PHÂN TÍCH KINH TẾ: Phi tư bản hóa tri thức khoa học và làm cho mọi người đều có thể tiếp cận: hiện đã có những giải pháp

8.8.26

Phi tư bản hóa tri thức khoa học và làm cho mọi người đều có thể tiếp cận: hiện đã có những giải pháp

PHI TƯ BẢN HÓA TRI THỨC KHOA HỌC VÀ LÀM CHO MỌI NGƯỜI ĐỀU CÓ THỂ TIẾP CẬN: HIỆN ĐÃ CÓ NHỮNG GIẢI PHÁP

Các tác giả: Frédéric Schmidt, Camille Thomas và Romain Vaucher

Đến khi nào thì được tiếp cận tri thức tự do và miễn phí? (Trong hình là tháp sách của thư viện Městská knihovna tại Prague, Cộng Hòa Sec.) Lysander Yuen/Unsplash, CC

Đối với các cơ quan nghiên cứu, công bố và truy cập các bài báo khoa học là rất tốn kém. Truy cập mở có phải là giải pháp hoàn hảo? Hãy tìm những ví dụ cụ thể về công bố khoa học kết hợp được tính miễn phí, yêu cầu cao và chặt chẽ.

Xuất bản khoa học là một ngành công nghiệp đặc biệt sinh lợi. Những ước tính mới nhất cho rằng ngành này có doanh thu hàng năm chừng 19 tỷ đô la Mỹ (tương đương 16,67 tỷ euro), với biên lợi nhuận gần 40%. Những con số chóng mặt này phần lớn phản ánh thực tế là các nhà xuất bản tư nhân, như Elsevier, Springer Nature, Wiley, Taylor & Francis hay SAGE tích lũy tư bản từ các công trình mà đại bộ phận được tài trợ bởi các quỹ công cộng.

Việc thương mại hóa này được thực hiện hoặc bằng cách ra điều kiện phải trả tiền hay đặt mua dài hạn để có thể truy cập một bài báo, hoặc yêu cầu các tác giả phải trả tiền để độc giả được truy cập tự do bài báo được công bố. Tuy nhiên, phần lớn công việc cần thiết cho việc xuất bản, đặc biệt là việc viết bài báo, bình duyệt và một phần lớn công việc xuất bản lại được cung ứng miễn phí bởi các nhà nghiên cứu. Hệ quả trực tiếp là mức độ giàu có của một viện nghiên cứu hay một quốc gia vẫn còn phần nào chi phối việc tiếp cận tri thức khoa học.

Những rào cản thu phí

Trong hàng thập kỷ, phần lớn các nghiên cứu được công bố đằng sau các rào cản thu phí (paywalls). Điều này có nghĩa là các nhà khoa học, các viện/cơ quan và công chúng phải trả tiền để được tiếp cận các phát minh khoa học. Một người có thể trả cho việc truy cập một bài báo cụ thể vài chục và có khi cả trăm euro. Về phần các viện nghiên cứu, họ phải trả tiền đặt mua dài hạn thường lên đến hàng triệu euro cho các tạp chí khoa học để các nhà nghiên cứu của họ có thể truy cập các bài báo này.

Nhìn lại quá khứ, trước khi có Internet và sự phổ biến rộng rãi các các tạp chí điện tử, dễ hiểu là việc sản xuất các bài báo khoa học làm phát sinh những phí tổn rất lớn, đặc biệt là do in ấn và phân phối thực tế các tạp chí này đến các thư viện đại học. Ngày nay, không còn cơ sở cho lý giải này.

Thế thì ngay cả khi chi phí sản xuất đã giảm mạnh nhờ việc phổ biến các bài báo bằng kỹ thuật số, các chi phí công bố đã gia tăng mạnh mẽ. Đáp trả quá trình tư nhân hóa tri thức này, Aaron Swartz đã công bố vào năm 2008 văn kiện Guerilla Open Access Manifesto (Tuyên ngôn tự do truy cập thông tin), có mục đích báo động và nhấn mạnh đến tình trạng khó tiếp cận thông tin đối với các nước nghèo phương Nam.

Trong bối cảnh này, Alexandra Elbakyan đã lập ra Sci-Hub vào năm 2011 là một nền tảng cho phép truy cập được một số lớn các công bố khoa học, trở thành một trong những rò rỉ dữ liệu khoa học lớn nhất trong thời đại chúng ta. Mặc dù sáng kiến này dựa trên một yêu sách đạo đức về tiếp cận tri thức một cách phổ quát, nó vẫn là bất hợp pháp và bị lên án tại nhiều nước, và không thể là một giải pháp lâu dài cho vấn đề tiếp cận tri thức khoa học.

Truy cập mở có phải là một giải pháp?

Đứng trước tình trạng ức chế ngày càng gia tăng gây ra bởi việc khóa các kết quả nghiên cứu bằng các rào cản thu phí, và hệ quả là những bất bình đẳng về tiếp cận khoa học, Open Access (OA), hay truy cập mở càng ngày càng được các tổ chức tài trợ nghiên cứu, và đôi khi ngay cả các chính phủ yêu cầu. Mục đích thật đơn giản: làm thế nào để nghiên cứu, đặc biệt là khi được các quỹ công tài trợ, được tiếp cận như là một tài sản chung.

