300 năm Adam Smith: hãy cứu lấy chủ nghĩa tân tự do!

300 NĂM ADAM SMITH: HÃY CỨU LẤY CHỦ NGHĨA TÂN TỰ DO!

Tác giả: Stefan Kolev

Người dịch: Nguyễn Phú Lộc

Triết gia đạo đức học người Scotland Adam Smith sinh năm 1723 và được coi là người sáng lập kinh tế học cổ điển. Ngày nay, “tân tự do” thường được dùng như một từ bẩn thỉu. Thế mà Adam Smith đã là một người theo chủ nghĩa tân tự do. Và chủ nghĩa tự do rất cần được đổi mới một lần nữa.

* * *

Adam Smith được sinh ra cách đây 300 năm. Kể từ đó, hai truyền thống gần gũi nhau đã định hình thế giới của chúng ta một cách đáng kể: chủ nghĩa tự do và người bà con của nó, là tư duy kinh tế. Adam Smith hiểu chủ nghĩa tự do là sự tự tổ chức của con người trong khuôn khổ các quy tắc không tạo nên đặc quyền. 300 năm trước, đây là một ý tưởng giải phóng. Nhưng giờ đây nó đã bị mang tiếng xấu trong một số bộ phận của xã hội. Ai là người chịu trách nhiệm cho cuộc khủng hoảng ngày nay? Đối với nhiều người, câu hỏi nhanh chóng được trả lời: chủ nghĩa tân tự do. Trong các cuộc thảo luận về chính sách kinh tế, Smith hầu như phải chịu trách nhiệm hàng ngày về mọi sai sót. Đó là một định kiến cần được xem xét lại.

Thế giới hiện đại tự do không cần xóa bỏ chủ nghĩa tân tự do, mà điều ngược lại: một sự đổi mới. 300 năm sau Adam Smith, đã đến lúc xuất hiện một chủ nghĩa tân tự do mới dựa trên những thành công cũ của nó để thích ứng với kỷ nguyên mới.

Adam Smith và “phồn vinh của các quốc gia”

ADAM SMITH VÀ “PHỒN VINH CỦA CÁC QUỐC GIA”

Tôn Thất Thông

Phỏng theo phim tài liệu của ARTE.TV France & ZADIG Productions

Adam Smith (1723-1790)

Giới thiệu: Ai cũng thừa nhận rằng, Adam Smith đã khai sinh lý thuyết kinh tế hiện đại, là cha đẻ của nền kinh tế mà ngày nay chúng ta gọi là tư bản chủ nghĩa. Điều phiền toái là, vài khái niệm cốt lõi được Smith trình bày rất tổng quát mà để hiểu toàn diện, chúng ta cần đặt chúng vào luồng tư duy triết học đạo đức của Adam Smith. Bài tóm tắt sau đây lấy ý từ bộ phim tài liệu dài 60 phút của đài ARTE.TV, chủ yếu đề cập đến ba trong nhiều khái niệm quan trọng vốn dĩ đã gây khá nhiều tranh cãi, thậm chí việc hiểu sai của một số lãnh đạo kinh tế đã dẫn đến hậu quả vô cùng tai hại. Ba khái niệm đó là ‘phân công lao động, tư lợi và bàn tay vô hình’. Nội dung bộ phim này tóm tắt ý kiến của các chuyên gia nghiên cứu lâu năm về Adam Smith, những giáo sư đại học ngành kinh tế, sử học, triết học và nhân chủng học (xin xem danh sách ở cuối bài).

* * *

Chủ nghĩa tư bản sản sinh một động lực thường xuyên về tích lũy, sáng tạo và khủng hoảng. Giống như Adam Smith, Karl Marx và Joseph Schumpeter, chúng ta hôm nay đã tìm thấy những tiền đề đầu tiên để cắt nghĩa các cuộc khủng hoảng. Chủ nghĩa tư bản phát xuất từ đâu? Nó có phải là sản phẩm của một quá trình phát triển tự nhiên của xã hội? Hay nó bắt nguồn từ lý thuyết vốn xuất hiện đồng thời với sự chuyển hóa chính trị và công nghệ? Mỗi người trong chúng ta là một bộ phận của hệ thống này mà lịch sử của nó có thể cắt nghĩa được hiện tại và tương lai chúng ta.

