Niềm tin khoa học thay đổi thế giới (Joel Mokyr, Nobel Kinh tế 2025)

NIỀM TIN KHOA HỌC THAY ĐỔI THẾ GIỚI

MỘT SỐ Ý TƯỞNG ĐÃ ĐƯA JOEL MOKYR ĐẾN GIẢI NOBEL KINH TẾ 2025

Nguyễn Xuân Xanh trình bày

Niềm tin cơ bản rằng cuộc sống của con người có thể được cải thiện liên tục bằng cách nâng cao hiểu biết của chúng ta về các hiện tượng và quy luật tự nhiên, và áp dụng sự hiểu biết này vào sản xuất, chính là bước đột phá văn hóa đã tạo tiền đề cho những thành tựu sau này.

—Joel Mokyr (Culture of Growth)

Để hiểu được Cách mạng Công nghiệp và sự khởi đầu của phương Tây trên con đường tăng trưởng kinh tế bền vững dựa ngày càng nhiều vào những tiến bộ trong khoa học và công nghệ, chúng ta cần phải tìm hiểu những gì đã xảy ra trong hai thế kỷ sau khi Columbus đặt chân đến Tân Thế giới. Đó là thời đại của những tiến bộ khoa học đáng kể, đôi khi được gọi là Cách mạng Khoa học. Đó cũng là thời đại của những tiến bộ công nghệ đáng kể trong một số lĩnh vực, mặc dù những tiến bộ này ít ấn tượng và đột phá hơn so với những tiến bộ đạt được trong thế kỷ trước đó hoặc những thế kỷ tiếp theo. Điều thay đổi trong thời đại này là văn hóa – niềm tin (beliefs) và thái độ (attitudes) của giới tinh hoa trí thức đối với kiến thức hữu ích (useful knowledge), cách thức tiếp thu, phân phối và ứng dụng nó. Những niềm tin thay đổi đó đã dẫn đến những định chế (institutions) mới phản ánh chúng, và những định chế đó lại tác động ngược trở lại lên các niềm tin. Kết quả cuối cùng là đến giữa thế kỷ XVIII, thái độ đối với sự tiến bộ vật chất dựa trên công nghệ đã thay đổi đáng kể, một hiện tượng mà tôi đã gọi trong các công trình trước đây là Thời kỳ Khai sáng Công nghiệp (Industrial Enlightenment) và là nền tảng của Cách mạng Công nghiệp. Nhưng nguồn gốc văn hóa của nó là gì?

— Joel Mokyr (Culture of Growth)

Tháng Mười năm 2025, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển đã quyết định trao Giải thưởng Sveriges Riksbank về Khoa học Kinh tế để tưởng nhớ Alfred Nobel năm 2025 cho ba nhà kinh tế học Joel Mokyr, Philippe Aghion và Peter Howitt, “vì đã giải thích được tăng trưởng kinh tế do đổi mới sáng tạo thúc đẩy” với một nửa cho Joel Mokyr, “vì đã xác định được các điều kiện tiên quyết cho tăng trưởng bền vững thông qua tiến bộ công nghệ”, và một nửa kia cho Philippe Aghion và Peter Howitt, “vì lý thuyết về tăng trưởng bền vững thông qua sự phá hủy sáng tạo.”

Joel Mokyr (1946, 79t). Ảnh của Đại học Northwestern

Khủng hoảng lòng tin trong khoa học: khám nghiệm một nỗi lo lắng thường xuyên

Polytechnique insights

Tạp chí của Viện Bách Khoa Paris – Institut Polytechnique de Paris

KHỦNG HOẢNG LÒNG TIN TRONG KHOA HỌC: KHÁM NGHIỆM MỘT NỖI LO LẮNG THƯỜNG XUYÊN

Các tác giả

Hugo Mercier

Giám đốc nghiên cứu tại CNRS, chuyên gia về các khoa học nhận thức tại Viện Jean Nicod

