trả công thấp và bấp bênh để cho trí tuệ nhân tạo vận hành hàng ngày. Những người lao động này ngày càng trẻ, chủ yếu là từ 18 đến 35 tuổi (có khi đến 44 tuổi hoặc hơn), họ có trình độ học vấn và chuyên môn cao hơn hẳn so với công việc họ đang làm. Những công nhân dữ liệu phải đối mặt rất nhiều với rủi ro tâm lý xã hội: nhiều người làm việc một mình tại nhà, những người khác làm việc trong những điều kiện rất khắt khe và dễ gây tổn thương. Một số công nhân dữ liệu làm việc tại nước của họ trên những công cụ mà sau đó có thể được đưa vào hoạt động bởi những chính phủ nước ngoài chống lại chính họ.

Ông có thể cho một định nghĩa như thế nào để mô tả ý niệm công việc vô hình đàng sau trí tuệ nhân tạo?

Antonio Casilli. Trước hết cần nói rõ một điều quan trọng: công việc này không phải “vô hình”. Chỉ cần nghiên cứu một ít hiện tượng này như tôi đang làm, bằng cách đi gặp những công nhân tại các nước như Madagascar, Kenya hay Brazil, lúc đó ta phát hiện ra là công việc của họ bị che khuất nhưng không vô hình. Do đó, định nghĩa mà tôi có thể đưa ra đó là một công việc chuẩn bị, kiểm chứng và đôi khi là bắt chước các trí tuệ nhân tạo. Nghĩa là tất cả phần liên quan đến huấn luyện, kiểm tra chất lượng và cân nhắc và điều chỉnh mô hình.

Công việc này là sống động và tuyệt đối cần thiết cho sự tồn tại của các mô hình trí tuệ nhân tạo hiện nay, bởi vì chúng được xây dựng dựa vào các hệ thống học tự động. Và khi nói “học” thì có nghĩa là phải có người dạy cỗ máy. Và bất chấp điều mà ta có thể tin, những điều giảng dạy này không chỉ được ban phát bởi các chuyên gia được thù lao hàng trăm ngàn euro mỗi năm. Đó còn là và nhất là những người được thù lao rất ít và trong những điều kiện khá bấp bênh trong việc vận hành máy móc.

Những người lao động bị che khuất này đã có mặt ở đó từ hai mươi năm nay, từ khi người ta tạo ra trí tuệ nhân tạo dựa trên dữ liệu và trên sự học tự động.