TRÒ CHUYỆN VỚI ALBERT EINSTEIN (Phần I)

Chỉ ai cống hiến bản thân cho một sự nghiệp với toàn bộ sức lực và tâm hồn của mình, người đó mới có thể là một nghệ sĩ bậc thầy thực sự. Do đó, sự điêu luyện đòi hỏi trọn vẹn một con người. Toscanini chứng tỏ được điều này trong mỗi sự biểu lộ cuộc sống của ông.

—Albert Einstein, phát biểu về nhạc trưởng vĩ đại Arturo Toscanini, năm 1938 (Mặt nhân bản)

Lời nói đầu

Xin gửi đến anh chị độc giả bài Trò chuyện với Einstein phần I dưới đây được viết trong niềm vui của buổi ra mắt sách Từ những năm sau của đời tôi thứ Sáu vừa qua. NXX

TRÒ CHUYỆN

Nguyên: Ông Einstein kính mến ơi. Tôi xin phép được trò chuyện với ông một chút nhé.

Einstein: Ai đó?

Nguyên: Dạ, tôi là Nguyên của Việt Nam, người viết tiểu sử ông gần 20 năm trước.

Einstein: Ô, ông Nguyên đấy à? Vâng tôi biết quyển Einstein của ông. Tốt lắm. Cảm ơn ông. Mời ông bắt đầu. Chắc ông mang tin gì cho tôi phải không?

Nguyên: Sturm und Drang (Giông bão và thôi thúc) đang diễn ra trong tôi mấy ngày qua ông ơi! Tôi có cảm tưởng như có một “thế giới khủng khiếp trong tôi”, tuy không đến độ như vậy, và tôi phải kéo nó ra một cách trật tự mà không làm hư hại nó, nói như Franz Kafka.

Einstein: Ồ, vì sao?

Nguyên: Cũng tại vì ông! Ngày 26.9.2025 chúng tôi đã giới thiệu quyển Aus meinen späten Jahren, tiếng Việt: “Từ những năm sau của đời tôi”. Người ta hoan nghênh ông lắm. Không phải vì không hiểu ông như vua hề Chaplin từng nói, mà vì rất hiểu ông. Tôi cũng chưa bao giờ có một buổi diễn thuyết hài lòng như thế. Nhưng giông bão và thôi thúc vẫn tiếp tục diễn ra trong tôi sau đó. Tôi đã trình bày được một giờ là thời gian cho phép, nhưng còn muốn nói thêm nữa, nhiều hơn nữa, thêm một giờ nữa, vì có nhiều điều thú vị chưa được nói ra mà tôi muốn nói ra cho công chúng.

Einstein: Chẳng hạn như?

Venezuela: một cái gai lớn trong mắt tập Cận Bình

VENEZUELA: MỘT CÁI GAI LỚN TRONG MẮT TẬP CẬN BÌNH

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet

Nicolás Maduro duyệt binh một đơn vị thuộc Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc khi bắt đầu chuyến thăm chính thức chủ nhà Tập Cận Bình (DR).

Việc Hoa Kỳ bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro vào thứ Bảy, ngày 3 tháng 1, là một đòn giáng mạnh tức khắc vào Trung Quốc, hoàn toàn bị bất ngờ khi Venezuela là một đồng minh lớn ở Mỹ Latinh. Về lâu dài, hành động này đầy rủi ro đối với Washington, điều chắc chắn sẽ bị Bắc Kinh bôi nhọ để tố cáo một chủ nghĩa đế quốc Mỹ mới.

Rõ ràng, Trung Quốc không hề hay biết gì cho đến phút cuối cùng về cuộc thâu tóm quyền lực này của chính quyền Trump, một thực tế mà theo một số nhà phân tích và chuyên gia, càng đáng lo ngại hơn vì nó dường như cho thấy sự không hiệu quả của các thiết bị dò tìm điện tử và radar tinh vi mà Bắc Kinh đã lắp đặt ở Venezuela, từ đó Bắc Kinh hy vọng có thể do thám Hoa Kỳ, quốc gia có bờ biển chỉ cách đó khoảng 2.000 km.

Điểm thứ hai hiển nhiên là chiến dịch của Mỹ giáng một đòn nặng nề, cả về kinh tế lẫn địa chính trị, vào Trung Quốc, khi mà Venezuela đã trở thành đối tác chủ chốt với nhiều khoản đầu tư được rót vào và là tiền đồn quan trọng để củng cố ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc ở châu Mỹ Latinh.

