SÁCH VÀ SỰ PHÁT TRIỂN TRÍ NÃO: TẠI SAO ĐỌC SÁCH KHÔNG CHỈ LÀ THÚ VUI GIẢI TRÍ ĐỐI VỚI TRẺ EM VÀ THANH THIẾU NIÊN
 |
| ArtCreationsDesignPhoto/Shutterstock |
Trong khi một số người thích nhâm
nhi một cuốn sách hay, những người khác lại chuộng xem phim dài tập hoặc chơi trò
chơi điện tử. Nhưng xét từ góc độ khoa học thần kinh, đọc sách không chỉ đơn thuần
là giải trí.
Điều này đặc biệt đúng với trẻ em
và thanh thiếu niên. Trong não bộ còn non trẻ, việc đọc sách kích thích các quá
trình nhận thức cụ thể có thể tạo ra sự khác biệt lớn trong cuộc sống trưởng thành.
Việc đọc sách rất quan trọng trong
giai đoạn thanh thiếu niên vì đây là giai đoạn não bộ vẫn
đang phát triển. Trong suốt giai đoạn này, mạng lưới thần kinh trải qua quá
trình tái cấu trúc mạnh mẽ giúp tăng cường khả năng suy luận, lập kế hoạch và kiểm
soát hành vi.
Một trong những cấu trúc não quan trọng trong quá trình này là vỏ não trước trán, một vùng liên quan đến cái gọi là nhóm chức năng điều hành, chịu trách nhiệm duy trì sự chú ý, kìm hãm sự xao nhãng và kiểm soát quá trình xử lý thông tin. Một số trải nghiệm nhất định trong giai đoạn này có thể thúc đẩy sự phát triển nhận thức và củng cố những khả năng trên.
Đọc hiểu một văn bản dài kích hoạt
nhiều quá trình tư duy mà não bộ tuổi vị thành niên vẫn đang hoàn thiện: duy trì
sự chú ý trong thời gian dài, nhớ lại thông tin trước đó, tạo mối liên hệ giữa các
ý tưởng, hình thành dự đoán, phát hiện sự mâu thuẫn và chủ
động xây dựng ý nghĩa của câu chuyện. Khác xa với hoạt động thụ động, việc
đọc sách đòi hỏi nỗ lực nhận thức đáng kể.
Chính vì yêu cầu về nhận thức này,
việc đọc không phải lúc nào cũng tạo ra sự hứng thú tức thì như các hoạt động thụ
động khác. Trong khi nhiều hoạt động giải trí kỹ thuật số mang lại sự thỏa mãn tức
thời và liên tục cung cấp các kích thích mới, việc đọc đòi hỏi một khoảng thời gian
tập trung và nhập tâm ban đầu trước khi cảm nhận được rõ cái hay của câu chuyện.
Đọc và trạng thái dòng chảy
Khi kỹ năng đọc vững vàng hơn, một
điều thú vị sẽ xảy ra: việc đọc bắt đầu đi vào trạng thái flow – “dòng chảy”. Khi
các quá trình giải mã từ ngữ, truy xuất ý nghĩa của từ và tích hợp thông tin cần
thiết để hiểu văn bản trở nên tự động, nỗ lực nhận thức giảm đi và người đọc có
thể đắm
chìm vào câu chuyện.
Lúc đó sự chú ý dịch chuyển từ giải
mã câu chữ sang hiểu thế giới trong truyện và các nhân vật. Đây là lúc, với nhiều
người, việc đọc trở thành hoạt động đầy vui thú.
Và đọc sách thường xuyên không chỉ
mang lại niềm vui mà còn thúc
đẩy sự phát triển nhận thức. Trên thực tế, mối liên hệ giữa đọc sách và tiến
bộ trong giai đoạn thanh thiếu niên đặc biệt đáng kể (về mặt thống kê), thậm chí
còn tác động mạnh hơn các yếu tố khác như trình độ học vấn của cha mẹ.
Ngoài ra, đọc còn giúp chúng ta hiểu
được suy nghĩ và trạng thái cảm xúc của người khác, đồng thời hiểu và phân tích
các quá trình tư duy của chính mình, đánh giá thông tin và phân biệt giữa các lập
luận mạnh và yếu. Bằng cách tăng cường kỹ năng tư duy phản biện, đọc sách giúp
chúng ta chống lại tin giả và thông tin sai lệch.
Không phải hoạt động giải trí nào
cũng kích hoạt những quá trình này mạnh đến vậy.
Đọc thêm: Suy
nghĩ thành tiếng: điều gì xảy ra khi trẻ em đọc sách giải trí trong các câu lạc
bộ ở lớp học
Việc bạn đọc gì có quan trọng không?
