Thuyết hậu thực dân: một ngõ cụt về mặt khái niệm cần phải tra cứu?

THUYẾT HẬU THỰC DÂN: MỘT NGÕ CỤT VỀ MẶT KHÁI NIỆM CẦN PHẢI ĐƯỢC TRA CỨU?

Etienne Huyghe

Nghiên cứu sinh tiến sĩ về Quan hệ quốc tế tại Đại học Paris 1 Panthéon Sorbonne

Một bức tranh gốm có thể nhìn thấy tại số 10 đường Petits-Carreaux, Paris, một trong những bằng chứng cuối cùng của Paris từ thời bành trướng thuộc địa của Pháp, được xếp hạng Di tích lịch sử từ năm 1984, chụp ảnh ngày 17/6/2020, còn mang dấu vết của sự phá hoại. Anne-Christine Poujoulat/AFP

Thuyết hậu thực dân, xuất hiện vào cuối những năm 1970, hiện nay là một trường phái tư tưởng có ảnh hưởng rất lớn trong giới học thuật Pháp và quốc tế.

Các nghiên cứu được thực hiện trong trường của thuyết hậu thực dân tập trung sự phân tích vào những tác động trong quá khứ và hiện tại của sự thống trị văn hóa và tâm lí đối với các xã hội và các dân tộc thuộc địa trước đây. Các công trình tự nhận thuộc trường phái này, hoặc sử dụng các khái niệm bắt nguồn từ nó, đã tăng lên trong những năm gần đây, trong khi các tiền đề lý thuyết nền tảng của chúng không phải lúc nào cũng bị tra vấn.

Tuy nhiên, hệ hình hậu thực dân vượt xa không gian đại học đơn thuần và hiện nay xuất hiện trong cuộc tranh luận chính trị, định hướng, một cách ít nhiều có ý thức, tiến trình lấy các quyết định công cộng trong không gian quốc gia và quốc tế. Mặc dù một số trong các công trình này đã có thể đưa ra một cái nhìn mới mẻ và phong phú về những biểu tượng kéo dài của chủ nghĩa thực dân, nhưng ngày nay cần phải có một cái nhìn phê phán. Bởi vì khi bản chất hóa các nhóm xã hội được nghiên cứu, khi ít chú ý đến quỹ đạo lịch sử trước đây và độc đáo của các quốc gia được nghiên cứu, và khi bỏ qua những chuyển đổi cơ bản đang xảy ra trong hệ thống quốc tế đương đại, hệ hình hậu thực dân giờ đây có nguy cơ biến thành một lối mòn thực sự về mặt khái niệm, gây hại cho sự hiểu biết về các động năng xã hội hiện tại, ở Pháp và nước ngoài. Sáu mươi năm sau khi các nước châu Phi trở thành độc lập, một lộ trình lý thuyết và thực tiễn mới phải được đề xuất.

Cao Huy Thuần và Thích Trí Quang

CAO HUY THUẦN và THÍCH TRÍ QUANG

Nguyễn Thùy An

Giáo sư Cao Huy Thuần
(1964-2024)

Thiền sư Thích Trí Quang
(1923-2019)

Khác với các tác giả của những bài viết tưởng niệm Giáo sư Cao Huy Thuần trên không gian này, tôi chỉ là hậu bối, mà lại còn là hậu bối chỉ được tiếp xúc trực tiếp với ông trong hơn hai năm ngắn ngủi. Duyên “hạnh ngộ” của tôi với Giáo sư Thuần nẩy mầm từ một phần quan trọng trong nghiên cứu luận văn tiến sĩ về chủ đề “Thành phần thứ ba và Học thuyết Nixon,” mà tôi bắt đầu viết từ cuối năm 2021. Đó là hai chương về phong trào tranh đấu cho Hòa bình của Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống Nhất nói chung, và của Thiền sư Thích Trí Quang nói riêng. Thiền sư Trí Quang, như nhiều người đã biết, là người thầy mà Giáo sư Thuần vừa kính trọng, vừa xem như tri kỷ. Vì chỉ muốn bàn về những gì nằm trong phạm vi hiểu biết hạn hẹp của mình, tôi xin dành bài viết này để tưởng nhớ mối thâm tình Giáo sư Thuần dành cho Thầy Trí Quang, tức cũng là dành cho Huế, cho Phật giáo, cho con người Việt Nam.