Trung Quốc đang siết chặt vòng vây quanh Đài Loan; đối với Bắc Kinh, thời gian không còn nhiều

TRUNG QUỐC ĐANG SIẾT CHẶT VÒNG VÂY QUANH ĐÀI LOAN; ĐỐI VỚI BẮC KINH, THỜI GIAN KHÔNG CÒN NHIỀU

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet

Một binh sĩ thuộc lực lượng vũ trang Đài Loan giám sát sự di chuyển của một tàu quân sự Trung Quốc DR..

Quân đội Trung Quốc đã tiến hành các cuộc “tập trận” quân sự xung quanh Đài Loan trong những ngày cuối năm 2025, tạo ấn tượng về sự chuẩn bị hơn là chỉ đơn thuần là diễn tập. Trung Quốc tìm cách gửi tín hiệu tới các nước láng giềng và Hoa Kỳ về quyết tâm chiếm lấy hòn đảo này bằng mọi giá trong thời điểm then chốt này đối với Châu Á.

_______________________________

Khoảng 20 tàu chiến và 207 máy bay chiến đấu và máy bay ném bom đã tham gia vào các cuộc tập trận bắn đạn thật này, được đặt tên là “Sứ mệnh Công lý 2025”, kéo dài hai ngày, 29 và 30 tháng 12. 125 trong số các máy bay này đã xâm nhập vào Vùng Nhận dạng Phòng không (ADIZ) của Đài Loan, trong khi khoảng 10 trong số 27 tên lửa bắn về phía hòn đảo đã rơi xuống biển cách bờ biển Đài Loan khoảng 50 km, đây là cuộc tập trận bắn đạn thật gần nhất mà Trung Quốc từng tiến hành.

Các nhà quan sát Trung Quốc đều đồng ý rằng những cuộc “tập trận” này là những cuộc tập trận lớn nhất từng được tổ chức xung quanh Đài Loan kể từ năm 2022, sau chuyến thăm Đài Bắc của Chủ tịch Hạ viện Hoa Kỳ Nancy Pelosi. Một số nhà quan sát đã lưu ý một vài yếu tố mới có thể cho thấy mức độ kích thích nhất định ở Bắc Kinh.

Một lần nữa, Bắc Kinh rõ ràng muốn gửi thông điệp cứng rắn tới Washington, lần này là sau thông báo ngày 18 tháng 12 năm 2025 về thỏa thuận chuyển giao vũ khí kỷ lục trị giá 11,1 tỷ đô la cho Đài Loan.

Lời cảnh báo cũng nhắm đến, và lần đầu tiên rõ ràng như vậy, Nhật Bản, sau những phát biểu hồi tháng 11 của Thủ tướng Sanae Takaichi, người đã ám chỉ một cuộc tấn công của Trung Quốc vào Đài Loan có thể kích hoạt phản ứng quân sự của Nhật Bản.

Các hệ đếm định hình tư duy của chúng ta và ảnh hưởng đến việc học tập, ngôn ngữ và văn hoá như thế nào?

CÁC HỆ ĐẾM ĐỊNH HÌNH TƯ DUY CỦA CHÚNG TA VÀ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC HỌC TẬP, NGÔN NGỮ VÀ VĂN HOÁ NHƯ THẾ NÀO?

Tác giả: Jean-Charles Pelland

Cho dù hằng ngày chúng ta sử dụng các cơ số của hệ đếm, ít người trong chúng ta đã suy nghĩ về bản chất của các công cụ nhận thức này, (Getty Images/Unsplash+), CC BY-NC-ND

Phần lớn người ta không gặp khó khăn khi tính số minilit trong 2,4 lít nước (2400). Ngược lại, tính toán có bao nhiêu phút trong 2,4 giờ (144) lại khó hơn.

Lý do thật đơn giản: các số Ả Rập mà chúng ta sử dụng để biểu thị các số dựa trên cơ số hệ thập phân, trong khi hệ thống đo lường thời gian thường dựa trên cơ số hệ 60 (hệ lục thập phân).

Diễn đạt thời gian bằng ký hiệu thập phân bao hàm một sự tương tác giữa hai cơ số này, và có thể có những hệ quả cả trên phương diện nhận thức lẫn văn hoá.

