NHỮNG CUỘC CHIẾN TRANH NHA
PHIẾN KỸ THUẬT SỐ MỚI
Một thuốc an thần về thuật toán, được sản xuất tại các đế quốc hậu quốc gia và được phổ biến trên khắp thế giới đang ru ngủ châu Âu.
Đó là một cơn ác mộng – nhưng thức tỉnh cũng chưa muộn lắm.
Tác giả: André Wilkens[*]
Chính là ở Brussels, trong một cuộc thảo luận mới đây về các siêu cường kỹ thuật số, tôi mới hiểu là tôi không đủ từ để diễn đạt những điều mà tôi đã cảm nhận. Cuộc họp đã bảo hoà với những ngôn từ quen thuộc – trí tuệ nhân tạo, hồi phục, chủ quyền, dân chủ, tin cậy các dữ liệu – nhưng tôi đã cảm thấy bị xâm lấn bởi một màn sương mù kỳ lạ.
Thực sự, không phải là tôi đã không đồng ý. Chỉ là tôi hoàn toàn mất phương hướng.
Sau đó, trong buổi tối, tôi đọc lại một bài báo cũ trong đó tôi đã viết về tình trạng của lục địa (châu Âu) như là một chiến trường giữa các lực lượng bên trong và bên ngoài đối đầu nhau chủ yếu trong lĩnh vực kỹ thuật số.
Bức tranh có tính khích động này đã trở thành hiện thực – nhưng cần một hiện thực khác phản ánh tốt hơn những hiện thực của ngày nay.
Những tương đồng lịch sử thật là hấp dẫn.
Những tương đồng này là trợ lực của sự quen thuộc, bằng cách phóng chiếu hiện tại vào hình dạng của quá khứ. Chúng giúp chúng ta cảm thấy ăn sâu vào gốc rễ - một phần của câu chuyện lớn hơn – và cho chúng ta ảo tưởng làm chủ được những điều vuột khỏi sự kiểm soát của chúng ta. Do đó, không có gì đáng ngạc nhiên khi chúng hiện diện khắp nơi trong thời đại của chúng ta.
Nhưng những tương đồng này luôn luôn là phiến diện, luôn luôn có phần lệch pha. Chúng có thể làm chúng ta chìm đắm trong niềm hoài niệm.
Vậy mà tôi lại đang tìm một sự tương đồng.
Những thùng chứa ở Trung Quốc
Tất cả đã bắt đầu với những thùng chứa.
Không phải là thùng chứa vũ khí, mà là thuốc phiện. Tại cảng Quảng Đông, nhà cầm quyền Trung Quốc đã bắt được và tiêu huỷ hàng ngàn tấn thuốc phiện được các thương nhân người Anh đưa lậu vào. Đó là hành động chống cự cuối cùng của một đế quốc đang suy tàn. Nước Anh đã đáp trả bằng các pháo hạm, một sức mạnh vũ khí ưu việt và logic của thương mại tự do. Nhưng thương mại chỉ tự do đối với các cường quốc và tàn phá đối với những nơi yếu thế hơn. Thương mại đã trở thành một công cụ thống trị.
 |
| “Từ hạt cây thuốc phiện đến căn phòng [hút thuốc phiện], một chuỗi cung ứng trên toàn thế giới về sự lệ thuộc được tổ chức một cách hoàn hảo.” |
“Chiến tranh đã
bắt đầu với một dụng cụ nhỏ bé và rất mạnh là cái dọc tẩu.”
Phiên bản về “tự do” này đã buộc Trung Quốc phải hợp pháp hoá chính sự lệ thuộc của họ. Sau chiến thắng của Đế quốc Anh trong chiến tranh nha phiến lần thứ nhất, hiệp ước Nam Kinh năm 1842 đã buộc Trung Quốc mở cửa nhiều cảng cho hoạt động thương mại, trả những khoản bồi thường quan trọng và từ bỏ việc kiểm soát Hong Kong – sự kiện được xem là khởi đầu của “thế kỷ ô nhục” trong lịch sử Trung Quốc. Thuật ngữ này bao gồm một thời kỳ dài, khoảng từ những năm 1840 đến sự thành lập Cộng Hoà Nhân dân Trung Hoa năm 1949, trong suốt thời kỳ đó Trung Quốc phải trải qua nhiều cuộc xâm lăng liên tục của nước ngoài, phải chịu nhường một số lãnh thổ và nội bộ bị tan rã.