Dù đã đọc qua các tác phẩm và tiểu luận của Giáo sư Thuần từ trước đó, phải chờ đến khi nhận được lời khuyên và sự động viên của Bác Trần Hải Hạc, tôi mới dám ngỏ lời xin trò chuyện cùng ông. Như Giáo sư Thuần tự nhận với tôi, ông “ít nói” và đã nhiều lần “từ chối phỏng vấn hay viết lại chuyện cũ.” Trong hồi âm đến thư dài giới thiệu của tôi vào mùa xuân năm 2022, ông đã không quên cho tôi biết cuộc trò chuyện mà ông đã đồng ý, thực tế, là ngoại lệ: “Cô đánh đúng chỗ yếu của tôi. Cho nên tôi khó lòng không tỏ thiện cảm và quý mến của tôi khi đọc thư cô. Nhưng xin cô nhớ câu viết đầu thư của tôi: tôi rất ít nói và chuyện ấy lại rất khó nói. Tôi sợ cô sẽ thất vọng.” Tôi mừng khôn xiết!

Einstein và Heisenberg: Những người đặt nền tảng cho nền Vật lý hiện đại (K. Kleinknecht)

EINSTEIN và HEISENBERG

Những người đặt nền tảng cho nền Vật lý hiện đại

Begründer der modernen Physik

Tác giả: Konrad Kleinknecht

Người dịch: Nguyễn Lê Tiến

Chủ trương, hiệu đính và dẫn nhập: Nguyễn Xuân Xanh

Chúng ta không là gì cả. Nhưng những gì chúng ta đi tìm là tất cả.

— Friedrich Hölderlin, nhà thơ Đức thế kỷ XIX

Thay cho những chân lý cơ bản là những xác suất cơ bản tôi muốn đặt ra – những điều dẫn dắt nhất thời được giả định để theo đó con người sống và tư duy.

— Friedrich Nietzsche (1882)

Lời nói đầu

Các anh chị và các bạn thân mến,

Quyển sách Einstein và Heisenberg dưới đây vừa chính thức được Nxb Tổng hợp TP Hồ Chí Minh phát hành. Anh Nguyễn Lê Tiến và tôi rất vui mừng quyển sách này cuối cùng đã có mặt ở Việt Nam để đưa cuộc cách mạng vật lý đầu thế kỷ XX, một “thiên anh hùng ca” trong hành trình khoa học của nhân loại, đến tay bạn đọc. Nó giống như câu chuyện trong thần thoại Hy Lạp của nhóm anh hùng được gọi Argonauts, dưới sự lãnh đạo của Jason, đi trên chiếc thuyền Argo với cái đích tìm Lông cừu vàng, được treo trong khu rừng của Colchian Ares, và được bảo vệ đêm ngày bởi một con rồng không bao giờ ngủ. Họ phải vượt qua muôn vàng hiểm nguy. Tuy các nhà vật lý cuối cùng chưa tìm thấy Lông cừu vàng, hay ở đây là Bản đồ của Chúa, nhưng cuộc phiêu lưu như thần thoại đã đưa họ đến một lục địa cực kỳ màu mỡ, một “phần đất hứa của Thượng đế”. Qua khoa học mới, họ đã hiểu Thượng đế nhiều hơn, đến gần Thượng đế nhiều hơn, ở những vùng đất xa xôi nhất và những vùng đất nhỏ bé nhất trong thế giới vật chất. Tri thức của họ tuy vẫn còn bị thách thức vì chưa trọn vẹn, nhưng nhiều thử nghiệm ý tưởng đã tiếp tục diễn ra liên tục, dù vẫn chưa thấy một triển vọng thuyết phục về một con đường khả thi để đi tiếp. Tuy thế, lục địa mới hôm nay là nền tảng quan trọng nhất mà con người có được và là bàn đạp cho cuộc tìm kiếm con đường tương lai.