Adam Smith dọn về ở trong căn nhà mới Panmure House năm 1778, hai năm sau khi xuất bản tác phẩm Phồn vinh của các Quốc gia (The Wealth of Nations). Có một lò sưởi đốt bằng củi trong phòng khách của Smith, nơi chứng kiến phút giây định mệnh trong cuộc đời học thuật của Smith. Ông không muốn để lại những bản thảo viết tay chưa hoàn tất hoặc chưa trau chuốt cẩn thận, cho nên đã viết trong di chúc rằng, hai người chưởng khế lo việc quản lý bản di chúc phải đốt hết các bản viết tay sau khi ông mất. Nhưng chưa yên tâm, vài ngày trước khi mất, ông gọi hai người chưởng khế đến để đốt trước mặt ông tất cả những bản thảo chưa công bố. Chỉ còn lại hai tác phẩm đã được hiệu đính cẩn thận và đã phát hành, đó là Lý thuyết về Cảm xúc Luân lý (Theory of Moral Sentiments) xuất bản lần đầu năm 1759 và tác phẩm nổi danh hơn Phồn vinh của các Quốc gia xuất bản lần đầu năm 1776, từ đây chúng ta gọi tắt là Phồn vinh.

Tác phẩm Phồn vinh không những được giữ lại sau khi Smith mất mà đã trở thành Thánh Kinh của kinh tế thị trường tự do trong nhiều thế kỷ tiếp theo. Tiếc thay, rất nhiều tài liệu chép bằng tay đã vĩnh viễn biến mất trong ngọn lửa. Chỉ còn lại Phồn vinh và những lý giải liên quan của người đời sau để quảng bá tác phẩm giáo khoa kinh tế mang tính chất thuần túy khoa học này. Sử gia Nicholas Phillipson nhận xét: “Lịch sử về tác phẩm Phồn vinh quả là lý thú. Nếu bạn quan sát phiên bản đầu tiên thì sẽ thấy, đó là một tác phẩm vô cùng công phu. Nó gợi cho chúng ta cảm giác rằng, tác phẩm này chỉ dành cho một giới độc giả đặc biệt, như triết gia hoặc chính trị gia chẳng hạn. Nhưng thật lý thú là, với lần tái bản năm 1784 bán với giá thấp hơn, nó đã trở thành tác phẩm bán chạy nhất ngay trong lúc tác giả còn sống, và nó đã trở thành một sản phẩm hàng loạt. Nói cách khác, từ một tác phẩm dành cho chuyên gia, nó trở thành tác phẩm bán chạy nhất cho đại chúng và cứ giữ vị trí đó mãi đến sau này. Tác phẩm Phồn vinh không bao giờ bị quên lãng, luôn luôn có mặt trên thị trường sách và luôn luôn là sách bán chạy”.

Smith Adam

SMITH ADAM

An Inquiry into the Nature of the Wealth of Nations

(R. K. Campbell, A. S. Skinner và W. V. B. Todd (eds), Oxford, Clarendon Press. 1976)

Adam Smith (1723-1790)

Adam Smith (1723-1790), người Scotland, năm 1776 viết cuốn Enquête sur la nature et les causes de la richesse des nations (Điều tra về bản chất và nguyên nhân của cải của các dân tộc), tác phẩm được xem là văn bản tạo lập kinh tế học chính trị. Mục đích của ông là giải thích bản chất của cải và những điều kiện của sự gia tăng của nó trong thời gian. Theo ông, “Kinh tế học chính trị, xét như một nhánh của khoa học về nhà chính khách, [...] tự giao nhiệm vụ làm cho của cải của nhân dân và của quốc vương thêm phong phú”.

Của cải của các dân tộc xuất hiện vào một thời đại mang dấu ấn của sự tiến hoá của những hình thái sản xuất và của cải, và của một trào lưu những ý tưởng quan trọng. Vào buổi bình minh của sự bành trướng của chủ nghĩa tư bản công nghiệp vốn kéo theo sự phát triển của chế độ làm thuê và thị trường, tự do trao đổi hàng hoá và lao động bị vô số qui định, trong số các qui định đó có di sản của các chính sách bảo hộ, cản trở. Rất sớm, đã nổi lên (đặc biệt là ở Pháp) học thuyết “tự do kinh doanh” đòi hỏi tự do lưu thông cho hàng hoá và con người, và tự do sáng kiến cá nhân.