Ben Seyd

Chuyên gia về chính trị học tại Đại học Kent

Tóm tắt

• Chúng ta nhận thấy trong thảo luận công cộng có một câu hỏi được lặp đi lặp lại chung quanh khủng hoảng lòng tin trong khoa học, vốn có thể bị gặp nguy hiểm bởi thuyết âm mưu và tính phi lý đang gia tăng.
• Tuy nhiên, có thể có 80% người Pháp tin tưởng vào khoa khoa học, và một nghiên cứu đã kết luận có một sự tin tưởng cao vào khoa học trên quy mô toàn cầu.
• Theo một nghiên cứu, những mức độ tin tin tưởng cao vào khoa học được thể hiện tại Ai Cập và Ấn Độ; nước Pháp nằm ở vị thế dưới trung bình một ít.
• Trái ngược với các định kiến, tại Pháp, các số liệu cho thấy một sự ổn định nhất định qua thời gian của sự tin tưởng vào khoa học, giống như ở Mỹ, mặc dù những người theo đảng cộng hoà có xu hướng ít tin tưởng hơn những người theo đảng dân chủ.
• Nói chung, lòng tin vào khoa học không tuỳ thuộc vào xu hướng chính trị, nhưng sự tán thành một số luận đề có thể có tương quan với xu hướng chính trị.

Đã trở thành một điều nghe nhàm tai trong các tổ chức khoa học và trong các nhà lãnh đạo chính trị: lòng tin vào khoa học có thể sẽ bị lung lay, bị gặp nguy hiểm bởi một thuyết âm mưu hay tính phi lý đang gia tăng trong dân chúng và được hỗ trợ bởi sự bùng nổ của việc sử dụng kỹ thuật số. Liệu sự lo sợ này có cơ sở không? Để phân tách đúng, sai, chúng tôi đã phỏng vấn Hugo Mercier, giám đốc nghiên cứu tại CNRS, thuộc nhóm nghiên cứu Diễn biến và nhận thức xã hội tại Viện Jean Nicod, và Ben Seyd, nhà nghiên cứu chính trị học tại Đại học Kent.

Cuộc chiến ở Iran cho thấy chất lượng vũ khí Trung quốc rất kém

CUỘC CHIẾN Ở IRAN CHO THẤY CHẤT LƯỢNG VŨ KHÍ TRUNG QUỐC RẤT KÉM

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet

Sự tàn phá ở Téhéran. DR.

Cuộc chiến do Hoa Kỳ và Israel phát động chống lại Iran kể từ ngày 28 tháng 2 dường như một lần nữa làm nổi bật chất lượng kém cỏi của các hệ thống vũ khí Trung Quốc đã bị quân đội Mỹ phá hủy trên diện rộng, qua đó chứng minh ưu thế của họ. Đây là một bài học khắc nghiệt đối với Bắc Kinh, mà các nhà chiến lược quân sự của họ sẽ phải rút kinh nghiệm trong bối cảnh căng thẳng ngày càng gia tăng với Đài Loan.

Xung đột ở Iran đã cho phép các lực lượng Mỹ “tấn công vào trung tâm của tổ hợp công nghiệp quân sự đang phát triển mạnh mẽ của Trung Quốc” ở Iran. Điều này có thể sẽ làm cho các hợp đồng giao vũ khí của Trung Quốc trên toàn thế giới bị ngưng lại, một “thiệt hại tài chính không đáng kể so với tổn hại thảm khốc đối với uy tín” của các hệ thống vũ khí do Trung Quốc cung cấp cho các đối tác của mình, tạp chí Mỹ The Diplomat nhấn mạnh trong một bài phân tích được công bố vào ngày 6 tháng 3.

“Sự hỗn loạn ở Téhéran đã ngay lập tức hủy bỏ các hợp đồng lớn, trị giá hàng tỷ đô la, bao gồm cả việc mua sắm tiềm tàng máy bay chiến đấu J-10C và tên lửa chống hạm siêu âm CM-302,” The Diplomat tiếp tục.

LIỆU CUỘC KHỦNG HOẢNG NĂNG LƯỢNG NÀY CÓ ẢNH HƯỞNG TỒI TỆ HƠN CẢ COVID LÊN NỀN KINH TẾ TOÀN CẦU?