Đây là Nhóm các Argonaut vật lý thế kỷ XX đi tìm Bản đồ của Chúa mà người đóng vai trò lãnh đạo tinh thần là Einstein. Hội nghị Solvay lần thứ năm diễn ra tại Brussells năm 1927 ngay sau khi những khám phá cơ học lượng tử được công bố và gây nhiều tranh luận. Mười bảy (17) trong số 29 khách tham dự Hội nghị đã nhận được Giải Nobel hoặc sau đó (như Pauli 1945, Max Born 1954). Tên nhân vật từ hàng phía sau đến hàng phía trước, và từ trái sang phải:

– Auguste Piccard, Émile Henriot, Paul Ehrenfest, Édouard Herzen, Théophile de Donder, Erwin Schrödinger, Jules-Émile Verschaffelt, Wolfgang Pauli, Werner Heisenberg, Ralph Howard Fowler, Léon Brillouin,

– Peter Debye, Martin Knudsen, William Lawrence Bragg, Hendrik Anthony Kramers, Paul Dirac, Arthur Compton, Louis de Broglie, Max Born, Niels Bohr,

– Irving Langmuir, Max Planck, Marie Skłodowska Curie, Hendrik Lorentz, Albert Einstein, Paul Langevin, Charles Eugène Guye, Charles Thomson Rees Wilson, Owen Willans Richardson.

Tôi xin phép hơi “dài dòng” một chút, nếu có thể nói, bởi vì câu chuyện bản thân nó là một trường ca mà thế giới hơn một trăm năm qua đã tốn không ít bút mực để viết về nó và về những con người đã tạo nên nó, và vẫn còn tiếp tục.

Các nhà khoa học nhẹ nhõm vì phe cực hữu thất bại trong cuộc bầu cử ở Pháp

CÁC NHÀ KHOA HỌC NHẸ NHÕM VÌ PHE CỰC HỮU THẤT BẠI TRONG CUỘC BẦU CỬ Ở PHÁP — NHƯNG HỌ VẪN PHẢI ĐỐI MẶT VỚI SỰ BẤT TRẮC

Do không có đảng nào giành được đa số phiếu nên tác động của cuộc bỏ phiếu đối với việc nghiên cứu vẫn chưa rõ ràng.

Barbara Casassus

Một cuộc mít tinh vào đêm bầu cử ở Nantes, Pháp. Ảnh: Loic Venance/AFP qua Getty

Các nhà khoa học ở Pháp nhẹ nhõm khi đảng cánh hữu National Rally (RN) thua cuộc trong cuộc bầu cử quốc hội ngày hôm qua. Nhưng việc không có người chiến thắng hoàn toàn bộc lộ sự bất trắc cho các nhà khoa học, và nhiều người không nghĩ rằng chính phủ mới sẽ tạo ra sự khác biệt tích cực cho nghiên cứu và giáo dục đại học.

Đảng National Rally được kỳ vọng sẽ giành được đa số phiếu sau khi giành chiến thắng trong vòng bỏ phiếu đầu tiên vào ngày 30 tháng 6, và các nhà khoa học đã lo ngại rằng điều này có thể dẫn đến việc cắt giảm ngân sách nghiên cứu, hạn chế nhập cư và đưa chủ nghĩa hoài nghi về biến đổi khí hậu vào hạ viện Pháp, tức Quốc hội nước này. Nhưng bất ngờ thay, đảng này đã giành vị trí thứ ba trong cuộc bỏ phiếu vòng hai ngày hôm qua, xếp sau đảng cánh tả Mặt trận Bình dân Mới (NPF) và trung dung Ensemble — một liên minh bao gồm đảng Phục hưng của Tổng thống Emmanuel Macron. Không ai trong hai đảng dẫn đầu giành được lượng phiếu đa số tuyệt đối và giờ đây họ phải đàm phán để thành lập chính phủ.