Vào thời kì đó Scotland trải qua một giai đoạn phát triển kinh tế và tri thức quan trọng. Sự bành trướng của các công nghiệp sợi bông, than và luyện kim, với sự biến đổi của các kĩ thuật và sự phát triển của việc sử dụng lao động làm thuê trong các công nghiệp mũi nhọn. Dân số gia tăng và các đô thị phát triển. Do đó vấn đề là tạo thuận lợi cho đầu tư vào công nghiệp.

Một chuyến thăm Adam Smith ở Edinburgh

MỘT CHUYẾN THĂM ADAM SMITH Ở EDINBURGH

Và cuộc trò chuyện với ông

Nguyễn Xuân Xanh

Adam Smith (1723-2023)

Tác giả của Lý thuyết tình cảm đạo đức (1759) và Sự phồn vinh của các quốc gia (1776)

Lời nói đầu. Sáng nay ngày thứ Bảy 16.12.2023 Đại học Văn Lang có tổ chức một Hội thảo (Symposium) về Adam Smith để kỷ niệm 300 năm của ông, 1723-2023. Rất nhiều học giả, nhà kinh tế, đại diện của một số cơ quan nhà nước và sinh viên tham dự, trong đó phải kể các anh Lê Đăng Doanh, Trần Đình Thiên, Trần Quốc Hùng, Trần Văn Thọ, Trần Lê Anh, Vũ Minh Khương, chỉ kể một số ít, tham dự với tư cách diễn giả, thảo luận viên trong panel. Lần đầu tiên mới có một cuộc hội thảo lớn về danh nhân thế giới, với một chủ đề hết sức thiết thân với kinh tế Việt Nam. Các bài phát biểu đều hết sức chất lượng. Tôi hết sức vui mừng vì có cảm giác đó là “ngày hội” của những nhà nghiên cứu, đặc biệt với chủ đề Adam Smith. Vâng, có nhiều loại khai sáng như chúng ta đã nghe, đã biết, đã đem lại nhiều ánh sáng của lý tính, “cold light”, nhưng ở khai sáng của Adam Smith và của các nhà khai sáng Tô Cách Lan (Xcot-len) thời ông tôi cảm nhận hơi ấm, để mượn cách nói của nữ học giả Emma Rothschild, Harvard, vì nó liên quan đến con người và những vấn đề của con người. Ông muốn đem lại của cải (wealth), đức hạnh (virtue) và tự do (liberty) cho con người, nhất là những người nghèo khó. Ông là người rất khoan dung, có tầm nhìn nhân ái để hiểu và cảm thông (sympathy) với con người với những cái xấu và tốt bẩm sinh của nó, không chối từ, không kết tội, có lẽ đã do Thượng đế đặt để như thế, như một bài toán, để con người tự giải quyết mà sống chung với nhau trong một trật tự phù hợp với bản chất con người, human nature. Adam Smith có lẽ là người đã đề ra một mô hình cho cuộc sống chung đó.

Từ đầu thế kỷ XXI đến nay đã có nhiều lễ kỷ niệm, Albert Einstein, Max Planck, Galileo Galilei, Charles Darwin, Đại học Humboldt 200 năm, Hạt Higgs, và có nhiều số kỷ yếu, nhưng chưa bao giờ có một buổi hội thảo khoa học quy tụ nhiều nhà khoa học, nghiên cứu như thế.

Mời quý anh chị và các bạn đón xem Kỷ yếu Adam Smith, tập hợp những cây bút nghiên cứu về Adam Smith. Anh Bùi Văn Nam Sơn đã nhận lời tham dự buổi hội thảo hôm nay, nhưng giờ cuối mắt lại bị đau lại nên rất tiếc phải vắng mặt. Xin chúc anh mau bình phục. God bless you.

Dưới đây là buổi trò chuyện với Adam Smith sáng nay mà tôi đã thực hiện.

Ông Adam Smith ơi, xin hẹn gặp ông lần tới nhé. 

300 năm Adam Smith: đạo đức và tư lợi

300 NĂM ADAM SMITH: ĐẠO ĐỨC VÀ TƯ LỢI

Tác giả: Heinz Welsch – Frankfurter Rundschau 1/6/2023.

Người dịch: Tôn Thất Thông

Adam Smith và những thách thức của thế kỷ 21. Một cái nhìn về tính thời sự trong tác phẩm của kinh tế gia và triết gia xứ Tô Cách Lan (Scotland).