Câu chuyện này đã trở nên rất quan trọng trong bản sắc chính trị của Trung Quốc, vừa là tiếng kêu tập hợp dân tộc vừa là một khuôn khổ giúp thấu hiểu quá trình lịch sử của Trung Quốc thời hiện đại.
Điều gây ngạc nhiên trong sự tương đồng này không phải là chiến tranh mà là chất liệu.
Một vũ khí kiểm soát các mạng sống bằng cách ru ngủ bạn. Một sản phẩm tạo ra nhu cầu mà nó tự cho là có khả năng đáp ứng. Một vũ khí chậm, nhưng có sức tàn phá.
Một chất liệu thâm nhập từ từ - nhưng chuẩn bị để ở lại.
Một sự lệ thuộc có vẻ là tự nguyện. Một cuộc chiến đã bắt đầu với một vật nhỏ bé nhưng rất mạnh là cái dọc tẩu.
Tạo ra sự lệ thuộc
Như vậy, thuôc phiện còn hơn cả chất ma tuý.
Được hút ở những nơi kín đáo yên tĩnh và ít ánh sáng, được hít vào chầm chậm qua những dọc tẩu dài, dần dần cùng với thuốc phiện được hâm nóng và bay hơi – đó là một nghi thức an dưỡng và an thần – thuốc phiện là hữu cơ và hữu hình – nguy hiểm, nhưng có thể cảm thông được theo những khuôn mẫu của thời kỳ đó. Thuốc phiện ru ngủ, làm dịu. Thuốc phiện đã tạo ra một thị trường ở nơi nó chưa tồn tại trước đó, nó len lỏi vào những con người, làm chậm lại thời gian phản ứng. Nó làm tê liệt sự đau đớn đồng thời làm trầm trọng thêm sự bất lực. Nó bóp nghẹt mọi phản kháng chính trị.
Thuốc phiện vốn đã định hình lại quá trình lịch sử của Trung Quốc không được trồng ở Trung Quốc mà ở những vùng của Ấn Độ do người Anh kiểm soát như Bengale và Malwa, trong các hệ thống thuộc địa được cai trị bởi một chế độ hà khắc.
Các nông dân địa phương, thường bị ràng buộc bởi những hợp đồng thuộc địa, trồng cây thuốc phiện dưới sự giám sát. Sau khi thu hoạch, thuốc phiện được phơi khô, được biến đổi thành những khối chắc và được đóng gói cẩn thận để vận chuyển đi. Công ty Đông Ấn của Anh điều khiển tất cả các giai đoạn: trồng, thu hoạch, ấn định giá, chuyển đi. Thuốc phiện được vận chuyển theo các đoàn xe đi đến các cảng như Calcutta, rồi được đưa xuống tàu thuỷ đi đến Quảng Đông.
Sản xuất mang tính sinh học, hệ thống được kiểm soát chặt chẽ trên từng milimet.
Từ hạt cây thuốc phiện đến căn phòng [hút thuốc phiện], một chuỗi cung ứng trên toàn thế giới về sự lệ thuộc được tổ chức một cách hoàn hảo.
“Chúng ta đã
huấn luyện một hệ thống được thiết kế để hiểu chúng ta, để dự báo và khai thác
các khuôn mẫu của sự chú ý của chúng ta.”
 |
| “Chúng ta đã huấn luyện một hệ thống được thiết kế để hiểu chúng ta, để dự báo và khai thác các khuôn mẫu của sự chú ý của chúng ta.” |
Thuốc phiện mới
Khi Facebook được tung ra năm 2004, câu hỏi của Facebook trên trang chủ là một sự đơn giản dễ đánh lừa và không gây ngờ vực: “Bạn đang nghĩ đến điều gì?”