Sơ đồ Venn trình bày ba con đường chính của Truy cập mở (OA): truy cập mở xanh, truy cập mở vàng và truy cập mở kim cương cũng như những ưu điểm và hạn chế của từng mô hình. Được điều chỉnh từ Vaucher & Thomas, 2026: “Diamond is the new Green—Why Green Open Access is not a sustainable long-term model for scientific publishing/Kim cương là xanh mới – Vì sao Truy cập mở xanh không phải là một mô hình bền vững về lâu dài cho xuất bản khoa học”, CC BY

Ngày nay, Open Access đã trở thành quy chuẩn, nhưng nhiều mô hình cùng tồn tại và tất cả đều không đáp ứng vấn đề theo cùng một cách. Ba con đường chính là OA xanh, OA vàng và OA kim cương.

OA xanh bao gồm công bố trên các tạp chí truyền thống, thường là có tính thương mại, rồi nộp một phiên bản của bản thảo được chấp nhận nhưng không được định dạng vào kho lưu trữ mở hoặc một kho lưu trữ của cơ quan. OA vàng làm cho mọi người có thể tiếp cận được ngay tức khắc phiên bản cuối cùng của bài báo, nhưng dựa vào các chi phí về công bố lên đến nhiều ngàn euro, do các tác giả hoặc các cơ quan/tổ chức của họ chi trả. Cuối cùng, OA kim cương cho phép công bố miễn phí đối với các tác giả và độc giả được đọc miễn phí, nhờ các tạp chí được sự ủng hộ của các cộng đồng khoa học, các thư viện đại học hoặc các tổ chức không vì lợi nhuận.

Các mô hình OA xanh và vàng vẫn lệ thuộc các nhà xuất bản thương mại và thường kéo theo những phí ẩn đối với các nhà nghiên cứu, các cơ quan hoặc các nhà tài trợ. Ngược lại, OA kim cương được cộng đồng ủng hộ, miễn phí cho cả tác giả và độc giả, và duy trì nghiên cứu như là tài sản công cộng hơn là một nguồn lợi nhuận tư nhân. OA xanh cải thiện việc truy cập trong ngắn hạn, nhưng nó cũng làm chậm lại những thay đổi sâu xa hơn về cấu trúc bằng cách bảo tồn hệ thống hiện hữu.

“Trả tiền để đọc, trả tiền để công bố... Khoa học có đang bị bệnh vì các tạp chí khoa học?”, Đối thoại quan trọng, The Conversation France.

Những ví dụ về truy cập kim cương

Nhờ những tiến bộ kỹ thuật gần đây, thật dễ dàng chia sẻ mã máy tính, và cộng đồng khoa học, được các nhà tài trợ công cộng ủng hộ, đã cùng đứng ra thành lập Open Journal System, là một phần mềm kiểu chìa khóa trao tay giúp quản lý toàn bộ quá trình xuất bản một tạp chí khoa học (từ khi nộp bản thảo để đồng nghiệp đánh giá đến biên tập, xuất bản và phổ biến).

Ngày nay, hệ thống này được sử dụng tại 148 quốc gia trên thế giới và cho phép chính các nhà khoa học quản lý xuất bản miễn phí các tạp chí. Trong số các tạp chí này, Sedimentologika, ra đời tháng 11 năm 2022, sắp xuất bản bài báo thứ 50 trong lĩnh vực trầm tích học, hay tạp chí Planetary Research, sẽ xuất bản bài báo đầu tiên trong lĩnh vực hành tinh học vào tháng bảy 2026, đó là hai tạp chí mà chúng tôi đã tham gia thành lập.

Những sáng kiến khác, được cấu trúc thành nền tảng, như Sci|Post, trong quá khứ đã bám rễ sâu trong lĩnh vực khoa học vật lý, hay như Episciences, từ nay đề xuất các mô hình trải rộng đến toàn bộ các lĩnh vực của khoa học, bao gồm cả các khoa học xã hội và nhân văn. Ở cấp độ nhỏ hơn như các cơ quan và đại học, xuất hiện những dự án mới về xuất bản học thuật, như POPS (Les Presses Ouvertes de Paris-Saclay) tại Đại học Paris-Saclay.