Adam Smith, ra đời cách đây đã tròn 300 năm (dường như là hôm nay, ngày 5 tháng 6), được nhiều người coi là người sáng lập ra kinh tế học hiện đại. Nó thường gắn liền với ý tưởng rằng phồn vinh cộng đồng được phát sinh từ việc theo đuổi lợi ích cá nhân trong môi trường kinh tế thị trường tự do. Tuy nhiên, những phản ánh của Smith về những vấn đề này phức tạp hơn nhiều so với những gì người ta thường ghi nhận về ông. Ngoài ra, Smith không chỉ là một nhà kinh tế quốc gia, mà còn là một triết gia đạo đức. Xét cả hai khía cạnh đó, suy nghĩ của ông rất phù hợp khi khảo sát những thách thức toàn cầu của thế kỷ 21.

Đọc lại Adam Smith ngày nay: “bàn tay vô hình”, lời tụng ca chủ nghĩa tự do?

ĐỌC LẠI ADAM SMITH NGÀY NAY: “BÀN TAY VÔ HÌNH”, LỜI TỤNG CA CHỦ NGHĨA TỰ DO?

Adam Smith công bố năm 1776 cuốn “Của cải các dân tộc” và được đánh giá là tác phẩm nền tảng của kinh tế học. Shutterstock

André Lapidus

Giáo sư danh dự Đại học Paris 1 Panthéon-Sorbonne

Đây phải là một trong những đoạn nổi tiếng nhất trong tác phẩm Của cải các dân tộc của Adam Smith, nhân vật lỗi lạc của phong trào Ánh sáng Ireland, được xuất bản vào năm 1778. Một đoạn được nhiều thế hệ học sinh và sinh viên đọc và bình luận và nói chung đồng thuận rằng nó tổng hợp, thông qua ẩn dụ “bàn tay vô hình”, chủ nghĩa tự do của Smith trong lĩnh vực kinh tế. Hình dung cách một cá nhân sử dụng tư bản của mình, Smith quan sát trong chương 2 của quyển 4:

“Khi hướng ngành sản xuất của anh ta vào việc làm ra những sản phẩm có giá trị cao nhất, anh ta chỉ có ý định là thu được nhiều lợi nhuận cho chính mình. Trong trường hợp này cũng như trong nhiều trường hợp khác, anh ta được dẫn dắt bởi một bàn tay vô hình để thực hiện một mục đích mà anh ta không hề nghĩ đến [...] Khi theo đuổi lợi ích riêng, anh ta thực ra đã thúc đẩy lợi ích chung của toàn xã hội nhiều hơn là khi thực sự có ý định là như vậy.”^[1]

Không phải là không cần đến luận chứng khi kiến giải đôi câu trên như là sự biểu biện của một quan điểm tự do. Và học sinh và sinh viên nào cả gan nghi ngờ quan điểm này không phải lúc nào cũng thuyết phục được những người chấm bài họ. Tuy nhiên bàn luận tính xác đáng của nghi vấn này là lan truyền cuộc tranh luận công khai chưa bao giờ chấm dứt kể từ thời Smith qua đó ý tưởng cho rằng một thị trường được giải phóng khỏi những ràng buộc có thể hoàn thành những mục đích tốt nhất cho mọi người vấp phải tính hiển nhiên của những sai sót trong quan điểm này, vốn đòi hỏi những biện pháp hành động khác.

SMITH Adam, 1723-1790

SMITH Adam, 1723-1790

Adam Smith sinh năm 1723 tại Kirkcaldy (Scotland). Sau khi được đào tạo vững chắc tại đại học Glasgow, nơi ông theo học F. Hutcheson, rồi tại đại học Oxford, năm 1751 ông được bổ nhiệm làm giáo sư đại học Glasgow. Tại đây ông giảng dạy triết học đạo đức, và như vậy tiếp nối F. Hutcheson. Ngày nay ta biết nội dung giảng dạy của ông nhờ hai phiên bản những ghi chép về những bài giảng của ông, được biết dưới tựa Lectures on Jurisprudence. Cùng với nguời bạn David Hume, Smith tham gia vào hoạt động tri thức đặc biệt nổi bật, một hoạt động đặc trưng của Scotland vào thời buổi ánh sáng.