Ký sự – Về thăm quê hương (2): Hội An phố chợ đông người…

Ký sự – Về thăm quê hương (2):

HỘI AN PHỐ CHỢ ĐÔNG NGƯỜI…

Tôn Thất Thông

Tôi leo lên máy bay, trực chỉ Đà Nẵng, bắt đầu chuyến đi tìm về tuổi thơ ở miền Trung. Ngồi trên máy bay, tôi nhâm nhi mấy câu hát của Phạm Duy:

Về miền Trung! Miền thùy dương bóng dừa ngàn thông

Thuyền ngược suôi suốt một dòng sông… dài

Ôi quê hương xứ dân gầy

Ôi bông lúa, con sông xưa, thành phố cũ

Dù đi xa tận Saigon để vào đại học, hoặc xa hơn sang tận trời Âu để tiếp tục sự nghiệp, thì miền Trung vẫn mãi khắc ghi trong ký ức của tôi. Ôi quê hương xứ dân gầy, Phạm Duy đã dùng một hình tượng đến nao lòng để nói lên phận đời mưu sinh của người miền Trung, trong vùng đất mà người ta quen dùng hình ảnh ẩn dụ là chó ăn đá, gà ăn muối. Nhưng có lẽ nhờ đã từng sống trong môi trường khắc khổ đó, mà người miền Trung ít khi đầu hàng trước những tình huống nghiệt ngã trong cuộc đời.

Về miền Trung, với tôi trong chuyến đi này trước hết là về Huế, về thăm gia đình cô em gái, dù vật đổi sao dời, vẫn cương quyến bám trụ suốt mấy chục năm qua. Về thăm lại trường xưa, thăm những người bạn còn sót lại không nhiều, thăm con sông Hương đẹp đến ngẩn ngơ, thăm con đường Mã Khái gắn liền với 18 năm tuổi thơ, thăm ngôi lầu Hoàng Đệ đã cưu mang gia đình tôi trên tầng hai suốt ba ngày lụt năm 1953. Nhiều thứ để thăm lắm.

Thái độ bài châu Âu của Mỹ bắt nguồn từ nhận thức về sự yếu kém về quân sự và sự suy giảm dân số bản địa

THÁI ĐỘ BÀI CHÂU ÂU CỦA MỸ BẮT NGUỒN TỪ NHẬN THỨC VỀ SỰ YẾU KÉM VỀ QUÂN SỰ VÀ SỰ SUY GIẢM DÂN SỐ BẢN ĐỊA

Đã đến lúc hành động: Binh sĩ quân đội Đức (Bundeswehr) đang hành quân. Ảnh: Imago/Alamy Live News

Chiến lược an ninh quốc gia mới của Mỹ đánh dấu một bước ngoặt lịch sử quan trọng. Nó chuyển trọng tâm từ vấn đề quá tải dân số toàn cầu sang những lo ngại về sự suy giảm dân số ở thế giới phương Tây. Cùng với những lời chỉ trích mới về điểm yếu quân sự của châu Âu, chiến lược này làm mới những luận điệu chống châu Âu đã tồn tại từ lâu.

Quan hệ Mỹ-châu Âu đã ảnh hưởng sâu sắc đến tiến trình của thế kỷ 20 và 21 đến nỗi nhà sử học Mary Nolan của Đại học New York gọi thời kỳ này là “thế kỷ xuyên Đại Tây Dương”. Mối quan hệ này xoay quanh các cuộc can thiệp quân sự và văn hóa tiêu dùng.

Sự can thiệp của Mỹ đóng vai trò quyết định trong cả hai cuộc chiến tranh thế giới và các cuộc chiến tranh ở châu Âu sau khi Nam Tư tan rã. Châu Âu cũng nổi lên như một khu vực quan trọng cho sự mở rộng chủ nghĩa tiêu dùng và các chuẩn mực thị trường của Mỹ.

Ở cả hai bờ Đại Tây Dương, tác động qua lại giữa các can thiệp quân sự và văn hóa thị trường không chỉ định hình sự hợp tác mà còn cả sự bất mãn về nhau. Tại châu Âu, ngay từ năm 1902, người ta đã bắt đầu bày tỏ tâm lý bài Mỹ, thường tập trung vào nỗi sợ về thống trị văn hóa.

Liệu Hoa Kỳ của Trump có bỏ rơi Đài Loan không? Sự nghi ngờ ngày càng tăng

LIỆU HOA KỲ CỦA TRUMP CÓ BỎ RƠI ĐÀI LOAN KHÔNG? SỰ NGHI NGỜ NGÀY CÀNG TĂNG

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet

Đài Loan giữa Trung Quốc và Mỹ. DR

Việc Donald Trump trở lại Nhà Trắng vào tháng 1 vừa qua đã đặt ra nhiều câu hỏi về việc liệu Hoa Kỳ có ủng hộ Đài Loan hay không nếu Bắc Kinh phát động chiến tranh chiếm đóng hòn đảo này. Nhóm thân cận của Trump đang nỗ lực hết sức để trấn an rằng Washington không có ý định bỏ rơi hòn đảo này trong trường hợp xảy ra xung đột.