Câu hỏi này có vẻ thoải mái, gần như ân cần, như tiếng vọng kỹ thuật số của cuộc gọi điện thoại của một người bạn thân.
Tuy nhiên, nó hoàn toàn không có nghĩa tu từ: nó mang tính cấu trúc. Nó nói với chúng ta một điều rất giản dị: sản phẩm, chính là tinh thần của chúng ta.
Chúng ta đã trả lời, và khi làm như thế, chúng ta đã huấn luyện một hệ thống được thiết kế để hiểu chúng ta; để dự báo và khai thác các khuôn mẫu của sự chú ý của chúng ta.
Thuốc phiện ngày nay là kỹ thuật số: chúng ta không hút nhưng hít phải nó qua tất cả các giác quan của chúng ta. Những mức độ nghiện của chúng ta mạnh mẽ hơn, nhanh chóng hơn và khó nêu tên. Chất an thần không còn là hoá chất mà là các thuật toán.
Các dữ liệu được trích ra một cách vô hình từ những người sử dụng trên toàn thế giới, được tinh luyện bởi các thuật toán, được điều kiện hoá bởi các nền tảng và được bán cho những người làm quảng cáo hay cho những mục đích chính trị.
Màn hình của chúng ta trở thành những đồn điền: nguyên liệu là hành vi của chúng ta; việc chuyển đi là tức thời; sự lệ thuộc là tự nguyện; cấu trúc làm nền tảng của nó là có chủ đích, rộng lớn và đa phần là vô hình.
Một đế quốc không có lãnh thổ
Trong quá khứ, chiến tranh nha phiến là một cuộc xung đột giữa các đế quốc, các quốc gia có chủ quyền có vũ trang và có một lá cờ.
Phiên bản hiện nay lại khác.
Đó là một sự đối đầu giữa một bên là các đế quốc công nghệ hậu quốc gia và bên kia là một cái gì đó tinh tế hơn nhiều: con người.
Đối tượng của cuộc chinh phục không phải là lãnh thổ mà là nội tâm. Quyền lực liên quan không phải là sức mạnh thô thiển, mà là một ảnh hưởng được hiệu chỉnh.
Điều này cũng có thể biến đổi: những vùng lãnh thổ giàu khoáng sản hiếm, khí hậu lạnh và giàu năng lượng tự nhiên trở nên chính yếu đối với sự vận hành của các thuật toán. Đảo Greenland được xem là sân khấu của một cuộc chiến đấu về quyền lực đế quốc theo kiểu cũ – và trong một chừng mực nhất định, đó là trường hợp. Cùng lúc, quyết tâm của Mỹ muốn sáp nhập vùng đất châu Âu này được thúc đẩy bởi một đòi hỏi cấp bách của kỹ thuật số: những khoáng sản thiết yếu cho các cơ sở hạ tầng mà các nền tảng của sự lệ thuộc mới của chúng ta tuỳ thuộc vào đó.
Sự trớ trêu của châu Âu
Các tác nhân đã thay đổi.
Không còn là Vương triều nước Anh hay Công ty Đông Ấn, mà là các độc quyền các nền tảng với quy mô rộng lớn và tham vọng mang tính đế quốc. Chỉ riêng tên của các độc quyền này đã nói lên một tham vọng thái quá. Alphabet đòi quyền làm chủ toàn bộ ngôn ngữ; còn Meta là tất cả, mọi lúc, mọi nơi. Đó không chỉ là các biểu trưng, đó là những kế hoạch để thống trị. Có lẽ Đế quốc Anh phải đỏ mặt xấu hổ.
Các độc quyền này không chỉ bằng lòng với việc phổ biến nội dung, họ muốn tạo ra một sự lệ thuộc.