Văn học hư cấu, chẳng hạn như tiểu
thuyết hoặc thể loại truyện khác với nhân vật khó đoán và tình huống mơ hồ, đặc
biệt hiệu quả trong việc bồi dưỡng sự hiểu biết về nội tâm và cảm xúc của người
khác, vì nó đưa người đọc chìm vào những thế giới xã hội
phức tạp. Mặt khác, sách thông tin hoặc giáo dục lại đóng góp nhiều hơn vào
việc phát triển khả năng lập luận.
Đọc cái bạn yêu thích là lý tưởng
nhất. Tuy nhiên, đọc nhiều loại văn bản đa dạng và chất lượng cao sẽ giúp bạn phát
triển nhiều kỹ năng khác nhau.
Đọc thêm: Nghe
sách nói có giúp cải thiện năng lực học không?
Còn nếu bạn không thích đọc sách thì sao?
Không phải ai cũng thấy việc đọc
sách hấp dẫn ngay từ đầu. Nghiên cứu tâm lý học cho thấy, đối với những hoạt động
cần nhiều công sức, bắt đầu sớm và luyện tập thường xuyên là chìa khóa để biến
chúng thành niềm vui thú về sau. Đọc sách cũng không phải ngoại lệ.
Nếu được tiếp xúc với việc đọc sách
từ nhỏ, bạn có nhiều khả năng sẽ hình thành thiện cảm với sách. Và nếu những trải
nghiệm đọc sách thời thơ ấu của bạn là tiêu cực – bị ép đọc những thứ không hấp
dẫn với mình, hoặc gặp khó khăn và thấy việc đọc sách nhàm chán – thì động lực sẽ
thấp hơn nhiều.
Đó là lý do tại sao trong lớp học
lẫn ở nhà, việc chúng ta có thể tiếp cận với đủ loại sách vở, tự chọn sách để đọc,
hay đọc cùng nhau và tìm những câu chuyện đồng điệu với sở thích và mối quan tâm
của bản thân lại vô cùng quan trọng.
Với những ai cảm thấy “đọc không phải
gu của tôi” thì cần phải nhớ rằng khó khăn ban đầu không phản ánh sự thiếu năng
lực – thực tế, đó là một phần của quá trình học tập. Theo thời gian, việc đọc hiểu
sẽ trở nên dễ dàng và ít vất vả hơn, vì vậy tốt nhất là đừng bỏ cuộc trước khi
việc đọc bắt đầu trở nên thú vị. Ngay cả những người gặp nhiều khó khăn nhất với
sách cũng có thể được lợi từ đó.
Xét đến cùng, hành trình đọc sách,
cũng giống như hành trình cuộc sống, rất đa dạng, và qua thời gian thì các kỹ năng
có thể phát triển theo nhiều hướng khác nhau. Nhưng việc đọc đặc biệt quan trọng
đối với trẻ em và thanh thiếu niên. Ở tuổi vị thành niên, đọc sách không chỉ là
một hoạt động văn hóa – nó rèn luyện sự chú ý, trí tưởng tượng, khả năng lập luận
và tư duy phức tạp vào thời điểm não bộ đang phát triển hết tốc lực.
Lựa chọn không đọc sách không đơn
thuần là bỏ lỡ một thú tiêu khiển. Mà đó còn có nghĩa là khước từ một công cụ mạnh
mẽ cho sự phát triển nhận thức, cũng như cho giáo dục toàn diện về văn hóa, tư duy
phản biện và tư cách công dân.
Tác giả
Lucía
B Palmero Jara
Giảng viên ngành Tâm lý học Cơ bản,
Đại học València
Eva Mª
Rosa Martínez
Phó Giáo sư Khoa Tâm lý học Cơ bản,
Đại học València
Javier Roca
Giáo sư ngành Tâm lý học Phát triển
và Giáo dục, Đại học València
Marina Pi-Ruano
Giảng viên Khoa Tâm lý học Phát triển
và Giáo dục, Đại học València
Pilar
Tejero Gimeno
Giảng viên ngành Tri giác và Chú ý,
và Tâm lý học Trí nhớ, Đại học València
Tuyên bố công khai
Javier Roca nhận được tài trợ nghiên
cứu từ Cơ quan Nghiên cứu Nhà nước Tây Ban Nha, Chính quyền Khu vực Valencia và
Đại học Valencia.
Pilar Tejero Gimeno nhận được tài
trợ nghiên cứu từ Cơ quan Nghiên cứu Nhà nước Tây Ban Nha, Chính quyền Khu vực Valencia
và Đại học Valencia.
Eva Mª Rosa Martínez, Lucía B Palmero
Jara và Marina Pi-Ruano không làm việc, tư vấn, sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ
từ bất kỳ công ty hoặc tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài báo này, và không có
sự trực thuộc nào ngoài giới chuyên môn của mình.
Huỳnh Thị Thanh Trúc
dịch
Nguồn: Books
and brain development: why reading is much more than a pastime for children and
teens, The Conversation, May 5, 2026.