Alex_An_Der/Shutterstock

Bất chấp các báo cáo về các cuộc đàm phán giữa Mỹ và chính quyền Iran, eo biển Hormuz về cơ bản vẫn bị chặn đối với hầu hết tàu chở dầu, chỉ một số ít được phép đi qua. Kết quả là thị trường toàn cầu mất khoảng 11 triệu thùng dầu thô và chất lỏng dầu mỏ mỗi ngày. Con số này chiếm hơn 10% nguồn cung toàn cầu.

Thoạt nhìn, mức gián đoạn 10% có thể chưa phải là thảm họa. Nhưng trong thị trường dầu mỏ, ngay cả mức mất cân bằng 10% giữa cung và cầu cũng có thể gây ra những tác động kinh tế rất lớn.

Sẽ rất hữu ích nếu so sánh hiện trạng này với đỉnh điểm đại dịch COVID hồi năm 2020 để hiểu được quy mô của sự gián đoạn này. Trong thời gian phong tỏa toàn cầu, đường sá vắng vẻ, máy bay nằm im và các bến xe buýt, ga tàu hỏa vắng bóng người trở nên bình thường khi hoạt động đi lại và kinh tế sụp đổ. Vào thời điểm đó, nhu cầu dầu mỏ toàn cầu giảm khoảng 8 triệu thùng/ngày, cú sốc nhu cầu lớn nhất trong lịch sử.

Tình hình hiện nay thì ngược lại. Thay vì sự sụp đổ về nhu cầu, thế giới đang trải qua một cú sốc lớn về nguồn cung. Nhưng tác động đến cuộc sống hằng ngày có thể đi đến cảnh tương tự: giảm đi lại, chi phí vận chuyển tăng cao, hoạt động kinh tế chậm lại và áp lực lên ngân sách hộ gia đình.

Lý do là cả nguồn cung và cầu dầu mỏ đều rất kém linh hoạt trong ngắn hạn. Mọi người vẫn cần lái xe đi làm, hàng hóa vẫn cần được vận chuyển và máy bay vẫn cần nhiên liệu. Khi nguồn cung giảm đột ngột, giá cả phải tăng đáng kể để ép cầu giảm xuống.

OpenAI vào Thị trường chứng khoán: liệu các thị trường có thể điều khiển ChatGPT và trí tuệ nhân tạo?

OPENAI VÀO THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN: LIỆU CÁC THỊ TRƯỜNG CÓ THỂ ĐIỀU KHIỂN CHATGPT VÀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO?

Tác giả: Frédéric Fréry

Giáo sư về chiến lược tại CentraleSupélec, ESCP Business School

Các văn phòng của OpenAI tại San Francisco (Califfornia) khi công ty được thành lập năm 2015.HaeB/Wikimedia, CC BY-SA

OpenAI, công ty sáng tạo ra ChatGPT, có lẽ sắp vào Thị trường chứng khoán. Đàng sau thao tác tài chính này còn có điều quan trọng hơn là huy động vốn: chuyển hướng một dự án được thiết kế vì lợi ích chung ngã về một logic của thị trường. Vào lúc trí tuệ nhân tạo trở thành một cơ sở hạ tầng cốt tử, một câu hỏi được đặt ra: có thể nào ta chỉ giao phó sự phát triển của trí tuệ nhân tạo cho duy nhất các thị trường tài chính?

OpenAI ra đời năm 2015 trong bối cảnh có sự lo lắng ngày càng tăng chung quanh trí tuệ nhân tạo. Đáng chú ý là được thành lập bởi Sam Altmen và Elon Musk, OpenAI đã thiết lập một cơ cấu phi lợi nhuận. Mục tiêu rõ ràng của OpenAI là phát triển một trí tuệ nhân tạo “ích lợi cho nhân loại” và tránh việc nó bị thâu tóm bởi vài tác nhân thống trị. Tham vọng này làm cho nó khác với các đại doanh nghiệp công nghệ như Google, Microsoft, Meta hay Amazon, vốn được xây dựng dựa trên các mô hình chủ sở hữu và các hiệu ứng độc quyền.