Năm 1759, ông công bố Lí thuyết những tình cảm đạo đức (dưới đây viết tắt là TCĐĐ) và được tái bản năm lần trong lúc ông còn sống. Năm 1764, Smith bỏ ghế giáo sư để làm gia sư cho công tước trẻ Buccleuch cùng ông chu du lục địa châu Âu, chủ yếu là ở Pháp, nơi ông gặp Voltaire, d’Alembert, d’Holbach, Helvétius và nhất là Quesnay và Turgot. Trở về Anh năm 1767, Smith bắt đầu viết Những nghiên cứu về bản chất và nguyên nhân của của cải các dân tộc (dưới đây viết tắt CCDT). Việc hoàn thành tác phẩm dường như là phức tạp và bị trễ do có tính đến cuộc cách mạng Mĩ cho đến 1776. Được bổ nhiệm làm quan chức thuế quan, cho đến lúc chết vào năm 1790, ông tập trung vào việc tái bản hai tác phẩm chính của mình.

Adam Smith, người bảo vệ giai cấp cần lao

ADAM SMITH, NGƯỜI BẢO VỆ GIAI CẤP CẦN LAO

Jean Dellemotte

“Ta có thể hiểu là một số nhà kinh tế, lần này là những người khư khư bảo vệ các lợi ích của thương mại và công nghiệp, sau này đã mong muốn xét lại những phân tích [của ông] [...]. Những phân tích này cho thấy một cách sắc sảo sự bóc lột người làm công ăn lương bởi các giai cấp khác trong xã hội, một hiện tượng không thể chối bỏ vào thời đó. [...] Rõ ràng là nhiều đoạn trong tác phẩm của ông có thể ngay tức thì cung cấp những vũ khí cho những người bảo vệ các lợi ích của người làm công ăn lương”.

Henri Denis, Histoire de la pensée économique, 1966

“Thái độ thiện cảm công khai đối với các giai cấp cần lao tương phản rõ ràng, không chỉ với thái độ nghiêm khắc trước đây đối với người lao động của những tác giả hậu trọng thương, mà còn cả với các quan điểm thận trọng hơn của những người nối tiếp ông.”

Paul McNulty, “Adam’s Smith’s Concept of Labor”, 1973

Các trích dẫn trên của hai sử gia lỗi lạc về tư tưởng kinh tế không quy chiếu về chủ nghĩa xã hội “khoa học” của Marx hay của Engels, cũng như không về chủ nghĩa xã hội “không tưởng” của Proudhon, Owen hay Fourrier. Người bảo vệ các giai cấp cần lao, chứng nhân của việc bóc lột người làm công ăn lương trong thế kỉ XVIII, mà Henri Denis và Paul McNulty đề cập là học giả được nhiều người giới thiệu là “người cha sáng lập” kinh tế học chính trị và là người ngợi ca chủ nghĩa tự do kinh tế... Adam Smith. Nếu, từ nhiều thập niên qua, chiều kích trên trong phân tích của tác giả của Của cải của các dân tộc đã được một số chuyên gia nhận diện thì, tiếc thay, chiều kích này thường không được những công trình phổ biến khoa học, và từ đó, rộng rãi công chúng biết đến. Tuy nhiên, người mà vẫn cho đến nay thường được giới thiệu, một cách vội vã, như là luật sư bảo vệ một cách tuyệt đối các lợi ích của nhà tư bản, trái lại đã đặt các lợi ích của các giai cấp bình dân ở trung tâm của những mối bận tâm của ông.

Công trình của Adam Smith có thể giúp giải quyết khoảng cách kỹ năng của Vương quốc Anh ra sao

CÔNG TRÌNH CỦA ADAM SMITH CÓ THỂ GIÚP GIẢI QUYẾT KHOẢNG CÁCH KỸ NĂNG CỦA VƯƠNG QUỐC ANH RA SAO

Một bức tượng của Adam Smith tại Đại học Glasgow. Đại học Glasgow, ảnh Tác giả cung cấp

Việc giải quyết vấn đề năng suất của Vương quốc Anh sẽ đòi hỏi đầu tư công dài hạn vào giáo dục chất lượng nhằm thu hẹp khoảng cách kỹ năng và thúc đẩy bình đẳng – một kế hoạch mà nhà kinh tế học thế kỷ 18 Adam Smith chắc chắn sẽ đồng ý.