Là cảm xúc, nhận thức, sống thật. Các độc quyền này định hình những điều mà người ta nhìn thấy, yêu thích, tin tưởng, người ta lựa chọn như thế nào. Không phải bằng sức mạnh vật lý, mà là bằng các dòng mã (code). Công cụ của họ linh hoạt, các động lực của họ được che giấu bởi các “giao diện người dùng “có vẻ hiền lành. Và cũng như những người đi trước họ trong lịch sử, họ không hưng thịnh trong tự do, mà là trong sự kiểm soát.
Trong tất cả các sự việc này, có lẽ sẽ nhìn thấy một dạng đùa cợt: thực vậy, trớ trêu của lịch sử là “châu Âu”, chiếc nôi của Nhà Nước hiện đại, của kỷ nguyên Ánh Sáng, của chủ nghĩa tư bản, của các đế quốc và của UEFA Champions League lại bị lật đổ bởi điều mà họ sáng tạo ra một cách gián tiếp.
Những mô hình kinh tế xuất khẩu từ châu Âu từ nay sẽ sản sinh ra những quy tắc được viết ở nơi khác, được lưu trữ ở nơi khác, được tối ưu hoá vì lợi nhuận của người khác. Châu Âu vốn ngày trước đã áp đặt mô hình của mình cho những nơi khác ngày nay lại bị rơi vào vị thế của các mục tiêu. Ngày trước châu Âu là chủ thể phân phối; từ nay châu Âu là người sử dụng thụ động dưới sự khống chế của của ma tuý kỹ thuật số do những người chủ nước ngoài điều khiển. Ngày trước là kiến trúc sư của tính hiện đại, châu Âu ngày nay lại là đối tượng của luật lệ của người khác.
Chúng ta giống như triều đình nhà Thanh: chúng ta hãnh diện, bị phân tán và chúng ta không biết phản ứng như thế nào.
Ngày nay Liên minh châu Âu có nhiều lý tưởng thừa kế từ lịch sử của mình, có những ý hướng cao cả và những thể chế phức tạp, nhưng châu Âu chậm chạp trong hành động, bị kẹt giữa những lợi ích cạnh tranh nhau, lệ thuộc vào những công nghệ mà châu Âu không làm chủ và những diễn ngôn mà châu Âu không còn kiểm soát được nữa.
“Thuốc phiện
ngày nay là kỹ thuật số: chúng ta không hút nhưng hít phải nó qua tất cả các
giác quan của chúng ta.”
“Thuốc phiện huỷ
hoại cơ thể; nhưng thuật toán đánh vỡ não bộ.”
Kỷ nguyên của những não bộ bị vỡ
Một sự im lặng lạ lùng bao quanh điều có thể sẽ là cơn khủng hoảng lớn nhất của kỷ nguyên kỹ thuật số của chúng ta: tinh thần của chúng ta.
Tuy vậy, rõ ràng là chúng ta trải qua điều mà từ nay được chấp nhận gọi là đại dịch thế giới về sức khoẻ tâm thần: lo lắng, kiệt sức trong công việc, ảo giác, trầm cảm và rối loạn giấc ngủ không phải là những hiện tượng bên lề. Chúng hiện diện khắp nơi. Những nguyên nhân là phức tạp, nhưng sự phơi nhiễm hàng ngày với ma tuý kỹ thuật số là một nhân tố quan trọng.
Những tác động là tương tự như một tình trạng nghiện.
Chúng ta tìm sự kích thích khi chúng ta chán nản hay buồn bã. Chúng ta làm doom scrolling (liên tục lướt mạng đọc những tin tiêu cực), làm nhiều việc cùng một lúc, tự giám sát. Năng lực chú ý của chúng ta giảm sút. Sự kiên nhẫn của chúng ta bốc hơi. Ranh giới giữa đơn độc và cô lập bị xoá nhoà. Càng ngày chúng ta càng cần các mạng xã hội để hoạt động, đơn giản chỉ có thế.
Hoàn cảnh kỹ thuật số của chúng ta định hình lại các chu trình tưởng thưởng của não bộ - đặc biệt là những hệ thống gắn kết với dopamin vốn được kết hợp với sự chú ý, sự khuyến khích và sự kiểm soát các xung lượng. Các nền tảng không phải là những người chủ thụ động. Chúng tích cực thúc đẩy chúng ta luôn muốn nhiều hơn, nhanh hơn, mạnh hơn, ồn ào hơn.