Trái lại, OpenAI muốn bảo vệ lợi ích chung bằng cách coi trọng tìm kiếm mở và phổ biến kiến thức. Thế nhưng, định hướng này mà biểu trưng là tên của nó, OpenAI (“trí tuệ nhân tạo mở”), đã nhanh chóng vấp phải một ràng buộc về cấu trúc, chi phí khổng lồ của trí tuệ nhân tạo tạo sinh.

Xứ sở của sự giám sát công nghệ, “Giám sát và trừng phạt ở Trung Quốc”

XỨ SỞ CỦA SỰ GIÁM SÁT CÔNG NGHỆ, “GIÁM SÁT VÀ TRỪNG PHẠT Ở TRUNG QUỐC”

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet

Ảnh bìa: Jean-Philippe Béja tại nhà riêng. DR.

Trong cuốn sách mới nhất của mình, “Giám sát và Trừng phạt ở Trung Quốc: Trại lao động cải tạo và Giám sát công nghệ từ năm 1946 đến nay”, do nhà xuất bản La Découverte phát hành, nhà Hán học người Pháp Jean-Philippe Béja đã tiết lộ mức độ mà công nghệ cho phép chính quyền Trung Quốc tăng cường hơn nữa sự hiện diện khắp nơi của việc giám sát người dân. Ông nhấn mạnh: “Các trại không biến mất cùng với cái chết của Mao Trạch Đông. Sau khi Tập Cận Bình lên nắm quyền vào năm 2012, trại lao động cải tạo (Laogai) đã được sử dụng ở Tân Cương để biến người Duy Ngô Nhĩ thành ‘công dân kiểu mẫu’. Được hỗ trợ bởi một hệ thống giám sát công nghệ quy mô lớn, nó vẫn là một công cụ thiết yếu của Đảng trong suốt tám mươi năm qua.”

PHỎNG VẤN JEAN-PHILIPPE BÉJA Sinh năm 1949, Jean-Philippe Béja tốt nghiệp Viện Nghiên cứu Chính trị Paris (Sciences Po), Đại học Paris VII (Nghiên cứu Trung Quốc), Trung tâm Đào tạo Báo chí (CFJ) và Đại học Liêu Ninh (Văn học Trung Quốc). Với bằng tiến sĩ Nghiên cứu Châu Á tại Đại học Paris VII, ông gia nhập Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế (CERI) năm 1975. Ông từng là giám đốc nghiên cứu tại CNRS (Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp) và giám đốc khoa học của Trung tâm Nghiên cứu của Pháp về Trung Quốc Đương đại tại Hồng Kông từ năm 1993 đến 1997. Là người đồng sáng lập tạp chí *Perspectives chinoises*, ông hiện là giám đốc nghiên cứu danh dự tại CERI. Công trình nghiên cứu của ông tập trung vào mối quan hệ giữa công dân và quyền lực tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, đặc biệt là phong trào dân chủ. Ông là tác giả của nhiều tác phẩm, trong đó có *Đi tìm bóng dáng Trung Quốc. Phong trào dân chủ ở Trung Quốc (1919-2004), nhà xuất bản Seuil, “Trận động đất Bắc Kinh” với Michel Bonnin và Alain Peyraube, lời tựa của Simon Leys, nhà xuất bản Gallimard. Editions La Découverte, 318 pages, 23 Euros.

Lý do sâu xa nào khiến Tập Cận Bình coi xã hội dân sự và mọi thứ cấu thành nên nó là mục tiêu ưu tiên ngay từ năm 2012?

Vì sao Sigmund Freud đang trở lại mạnh mẽ trong thời đại của chủ nghĩa độc tài và trí tuệ nhân tạo

VÌ SAO SIGMUND FREUD ĐANG TRỞ LẠI MẠNH MẼ TRONG THỜI ĐẠI CỦA CHỦ NGHĨA ĐỘC TÀI VÀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO?