Smith – người mà chúng ta làm kỷ niệm 300 năm trong năm nay – là người tiên phong về kinh tế học. Ông là một trong những nhà tư tưởng vĩ đại nhất mà thế giới từng chứng kiến và là cựu sinh viên của Đại học Glasgow. Adam Smith đã gắn liền với giáo dục trong suốt cuộc đời của mình; đầu tiên, với tư cách là một học sinh tại Glasgow ở tuổi 14, và sau đó là một giảng viên, giáo sư, Praeses (phó hiệu trưởng không chính thức) và hiệu trưởng của trường đại học.

Tác phẩm vĩ đại đầu tiên của Smith, Lý thuyết về những tình cảm đạo đức (1759), đặt nền tảng triết học cho kiệt tác của ông, cuốn sách Của cải của các dân tộc (1776). Mặc dù đôi khi cuốn sách này được mô tả một cách sai trái như thể nó lập luận rằng thị trường nên hoạt động theo lối không bị kiểm soát, nhưng đây là một đóng góp tinh tế hơn nhiều cho tư duy kinh tế.

Smith, “bàn tay vô hình” và tự do thương mại

SMITH, “BÀN TAY VÔ HÌNH” VÀ TỰ DO THƯƠNG MẠI

Trong tác phẩm Của cải của các dân tộc, thành ngữ “bàn tay vô hình” không biểu thị một cơ chế giá cả nhưng biểu thị những bản năng và khuynh hướng tự nhiên. Trong số này, điều được các nhà kinh tế đương đại gọi là “home bias” giải thích việc ưu đãi nền công nghiệp quốc gia. Một khuynh hướng được giả định là giảm thiểu những tác động của hệ thống tự do thương mại.

Francisco VERGARA

Ai cũng từng nghe nói đến “bàn tay vô hình”, ẩn dụ nổi tiếng được Adam Smith sử dụng trong tác phẩm Của cải của các dân tộc^[1]. Mặc dù chỉ được dùng một lần duy nhất trong tác phẩm này nhưng nó đã làm nổ ra nhiều cuộc tranh luận kéo dài từ hơn hai thế kỉ nay^[2]. Có ít nhất hai cách hiểu khác nhau thành ngữ này – một cách hiểu rất tán đồng tự do thương mại và toàn cầu hoá, và một cách dè dặt hơn đối với hệ thống này.

Friedrich Hayek (1899-1992)

Milton Friedman (1912-2006)

Theo luận điểm phổ biến nhất, Smith hiểu “bàn tay vô hình” như là “giá cả thị trường”, các giá này hướng dẫn nhà đầu tư, gần như là “cầm tay chỉ việc” anh ta. Chính theo cách hiểu này mà Milton Friedman (1912-2006) kiến giải “bàn tay vô hình” trong tham luận tại hội thảo do Mont Pellerin Society tổ chức năm 1976 nhân kỉ niệm hai trăm năm xuất bản Của cải của các dân tộc. “Đối với chúng tôi, tầm quan trọng của Smith, kì tích của ông là – như Friedrich Hayek và nhiều tác giả khác đã nêu lên một cách thuyết phục – học thuyết “bàn tay vô hình”, tầm nhìn của ông về cách mà các hành động tự nguyện của hàng triệu người có thể được phối hợp nhờ một hệ thống giá cả phi tập trung [a price system without central direction]^[3] [Friedman, 1976, trang 11]. Giá cả của thị trường tự do có thể hướng dẫn hành động của con người tốt đến mức không cần đến (hoặc hiếm khi cần đến) sự can thiệp của Nhà nước. Như vậy “bàn tay vô hình” biện hộ cho sự “không can thiệp” và cho “tự do kinh doanh” (“laisez-faire”).

Điều cánh hữu đã hiểu sai về Adam Smith

ĐIỀU CÁNH HỮU ĐÃ HIỂU SAI VỀ ADAM SMITH

John Kay, 1790. Wikiwand

Chúng ta nên rút ra điều gì từ Adam Smith? Có lẽ bạn nghĩ rằng ta đã làm rõ vấn đề này xong, vì ông ấy chỉ viết hai cuốn sách và đã 300 năm kể từ ngày ông ra đời. Nhưng không hề. Ai cũng muốn kéo nhà triết học và kinh tế học người Scotland về phe mình. Ngoài Chúa Giê-su, khó mà nghĩ ra còn ai có thể thu hút những cách giải thích hoàn toàn khác biệt như vậy.