Trí tuệ nhân tạo cần được dạy trên các tập dữ liệu đa dạng về văn hóa để tránh thiên vị

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO CẦN ĐƯỢC DẠY TRÊN CÁC TẬP DỮ LIỆU ĐA DẠNG VỀ VĂN HÓA ĐỂ TRÁNH THIÊN VỊ

Tác giả: Vered Shwartz

Nhu cầu giải quyết sự đa dạng trong các bộ dữ liệu được sử dụng để đào tạo trí tuệ nhân tạo ngày càng tăng. (Shutterstock)

Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) là các chương trình trí tuệ nhân tạo học sâu, như ChatGPT của OpenAI. Khả năng của các LLM đã phát triển thành một phạm vi khá rộng, từ viết các bài luận trôi chảy, đến viết mã lập trình cho đến viết sáng tạo. Hàng triệu người trên toàn thế giới sử dụng các LLM và sẽ không ngoa khi nói rằng những công nghệ này đang chuyển đổi công việc, giáo dục và xã hội.

Các LLM được dạy bằng cách đọc một lượng lớn văn bản và học cách nhận ra và bắt chước các hình mẫu trong dữ liệu. Điều này cho phép chúng tạo ra văn bản mạch lạc và giống con người về hầu như mọi chủ đề.

Vì internet vẫn chủ yếu là tiếng Anh — 59 phần trăm tất cả các trang web đều bằng tiếng Anh tính đến tháng 1 năm 2023 — nên các LLM chủ yếu được dạy bằng văn bản tiếng Anh. Thêm vào đó, phần lớn văn bản tiếng Anh trực tuyến đến từ người dùng tại Hoa Kỳ, nơi có 300 triệu người nói tiếng Anh.

Học về thế giới từ các văn bản tiếng Anh được viết bởi người dùng web ở Hoa Kỳ, các LLM nói tiếng Anh Mỹ chuẩn và có lăng kính hẹp về phương Tây, Bắc Mỹ hoặc thậm chí lấy Hoa Kỳ làm trung tâm.

Fentanyl: vai trò của Trung Quốc trong việc xuất khẩu một chất ma túy làm chết ngưới hàng loạt tại Mỹ

FENTANYL: VAI TRÒ CỦA BẮC KINH TRONG VIỆC XUẤT KHẨU MỘT CHẤT MA TUÝ LÀM CHẾT NGƯỜI HÀNG LOẠT TẠI MỸ

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet

Những túi đựng fentanyl trên bàn của hải quan Mỹ tại sân bay quốc tế O’Hare, San Francisco, tháng 11 năm 2017. (Nguồn: VOA)

Chính quyền Trung Quốc quyết liệt phủ nhận, nhưng tất cả các cuộc điều tra của Mỹ hầu như đều đi theo cùng một hướng. Đảng Cộng sản Trung Quốc tài trợ việc sản xuất các thành phần hoạt tính của fentanyl và xuất khẩu sang Mexico. Ở đó, các hoạt chất này được sử dụng để chế tạo chất ma túy tổng hợp giết chết hàng chục ngàn người mỗi năm tại Mỹ.

Ngày 15 tháng 11 vừa qua (2023), chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã hứa với người đồng cấp Mỹ Joe Biden sẽ giám sát ngăn chặn việc xuất khẩu các hóa chất gọi là “tiền chất” (precursor) trong thuật ngữ ngành dược khi ông Tập gặp ông Biden tại California, sau nhiều diễn văn công khai của Mỹ đối với Bắc Kinh. “Chúng tôi đã có nhiều biện pháp để giảm xuống một cách đáng kể làn sóng các tiền chất và các thuốc viên từ Trung Quốc nhập vào phương Tây, tổng thống Mỹ đã nói như vậy trước giới báo chí tập trung tại San Francisco. Việc này sẽ cứu sống nhiều mạng người và tôi đánh giá cao cam kết của chủ tịch Tập về vấn đề này.”

Nhưng bây giờ chính quyền Mỹ đang có một nhận xét cay đắng. Đã không có điều gì cụ thể được thực hiện và lời hứa này đã không được tôn trọng. Ngược lại là khác, vì chất ma túy tổng hợp này được đưa vào với số lượng ngày càng lớn và giết ngày càng nhiều người trên đất Mỹ. Vả lại, Bắc Kinh dường như đã thay đổi giọng điệu về vấn đề này, như lời của đại sứ Trung Quốc Tạ Phong (Xi Feng) tại Washington nêu rõ. Theo ông Tạ Phong, người đã gặp cách đây không lâu giám đốc văn phòng kiểm soát ma túy của Nhà Trắng Rahul Gupta, cuộc khủng hoảng này “không phải là vấn đề của Trung Quốc và Trung Quốc không phải là nguyên nhân”.