---------------------------------------------------

Thường thì Tổng thống thứ 47 của Hoa Kỳ hôm nay nói một đằng, hôm sau lại nói ngược lại. Chính quyền Trung Quốc lợi dụng điều này để gieo rắc nghi ngờ trong các đồng minh của Mỹ, đặc biệt là ở Đông Á, nơi sự khó lường của Donald Trump gây ra sự bối rối về ý định của chính quyền ông trước sức mạnh ngày càng tăng của Trung Quốc.

Trọng tâm của sự tra vấn này nằm ở tương lai của Đài Loan, một mắt xích quân sự chủ yếu do vị trí địa lý nằm ở trung tâm của vòng cung đảo đầu tiên ở Thái Bình Dương, biến nơi đây thành cửa ngõ vào lục địa Mỹ. Nếu cái chốt này bị phá vỡ trong trường hợp Bắc Kinh quyết định xâm lược, Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc sẽ giành được lợi thế then chốt trong khu vực.

Các nước láng giềng của Đài Loan, chủ yếu là Nhật Bản, Hàn Quốc và Philippines, vả lại cũng như các chiến lược gia Mỹ hoàn toàn nhận thức được điều này: bằng cách kiểm soát Đài Loan, Trung Quốc sẽ đồng thời đạt đến một sức mạnh bành trướng quân sự khổng lồ, có khả năng đe dọa toàn bộ cán cân của khu vực có lợi cho Bắc Kinh.

Mối đe dọa này, càng rõ ràng hơn qua từng năm, ngay từ bây giờ đã gây nên nhiều phản ứng và quyết định: Nhật Bản đã bắt đầu một chương trình tái vũ trang chưa từng có kể từ năm 1945, Hàn Quốc cũng đang đi theo con đường tương tự và đặt câu hỏi về tính căn cơ của vũ khí hạt nhân, Philippines một lần nữa trở thành căn cứ tác chiến tiền phương chiến lược cho sự triển khai quân sự của Mỹ trong khu vực, và xa hơn nữa, Úc cũng nhận ra tính cấp thiết của một cuộc tái vũ trang tương tự.

Lệnh cấm mạng xã hội đầu tiên trên thế giới của Úc là một ‘thí nghiệm tự nhiên’ dành cho các nhà khoa học

LỆNH CẤM MẠNG XÃ HỘI ĐẦU TIÊN TRÊN THẾ GIỚI CỦA ÚC LÀ MỘT ‘THÍ NGHIỆM TỰ NHIÊN’ DÀNH CHO CÁC NHÀ KHOA HỌC

Các nhà nghiên cứu sẽ tìm hiểu tác động của chính sách này lên sức khỏe tâm thần, tương tác xã hội và mức độ tham gia chính trị của giới trẻ.

Tác giả: Rachel Fieldhouse & Mohana Basu

Giới trẻ ở Úc hiện không còn được phép sử dụng các nền tảng mạng xã hội phổ biến. Ảnh: David Gray/AFP qua Getty

Tuần này, Úc trở thành quốc gia đầu tiên cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng hầu hết các nền tảng mạng xã hội. Nhiều thanh thiếu niên trong nước vô cùng phẫn nộ, nhưng với các nhà khoa học xã hội, chính sách này lại tạo ra một thí nghiệm tự nhiên để nghiên cứu tác động của việc hạn chế mạng xã hội lên người trẻ.

Các công ty công nghệ đã có một năm để tìm ra cách ngăn chặn thanh thiếu niên trong nước sử dụng các nền tảng của họ, bao gồm Facebook, X, Reddit, YouTube, Threads và Snapchat. Từ thứ Tư, các công ty phải thực hiện các biện pháp hợp lý để ngăn chặn người trẻ tạo hoặc duy trì tài khoản, nếu không sẽ đối mặt với mức phạt lên tới 49,5 triệu đô la Úc (khoảng 862 tỉ đồng).