Một phần là vì chúng ta thực sự biết rất ít về người đàn ông này. Smith giám sát việc đốt tất cả các bài viết chưa công bố của mình khi ông nằm trên giường bệnh – một thông lệ vào thời điểm đó, nhưng để giải quyết các cuộc tranh luận bất tận thì không hữu ích mấy.

Những gì chúng ta biết là Adam Smith ra đời ở thị trấn Kirkcaldy trên bờ biển phía Đông Scotland. Cha ông là một thẩm phán đã qua đời ngay trước khi ông được sinh ra. Smith dường như là một đứa trẻ rất uyên bác, hiếm khi người ta thấy ông không cầm sách trên tay.

Một trải nghiệm thuở thiếu thời liên quan đến khu chợ ở thị trấn dường như đã ảnh hưởng đến ông. Một số chủ đất được miễn thuế cầu đường và phí gian hàng ở chợ do Kirkcaldy là một thị trấn hoàng gia. Điều này tạo cho họ lợi thế cạnh tranh so với các đối thủ, và chàng trai trẻ Smith thì không đồng tình với chuyện này.

Adam Smith, người cha của chủ nghĩa tư bản tự do

ADAM SMITH, NGƯỜI CHA CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN TỰ DO

Trong tác phẩm “An Inquiry into the Nature and Causes of the Weath of Nations”, xuất bản năm 1776, Adam Smith phân tích sự phân công lao động đồng thời nhấn mạnh đến thị trường. Nhìn như thế ông là người đặt nền móng của kinh tế chính trị học.

(trang bìa của ấn bản London 1776)

Denis Clerc

Ông thường được gọi là “người cha của kinh tế chính trị học”: quả thật là có nhiều tác giả trước Adam Smith (từ Aristote đến Turgot) đã có nỗ lực viết những nhận định kinh tế nhưng không một ai nhấn mạnh đến thị trường bằng ông. Khi cuộc cách mạng công nghiệp bắt đầu nhân bội các vật dụng và sản sinh sự tăng trưởng kinh tế, Adam Smith cùng với việc xuất bản năm 1776 tác phẩm Của cải của các dân tộc^[1] đặt nền móng cho một lí thuyết về chủ nghĩa tư bản tự do. Từ lí thuyết này, người ta giữ lại ẩn dụ nổi tiếng nhất của phân tích kinh tế, ẩn dụ “bàn tay vô hình”: người đứng đầu doanh nghiệp “bằng cách lãnh đạo [doanh nghiệp] tạo ra cho sản phẩm của mình một giá trị cao nhất; ở đây, cũng như trong nhiều trường hợp khác, anh ta được dẫn dắt bởi một bàn tay vô hình để thực hiện một mục đích hoàn toàn không có trong ý đồ của mình (...) Tôi chưa bao giờ thấy những ai, trong sự nghiệp kinh doanh của họ, làm việc vì lợi ích chung lại làm được nhiều điều tốt^[2]”.

Adam Smith (1723-1790)

Chắc chắn rằng Adam Smith là một nhà tự do. Dưới mắt ông, miếng mồi của món lợi và sự kích thích của cạnh tranh là những nguyên tắc tổ chức tốt nhất có thể hình dung. Ông viết trong một đoạn nổi tiếng khác: “Ta không chờ đợi buổi cơm tối của mình từ lòng tốt của người bán thịt, bán bia hay bán bánh mì mà từ sự chăm chút họ dành cho quyền lợi của họ. Ta không kêu gọi lòng nhân từ của họ nhưng đến tính ích kỉ của họ và ta không bao giờ nói với họ về những nhu cầu của mình mà luôn luôn về điều có lợi cho họ^[3]”. Do đó có sự nghi ngờ của ông đối với những gì có khả năng làm giảm sự cạnh tranh. “Hiếm khi những người cùng ngành nghề gặp gỡ nhau, cho dù vì một thú vui hay để giải trí, mà cuộc trao đổi giữa họ với khau không dẫn đến một âm mưu chống công chúng hay mưu mô nào đó để làm tăng giá cả^[4]”.