Hạ tầng kỹ thuật số hiện nay không phải được thiết kế để tối đa hoá sự an sinh của con người, mà là để khai thác ồ ạt những của cải.
Và tầng trên, trí tuệ nhân tạo, được trình bày như trợ lý của chúng ta, người bạn tốt nhất của chúng ta, sự nối dài của chúng ta, bước nhảy vọt lớn của chúng ta, đã trở thành tác nhân kiểm soát, dù là lịch sự nhất.
Nó dự báo, thuyết phục và nói trước. Nó làm chúng ta ngu thêm, vì nó lấn át các năng lực trí tuệ đã được rèn luyện của trí tuệ con người.
Chiến tranh nha phiến lần thứ nhất đã tàn phá cơ thể và các gia đình, còn chiến tranh nha phiến mới lần thứ hai này, chậm hơn, lặng lẽ hơn len lỏi vào trong hệ thần kinh. Khó thấy cuộc chiến này. Khó xử lý nó. Khó giải độc. Và có thể sẽ khó hơn để sống sót khỏi nó.
Vì thuốc phiện tàn phá cơ thể; nhưng thuật toán phá vỡ não bộ.
Tìm lại tự do ý chí của mình
Sự tương đồng này có ích lợi không? Có thể có - có thể không. Nhưng nó đáng để chúng ta suy ngẫm.
Chiến tranh nha phiến lần thứ nhất đã dẫn đến sự tan rã của Trung Quốc: một thế kỷ mất chủ quyền, mất phương hướng và rối loạn nội bộ.
Sự suy tàn của một cường quốc ngày nay sẽ giống điều gì? Đó không phải là một cuộc chiến cổ điển. Không phải là một sự sụp đổ hoàn toàn. Đó là điều mà Mario Draghi gọi là “sự hấp hối chậm”.
Trong khi thuốc phiện kỹ thuật số được thiết lập và bám rễ, châu Âu đã phản ứng, qua các năm tháng, dưới hình thức các quy định: RGPD [General Data Protection Regulation], DSA [Digital Services Act], DMA [Digital Markets Act], IA Act. [Điều mà chúng ta thiếu là những phương án thay thế lành mạnh của châu Âu - ND]. Có thể là các phương thuốc giải độc… Về âm hưởng, “Mastodon” giống như “méthadone”: khó mà không nhìn thấy một cử chỉ vô thức trong việc “Twitter châu Âu” mang cái tên gần như của thuốc điều trị chống lại bệnh nghiện ma tuý.
Việc giải độc/cai nghiện có lẽ sẽ không đến từ bên trên.
Nó sẽ không bị áp đặt bởi một sắc lệnh nhưng có lẽ nó sẽ có thể đến từ một sự thay đổi trong diễn ngôn. Một sự khôi phục chậm sự tự chủ. Một sự thay đổi về văn hoá nâng cao giá trị của thời gian thay vì tốc độ, sự chú ý thay vì sự dấn thân, ý nghĩa thay vì tối ưu hoá.
Đó là vấn đề các điều tương đồng: có cái gì tiếp theo sau những lời hoa mỹ mô tả sự suy tàn của châu Âu tiến đến điều vô nghĩa?
Không ai biết cả - nhưng mọi phản ứng đều bắt đầu bằng sự thức tỉnh nhận ra vấn đề.
Người dịch: Thái Thị Ngọc Dư
Nguồn: “Les nouvelles guerres de l’opium numérique”. Le grand continent, 13.10.2025.
Chú thích: [*]
André Wilkens là giám đốc của Quỹ Văn hóa Châu Âu (European Cultural Foundaton) tại Amsterdam. Ông cũng là chủ tịch hội đồng quản trị của Tactical Tech Cooperative, đồng sáng lập Sáng kiến Xã hội Mở và là thành viên sáng lập của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Châu Âu.