Các tấm biển 'Không chấp nhận tiền mặt' là tin xấu đối với hàng triệu người Mỹ không có tài khoản ngân hàng

CÁC TẤM BIỂN 'KHÔNG CHẤP NHẬN TIỀN MẶT' LÀ TIN XẤU ĐỐI VỚI HÀNG TRIỆU NGƯỜI MỸ KHÔNG CÓ TÀI KHOẢN NGÂN HÀNG

Chẳng mấy thân thiện. Ảnh: Jackyenjoyphotography/Getty

Có bao nhiêu người không có tài khoản ngân hàng? Và việc sống như thế đang trở nên khó khăn đến nhường nào?

Những câu hỏi này ngày càng trở nên quan trọng khi có càng nhiều doanh nghiệp từ chối nhận tiền mặt ở các thành phố trên khắp Hoa Kỳ. Những người không có tài khoản ngân hàng sẽ bị cấm cửa khỏi các cửa tiệm và nhà hàng từ chối nhận tiền mặt.

Khi này, rất nhiều người vẫn “không có tài khoản ngân hàng”: dữ liệu mới nhất cho thấy khoảng 6 triệu người ở Mỹ, tức là cỡ dân số của bang Wisconsin. Và thế giới ngoài kia cũng có hơn một tỷ người không có tài khoản ngân hàng.

Tôi là giáo sư trường kinh doanh, người chuyên nghiên cứu quá trình chuyển đổi của xã hội từ tiền mặt sang thanh toán điện tử. Gần đây tôi đến thăm Seattle và không khỏi ngạc nhiên trước những tín hiệu trái ngược mà tôi thấy ở nhiều mặt tiền cửa hàng. Nhiều tiệm treo một tấm biển tự hào tuyên bố rằng họ thân thiện và bao trùm (tất cả mọi người) như thế nào – bên cạnh một tấm biển khác ghi "Không nhận tiền mặt". Thứ cho những người không có tài khoản ngân hàng biết rằng họ không được chào đón.

Cách Seattle không xa, Công viên Quốc gia Mount Rainier đã ngừng nhận tiền mặt vào tháng 5 năm 2023.

Sao không có tài khoản ngân hàng?

Tại sao ai đó muốn tránh sử dụng ngân hàng? Hai năm một lần, Tổng công ty Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang khảo sát các hộ gia đình về mối liên hệ của họ với hệ thống ngân hàng và hỏi những người không có tài khoản ngân hàng tại sao họ không mở một cái. Mọi người có thể chọn nhiều câu trả lời. Vào năm 2021, lý do hàng đầu — với hơn 40% số người được hỏi chọn lý do này — là họ không có đủ tiền để đáp ứng số dư tối thiểu.

Điều này phù hợp với dữ liệu cho thấy các hộ nghèo ít khả năng có tài khoản ngân hàng hơn. FDIC nhận thấy khoảng ¼ số người có thu nhập dưới 15.000 USD/năm không sử dụng dịch vụ ngân hàng. Trong số những người kiếm được hơn 75.000 USD một năm, hầu hết mọi người được khảo sát đều có một vài loại tài khoản ngân hàng.

Câu trả lời phổ biến thứ hai và thứ ba cho thấy một số người hoài nghi về ngân hàng. Khoảng một phần ba số người tham gia khảo sát đồng ý rằng “Việc tránh xa ngân hàng mang lại nhiều quyền riêng tư hơn”, trong khi một phần ba khác cho biết họ chỉ đơn giản là “không tin tưởng vào ngân hàng”.