Kỷ niệm 300 năm ngày sinh của Adam Smith

KỶ NIỆM 300 NĂM NGÀY SINH CỦA ADAM SMITH

DIANE COYLE

Kỷ niệm 300 năm ngày sinh của Adam Smith là một cơ hội để xem xét những thấu hiểu của ông về động thái tăng trưởng kinh tế tiếp tục định hình sự hiểu biết của chúng ta về thế giới ngày nay như thế nào. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu sự phân công lao động làm nền tảng cho lý thuyết tăng trưởng của Smith đã đạt đến giới hạn của nó?

CAMBRIDGE – Năm nay đánh dấu kỷ niệm 300 năm ngày sinh của Adam Smith, cha đẻ của kinh tế học hiện đại. Sự kiện này đến đúng vào lúc mà nền kinh tế toàn cầu phải đối mặt với nhiều thách thức đáng ngại. Tỷ lệ lạm phát cao nhất kể từ cuối những năm 1970. Năng suất trên khắp phương Tây vẵn tăng chậm hoặc trì trệ. Các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình đang mấp mé bên bờ vực của một cuộc khủng hoảng nợ. Căng thẳng thương mại đang gia tăng. Và sự tập trung thị trường đã tăng lên giữa các nước thuộc tổ chức OECD [Organization for Economic Cooperation and Development – Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế].

Trong bối cảnh đó, kỷ niệm 300 năm ngày sinh của Smith là một cơ hội để phản chiếu những thấu hiểu vô giá của ông về động năng tăng trưởng kinh tế và xem xét liệu những thấu hiểu đó có thể giúp chúng ta hiểu được thời điểm hiện tại hay không.

Adam Smith như thể bạn chưa bao giờ đọc ông

ADAM SMITH NHƯ THỂ BẠN CHƯA BAO GIỜ ĐỌC ÔNG

Nhân kỉ niệm ba trăm năm ngày sinh của triết gia và kinh tế gia xứ Scotland, xin được quay lại nhanh chóng với tư tưởng của ông, một tư tưởng xa lạ với việc tụng ca thị trường dù điều đó thường được gán cho ông.

Christian Chavagneux

Một hôm Adam Smith (1723-1790) có viết là ông đã sống một cuộc đời “cực kì đơn điệu”. Thật vậy, phần lớn cuộc đời của người độc thân thâm căn cố đế này trong nỗi ám ảnh bị bệnh đã trải qua bên mẹ mình thoạt nhìn không có gì hấp dẫn. Dù sao ta có thể kể việc ông bị những kẻ du cư bắt lúc ba tuổi như một cuộc phiêu lưu khó tin. May cho ông, họ đã chọn bỏ rơi ông lại hơn là phải đối mặt với với đông đảo người rượt đuổi đằng sau^[1].

Sau khi theo học tại đại học Glasgow, ông tiếp tục ở đại học nổi tiếng Oxford. Không rõ ông có giữ kí ức không tốt ở đây không? Thế nào đi nữa thì ông cũng viết trong Của cải của các dân tộc (Quyển V, chương 1) là các đại học có ngân sách dồi dào có xu hướng trở thành “những thành trì mà các hệ thống bị phê phán và những thành kiến lỗi thời còn tìm được nơi trú ẩn và sự bảo vệ sau khi đã bị đuổi ra khỏi bất kì ngõ ngách nào trên thế giới”...

Ông chuộng các đại học ít nổi tiếng hơn, như đại học Glasgow, nơi ông sẽ giảng dạy triết học đạo đức trong mười ba năm. Trái với các cây đa cây đề trong kinh tế học ngày nay, ông sẽ tham gia nhiều vào việc quản lí đại học, không chỉ giới hạn công việc của ông vào lĩnh vực thuần tuý hàn lâm.

Mối quan tâm đầu tiên của ông là thiên văn học và những lí thuyết khác nhau của khoa học này. không phải vì thích để đầu óc trên trời hay vì bị khoa học hút hồn. Thật ra ông tìm cách nắm bắt cảm xúc của con người khi phải đối mặt với nhiều quan niệm khác nhau về thế giới. Ông bị quyến rũ bởi tình yêu tự phát và ý chí của chúng ta muốn tìm hiểu bằng mọi giá những gì bao quanh mình khiến chúng ta chấp nhận mọi hình thức giải thích, miễn là các hình thức này đề xuất “một cuộc trình diễn chặt chẽ cho sự tưởng tượng”. Ta bắt đầu hiểu rõ hơn vì sao các nhà kinh tế đã chọn ông làm người sáng lập bộ môn của họ!