Các quốc gia khác, bao gồm Pháp, Đan Mạch và Tây Ban Nha, đã ban hành hoặc công bố kế hoạch áp dụng các hạn chế đối với mạng xã hội dành cho giới trẻ, nhưng không một chính sách nào sâu rộng như của Úc. Chính phủ nước này cho rằng mạng xã hội đang gây hại cho sức khỏe tâm thần của người trẻ, khiến thanh thiếu niên mất ngủ vì các tính năng thiết kế gây nghiện và phơi nhiễm với nội dung độc hại. Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu cho rằng bằng chứng về tác hại của mạng xã hội còn chưa rõ ràng. Giao tiếp với bạn bè trực tuyến là một hệ thống hỗ trợ quan trọng đối với một số người trẻ, đặc biệt là những người thuộc nhóm thiểu số và những người sống ở vùng sâu vùng xa.

Tạp chí Nature đã phỏng vấn các nhà nghiên cứu sẽ tiến hành tìm hiểu về tác động của lệnh cấm này.

La Belle Dame Sans Merci và Silent Spring

LA BELLE DAME SANS MERCI và SILENT SPRING

John Keats, 1819

Người dịch và giới thiệu: An Tư, 2025

Mỹ Nhân Không dung thứ, 1893 - John William Waterhouse [Minh hoạ của PTKT]

Xuất bản năm 1962, cuốn Silent Spring (Mùa Xuân Vắng Lặng) của Nhà Sinh vật học Rachel Carson là một trong hai tác phẩm được xem là nổi tiếng và có ảnh hưởng lớn nhất đến cách nhìn của con người và khoa học đối với môi trường sinh thái, tự nhiên (tác phẩm còn lại là Nguồn Gốc Các Loài/On the Origin of Species của Charles Darwin).

Rachel Carson (1907-1964)

Từ đầu những năm 50, Carson đã viết về ảnh hưởng của con người đối với môi trường, và của ô nhiễm môi trường (gây ra bởi con người qua sự tiêu thụ thừa mứa, lạm dụng chất hoá học, hay các hành vi huỷ diệt sinh thái mà tiếng Anh gọi là “ecocide”) đối với tất cả sinh vật trên Trái Đất. Tác phẩm của Bà khơi mào cho phong trào bảo vệ môi trường nói chung và thúc đẩy phong trào phản đối chất khai quang và vũ khí hóa học trong chiến tranh ở Việt Nam nói riêng.

Rosalind Franklin: Nhà khoa học nữ đằng sau sự phát hiện cấu trúc của ADN, đã bị lãng quên quá lâu rồi

ROSALIND FRANKLIN: NHÀ KHOA HỌC NỮ ĐẰNG SAU SỰ PHÁT HIỆN CẤU TRÚC CỦA ADN, ĐÃ BỊ LÃNG QUÊN QUÁ LÂU RỒI

Tác giả: Coralie Thieulin

Tiến sĩ vật lý sinh học, Giảng viện-nghiên cứu viên về vật lý

tại ECE (Trường Công nghệ kỹ thuật số) Paris

Rosalind Franklin đã thực hiện những khám phá quan trọng trong các lĩnh vực di truyền học và virus học.

Năm 1962, giải thưởng Nobel về sinh lý học hay là y học được trao cho Watson, Crick và Wilkins vì sự phát hiện cấu trúc của ADN. Rosalind Franklin không được nhắc đến, mặc dù bà là nguồn gốc của phát hiện quan trọng này. Hãy khám phá lịch sử và tất cả các thành tích khoa học của bà, đặc biệt là về virus học.

“Khoa học và đời sống thường ngày không thể và không nên tách rời nhau.”

Câu nói này của Rosalind Franklin nêu rõ quan điểm độc đáo của bà: đối với bà, khoa học không phải là một sự trừu tượng, mà là một con đường cụ thể đi đến một sự thấu hiểu thế giới tốt hơn. Trong suốt cuộc đời của bà, bà đã biết liên kết sự chặt chẽ khoa học hoàn hảo với một cam kết thầm lặng, trong một thế giới mà nữ giới còn phải khổ nhọc để đạt được sự thừa nhận mà họ xứng đáng được hưởng.

Không là nhân vật của công chúng, cũng chẳng phải là người hoạt động tranh đấu, Rosalind Franklin làm việc trong thầm lặng, với một yêu cầu và một phương pháp khắt khe. Và tuy vậy, chính nhờ trình độ chuyên môn cao của bà mà ánh sáng đã soi rọi xuyên qua phân tử ADN, hé lộ hình dạng chuỗi xoắn kép nổi tiếng của ADN. Vào một giai đoạn mà vị trí của phụ nữ trong khoa học còn mong manh, bà đã khẳng định con đường của bà một cách chính xác và với quyết tâm, tin chắc rằng vẻ đẹp thực sự nằm trong cấu trúc căn bản của sự vật.