Bretton Woods: cũ nát nhưng vẫn là một thành tựu quốc tế to lớn sau 80 năm

BRETTON WOODS: CŨ NÁT NHƯNG VẪN LÀ MỘT THÀNH TỰU QUỐC TẾ TO LỚN SAU 80 NĂM

Hội nghị Bretton Woods đang mở họp, tháng 7 năm 1944. Everett Collection Inc/Alamy

Tháng 7 năm 1944, khi chiến tranh vẫn đang hoành hành ở châu Âu và Thái Bình Dương, 730 đại biểu từ 44 quốc gia đã tụ họp tại Mount Washington, một khách sạn lớn được xây dựng vào đầu thế kỷ 20 ở New Hampshire. Họ đang ở rìa một thị trấn nhỏ tên là Carroll, được bao bọc bởi một khu rừng quốc gia cách biên giới Canada không xa. Nhưng cái tên sẽ trở nên nổi tiếng về sau thuộc về khu vực họ đang ở: Bretton Woods.

Hội nghị đã được Hoa Kỳ tạo điều kiện thuận lợi để thống nhất các quy tắc mới cho hệ thống tiền tệ quốc tế sau chiến tranh. Được mô tả là cuộc họp quốc tế quan trọng nhất kể từ hội nghị hòa bình Paris năm 1919, hội nghị sẽ "nhìn xa hơn cảnh tàn sát của chiến tranh để thiết lập một trật tự thế giới mới dựa trên thương mại và hợp tác". Thời điểm mà nước chủ nhà triệt để thay thế họ để trở thành cường quốc thống trị thế giới là một sự sỉ nhục đối với người Anh.

Khoảng 80 năm sau, hệ thống quốc tế trông rất khác so với những gì đã được thỏa thuận trong quá trình kéo dài ba tuần đó, phần lớn đã thất bại hoặc biến đổi theo thời gian. Tuy nhiên, sự thống trị của Hoa Kỳ vẫn tiếp tục, với các nguyên lý cơ bản làm nền tảng cho thỏa thuận vẫn được áp dụng rộng rãi. Tuy nhiên, như chúng ta sắp thấy, giờ đây chúng ta đang gặp phải mối đe dọa chưa từng có.

Hai nhân vật chính tại Bretton Woods là nhà kinh tế học người Anh và là trưởng đoàn đàm phán, John Maynard Keynes, và nhà kinh tế học quốc tế trưởng tại Bộ Tài chính Hoa Kỳ, Harry Dexter White. Keynes là cựu chiến binh của hội nghị Paris, vốn đã kết thúc với hiệp ước Versailles.

Ông đã từ chức vì thất vọng với các cuộc đàm phán và xuất bản một hồi ký sống động và tàn khốc, The Economic Consequences of the Peace (Tạm dịch: Những hậu quả kinh tế của hòa bình) vào năm 1919 để giải thích lý do tại sao "các điều khoản kinh tế của hiệp ước (Versailles) là hết sức sai lầm và nguy hiểm."

Robot sẽ làm gì với sơ yếu lý lịch của bạn? Vấn đề thiên vị khi sử dụng AI trong tuyển dụng

ROBOT SẼ  LÀM GÌ VỚI SƠ YẾU LÝ LỊCH CỦA BẠN? VẤN ĐỀ THIÊN VỊ KHI SỬ DỤNG AI TRONG TUYỂN DỤNG

Các tác giả: Melika Soleimani, Ali Intezaari, David J Pauleen và Jim Arrowsmith

Cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) đã bắt đầu, lan rộng đến hầu hết mọi khía cạnh của đời sống nghề nghiệp và cá nhân của con người – bao gồm cả tuyển dụng.

Trong khi các nghệ sĩ lo sợ bị vi phạm bản quyền hoặc chỉ đơn giản là bị thay thế, các doanh nghiệp và ban quản lý ngày càng nhận thức được khả năng nâng cao hiệu quả trong nhiều lĩnh vực đa dạng như quản lý chuỗi cung ứng, dịch vụ khách hàng, phát triển sản phẩm và quản lý nguồn nhân lực (HR).

Sắp tới, mọi lĩnh vực kinh doanh và vận hành sẽ chịu áp lực phải áp dụng AI dưới hình thức này hay hình thức khác. Nhưng chính bản chất của AI – và dữ liệu đằng sau các quy trình và các đầu ra của nó – có nghĩa là sự thiên vị của con người đang được cài vào công nghệ.