Tác giả: Carolyn Laubender

Old Malvina – Chân dung của Thiên tài

Tâm phân học hiện đang trải qua một “khoảnh khắc” trở lại đầy ấn tượng. Các tài khoản Instagram chuyên về lý thuyết của Freud đã thu hút gần 1,5 triệu người theo dõi. Các chương trình truyền hình như Liệu pháp cặp đôi của Orna Guralnik trở nên cuốn hút tới mức người xem khó có thể rời mắt. Các bài bình luận trên tờ The New York Times, tờ The London Review of Books, tờ Harper's, tờ New Statesman, tờ The Guardian và tờ Vulture đều tuyên bố sự hồi sinh của tâm phân học. Như Joseph Bernstein của tờ New York Times nhận xét: “Sigmund Freud đang tận hưởng một sự trở lại đầy ấn tượng.”

Với nhiều người, sự hồi sinh này là điều bất ngờ. Trong nửa thế kỷ qua, tâm phân học – vừa là phong trào trí thức vừa là phương cách thực hành trị liệu do Sigmund Freud sáng lập vào năm 1900 tại Vienna – đã bị xa lánh và bị coi thường trong nhiều giới khoa học. Đặc biệt là trong thế giới của các nước nói tiếng Anh, sự trỗi dậy của tâm lý học hành vi cùng với sự bùng nổ của ngành công nghiệp dược phẩm đã đẩy các liệu pháp trò chuyện dài hạn như tâm phân học ra bên lề.

Tại sao khó phòng ngừa sự ngăn chặn vận chuyển dầu mỏ qua Eo biển Hormuz

TẠI SAO KHÓ PHÒNG NGỪA SỰ NGĂN CHẶN VẬN CHUYỂN DẦU MỎ QUA EO BIỂN HORMUZ?

Tác giả: Rebecca F. Elliott và Vivian Nereim

Chú thích: Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế IAE, trước khi có chiến tranh với Iran, 20 triệu thùng dầu của các nước khu vùng vịnh hàng ngày đi qua eo biển Hormuz, chiếm 20% lượng tiêu dùng của thế giới, giờ chỉ còn không đáng kể; sản xuất của khu vực cũng giảm xuống ít nhất một nửa so với trước đây. Chỉ có Saudi Arabia là có thể chuyển dầu, với mức độ 3.5-5.5 triệu thùng một ngày (khoảng 17-27% cung của các nước vùng vịnh), qua đường ống để chuyển qua Biển Đỏ (Red Sea) tới khách hàng. Sản xuất khí đốt của khu vực, chủ yếu là của Qatar và Các Tiểu vương quốc Á rập Thống nhất (UAE), 90% là cung cấp cho các nước Á châu, cũng chỉ còn 20% so với trước đây.

Đường ống dẫn dầu của Saudi Arabia từ Vịnh Trung Đông (cũng gọi là Vịnh Ba Tư) sang Biển Đỏ (Red Sea).
Bản đồ Diễn Đàn thêm vào để bạn đọc dễ theo dõi.

Yếu tố địa lý và những sự đối địch trong khu vực đã ngăn cản các quốc gia vùng Vịnh tìm ra một giải pháp thay thế thực sự cho eo biển này—nơi mà cuộc chiến với Iran đã khiến gần như tê liệt.

Trong số tất cả những rủi ro mà hệ thống năng lượng toàn cầu đã phải đối mặt từ lâu, không có rủi ro nào lớn hơn hay được biết đến rộng rãi hơn nguy cơ eo biển Hormuz bị đóng cửa.

Lối đi hẹp dẫn ra khỏi Vịnh Ba Tư (Persian Gulf) này vừa mang tính sống còn — đóng vai trò là cửa ngõ duy nhất kết nối lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên khổng lồ với phần còn lại của thế giới — lại vừa cực kỳ dễ bị tổn thương trước các cuộc tấn công.

Điếu văn bên quan tài của Jürgen Habermas

ĐIẾU VĂN BÊN QUAN TÀI CỦA JÜRGEN HABERMAS

Tác giả: Nhà thần học Friedrich Wilhelm Graf

Báo Frankfurter Allgemeine Zeitung (F.A.Z.) MITTWOCH, 1. APRIL 2026 · NR. 77 · SEITE N 3

Nguyễn Xuân Xanh dịch

Một tôn giáo duy lý chỉ tồn tại khi thế giới quan của nó chứa đựng những yếu tố duy lý thúc đẩy sự nhân văn hóa của nhân loại. Ý niệm về sự phán xét của thần thánh là một trong những yếu tố đó.

— Friedrich Wilhelm Graf

Jürgen Habermas (sinh ngày 18 tháng 7, 1929, Düsseldorf — mất ngày 14 tháng 3, 2026, Starnberg, gần Munich)

Jürgen Habermas, sinh năm 1929, học triết học, lịch sử, tâm lý học, văn học và kinh tế học tại Göttingen, Zurich và Bonn. Năm 1956, với tư cách là nghiên cứu sinh tại Viện Nghiên cứu Xã hội, ông đã tiếp xúc với các nhân vật chủ chốt của Trường phái Frankfurt, bao gồm Theodor W. Adorno, Max Horkheimer và Herbert Marcuse. Sau khi làm việc tại Marburg, Bonn và Heidelberg, ông trở lại Frankfurt vào năm 1964, nơi ông kế nhiệm Max Horkheimer làm chủ nhiệm khoa triết học và xã hội học. Ông giữ vị trí này cho đến năm 1971, trong thời gian đó ông đã định hình đáng kể thế hệ thứ hai của Lý thuyết Phê phán. Từ năm 1983 cho đến khi nghỉ hưu năm 1994, ông lại giảng dạy tại Đại học Goethe, Frankfurt, nơi ông giữ chức giáo sư triết học với trọng tâm là triết học xã hội và lịch sử triết học. Habermas là một trong những nhà triết học và xã hội học được đọc nhiều nhất trong thời đại chúng ta. Jürgen Habermas từng giảng dạy nhiều năm với tư cách giáo sư tại Đại học Goethe Frankfurt, đã có ảnh hưởng sâu sắc đến diễn ngôn về dân chủ, xã hội và truyền thông ở Đức. Giờ đây, ông đã trao lại cho trường cũ phần thứ hai trong di sản ban đầu của mình, bao gồm các bài viết và thư từ từ giai đoạn sau năm 1994.

Khủng hoảng dầu khí do chiến tranh vùng Vịnh: ảnh hưởng đối với Việt Nam

KHỦNG HOẢNG DẦU KHÍ DO CHIẾN TRANH VÙNG VỊNH: ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI VIỆT NAM

Trần Quốc Hùng

(Kinh tế gia tại Hoa Kỳ)

Hình minh hoạ của PTKT, lấy từ trang businessindia.co

Chiến tranh Mỹ/Do Thái với Iran đã gây nhiều tổn hại cho các cơ sở sản xuất dầu khí trong vùng Vịnh Ba Tư, và nhất là việc đóng cửa gần như hoàn toàn eo biển Hormuz—nơi khoảng 20% lượng dầu và khí hoá lỏng trên thế giới vận chuyển bằng đường biển phải đi qua. Tình hình này đã đẩy giá dầu thô Brent từ 60 đôla lên trên 100 đô la  - tăng 67% - và có ảnh hưởng nghiêm trọng đối với Việt Nam vì phải nhập vừa dầu thô vừa xăng dầu đã chế biến.

Ngành dầu khí VN dựa vào việc khai thác và xuất khẩu dầu thô (loại nhẹ có ít lưu huỳnh và giá trị cao). Hiện nay sản lượng đã giảm, còn khoảng 10 triệu tấn dầu thô năm 2025 so với mức đỉnh là 16 triệu tấn năm 2010; và 6 tỷ mét khối khí đốt. Ngược lại, VN phải nhập dầu thô (phần lớn loại nặng từ Trung Đông) để làm nguyên liệu đầu vào cho hai nhà máy lọc dầu Dung Quất (công suất 6,5 triệu tấn/năm) và Nghi Sơn (công suất 10 triệu tấn/năm). Mô hình kinh doanh này hữu hiệu nếu chuỗi cung ứng toàn cầu hoạt động bình thường liên tục. Nhưng nếu chuỗi cung ứng bị gián đoạn do chính sách mậu dịch của nước ngoài như quan thuế và cấm vận, đại dịch như Covid-19, hay chiến tranh, thì sẽ bị động và chịu hậu quả xấu: nguồn cung không ổn định và giá dầu khí tăng cao.