Nghiên cứu của chúng tôi xem xét việc sử dụng AI trong tuyển dụng và thuê nhân viên – một lĩnh vực đã áp dụng AI rộng rãi để tự động sàng lọc sơ yếu lý lịch và đánh giá các cuộc phỏng vấn video của ứng viên.

AI trong tuyển dụng hứa hẹn tính khách quan và hiệu quả cao hơn trong quá trình tuyển dụng bằng cách loại bỏ sự thiên vị của con người và tăng cường tính công bằng và nhất quán trong việc ra quyết định.

MILL John Stuart, 1806-1873

MILL John Stuart, 1806-1873

John Stuart Mill (1806-1873)

Cuộc đời của Mill trước tiên mang dấu ấn của cha ông, triết gia J. Mill, người áp đặt cho ông một chế độ giáo dục đặc biệt hà khắc, hoàn toàn hướng về học tập, nhằm tạo ra một nhà tư tưởng hàng đầu: kết quả thì đạt được nhưng với cái giá là những yếu kém tâm lí được chính Mill viết lại trong tiểu sử tự thuật ([1873], 1993) mô tả hành trình trí tuệ biến ông thành một trong những nhà tư tưởng quan trọng và độc đáo nhất của thế kỉ XIX. Tìm được việc làm trong Công ty Đông Ấn Anh, một công việc cho ông được rộng rãi thời gian nhàn rỗi dành cho viết lách giúp ông có nhiều đóng góp quan trọng trong những lĩnh vực khác nhau được ông đụng vào: lí thuyết nhận thức, lí thuyết đời sống xã hội, chính trị kinh tế học và triết học đạo đức và chính trị.

Trước tiên Mill đóng góp vào sự phát triển một “triết học tinh thần” có tính tự nhiên, kinh nghiệm chủ nghĩa và liên hợp chủ nghĩa, trong sự nối dài của truyền thống kinh nghiệm chủ nghĩa Anh, đặc biệt là truyền thống của Hume. Trong tác phẩm Système de logique ([1843], 1988) ông quan tâm, theo quan điểm quyết định luận, đến những cơ chế của tư duy và của sự hình thành các niềm tin. Không đi vào chi tiết các phân tích, cần nhấn mạnh nguyên lí tổng quát: không được xây dựng những tiêu chí của sự hiển nhiên một cách tiên nghiệm. Những quy luật của tính duy lí được khám phá ngay trong quá trình tư duy, đối với ai có những suy tư như vậy không có nền tảng nào khác hơn là việc khám phá hiệu lực của các quy luật (Skorupsky, 1989). Như vậy có một tính quy phạm nội tại của tư duy mà chính trong quá trình suy nghĩ cho phép hình thức hóa hiệu lực của chính nó. Không dừng lại ở sự phân biệt giữa sự kiện và chuẩn mực, suy nghĩ của Mill hướng đến việc thừa nhận điều mà ta có thể gọi là sự kiện chuẩn tắc: sự kiện tư duy dẫn đến việc khám phá chuẩn mực của tư duy, trong sự tiến triển và thực hành tư duy. Như vậy tính phong phú của phân tích của Mill cho phép phân tích sự hình thành của những tin tưởng sai lầm, những ngụy biện. Thật vậy, nếu quá trình tư duy cung cấp chuẩn mực của chính nó thì quá trình này cũng cho phép hiểu quá trình thất bại của tư duy và việc sản sinh những sai lầm điển hình.

Do đó, lí thuyết của Mill là một lí thuyết tâm lí học, theo nghĩa rộng, bao gồm tất cả những sự tin tưởng của con người. Đời sống tinh thần được tâm lí học nghiên cứu có sự tham gia của việc nghiên cứu toàn bộ những biểu hiện của tinh thần này, nghĩa là cả những tư tưởng lẫn cảm xúc, ý chí lẫn cảm xúc. Vấn đề là khám phá những quy luật của sự hình thành những ý tưởng, và cả những ý muốn và ý chí, trong một tầm nhìn chú ý đến việc xác định những nguyên nhân khác nhau ảnh hưởng đến việc hướng dẫn hành động.