Các nhà khoa học cũng đã đề nghị các cách thức xuất bản khác, thoát khỏi những quy tắc ứng xử thông thường nhất. Ví dụ, việc xuất bản trong arXiv của Đại học Cornell, một kho lưu trữ miễn phí khổng lồ với 2,4 triệu bài báo, hay trong kho lưu trữ tương đương của Pháp HAL (Hyper Articles en Ligne), cho phép chia sẻ các bản thảo mà không cần qua bình duyệt (loại bài báo “prepint” – bản thảo chưa bình duyệt). Tiêu chí duy nhất để truy cập là người nộp bài báo phải có địa chỉ e-mail ở cơ quan/viện chủ quản hoặc được các đồng nghiệp tiếp nhận (tiêu chí mới, cần thiết để lọc các bài báo giả do trí tuệ nhân tạo tạo nên). Do đó, việc bảo đảm chất lượng khoa học còn tương đối hạn chế, nhưng ưu điểm là sự phổ biển rất nhanh chóng đến tất cả mọi người. Rất nhiều công trình nghiên cứu có tầm ảnh hưởng và được trích dẫn nhiều, ví dụ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, được dễ dàng truy cập mà chưa hề được đồng nghiệp đánh giá. Tuy nhiên, phần lớn các bài báo nộp cho arXiv sau đó cũng được công bố trên các tạp chí khoa học sau khi đã qua quá trình đánh giá. Trong trường hợp này, arXiv chủ yếu là nền tảng phổ biến nhanh chóng và trao đổi khoa học để bổ sung chứ không phải là thay thế quá trình xuất bản truyền thống.

Từ lâu, một số hiệp hội trí thức đề nghị các tạp chí được truy cập kim cương, như Comptes Rendus de l’Académie des sciences (Báo cáo của Viện Hàn lâm khoa học) hay một số báo cáo của Société américaine de mathématique (Hội toán học Mỹ). Tiếc thay, mô hình kinh tế truy cập mở kim cương đôi khi khó thiết lập nhưng đã có các giải pháp đổi mới được đề nghị. Ví du, Bulletin de la Société mathématique de France (Bản tin Hội toán học Pháp) đề nghị một mô hình Đăng ký-để mở (Subscribe-to-Open, S2O). Đây có nghĩa là là mỗi năm trả một số tiền đặt mua dài hạn để được đọc, nhưng khi đã đạt được ngưỡng sinh lợi thì tất cả các bài báo đăng trên tạp chí này sẽ được truy cập tự do mãi mãi (ad vitam aeternam). Hàng năm, máy đếm được đưa trở lại số không.

Một cách thức xuất bản khác là đề nghị một cuộc thảo luận tự do về bài báo sau khi được công bố. Loại giải pháp này có ưu điểm là đánh giá bài báo, nhưng hiện nay, không xuất hiện một giải pháp lâu dài và quy mô lớn nào. Tuy nhiên có những giải pháp thú vị. Ví dụ, ngày nay Peer Community In bao gồm 21 tạp chí chuyên đề đã được hiệu đính, phát hành miễn phí vào cuối cuộc đánh giá và để cho các tác giả chọn nộp hay không nộp lại cho một tạp chí truyền thống.

Những nguy hiểm trong tương lai, nhưng cũng là cơ hội

Ngày nay, xuất bản khoa học đang lâm nguy vì những logic tư bản chủ nghĩa của các nhà xuất bản tư nhân lớn, mặc dù họ đã làm giàu nhờ hào quang và sự đứng đắn do chính các nhà khoa học tạo nên. Vẫn là khó khăn để phá vỡ hệ thống này, bởi vì những nhà khoa học nổi tiếng nhất được các tờ báo lớn nhất cầu cạnh, góp phần tiếp tục tái tạo mô hình này. Mặt khác, những nhóm nhà xuất bản lớn kiểm soát một phần quan trọng các công cụ tìm kiếm, lập chỉ mục và kết nối với các bài báo khoa học, và do đó tăng cường sự nổi bật của chính những tờ báo của họ.

Mặt khác, những tác nhân này tham gia tích cực vào việc sản xuất một dạng ngụy khoa học trắc lượng, bằng cách đề xuất những đánh giá định lượng như số lượng các trích dẫn, hệ số tác động, v.v.. Mặc dù đã có nhiều tài liệu về các hạn chế và lệch hướng của các chỉ số đánh giá này, và bất chấp sự tồn tại của các sáng kiến, như DORA [San Francisco Declaration on Research Assessment (Tuyên bố San Francisco về Đánh giá Nghiên cứu)] đang hướng đến một cuộc cải cách về cách đánh giá nghiên cứu, nhiều chính sách công vẫn bó hẹp trong những chỉ báo này để đánh giá khoa học (người ta dành ưu tiên cho số lượng bài báo hơn là chất lượng). Do đó, sự nghiệp của các nhà nghiên cứu phần lớn vẫn được đánh giá qua uy tín được cho là của các tạp chí mà họ công bố bài viết.

Vào thời khắc mà các cường quốc thế giới đang bị cám dỗ bởi những bước ngoặt độc đoán và sự quảng bá những “sự thật thay thế”, hơn bao giờ hết khoa học phải bảo vệ sự độc lập của mình và duy trì niềm tin của công chúng. Trong bối cảnh ngân sách túng thiếu, việc cả tập thể nắm vững trở lại các cơ sở hạ tầng của xuất bản khoa học một cách hiệu quả hơn, ít tốn kém hơn và bền vững hơn dường như là một thách thức quan trọng nhất đối với cộng đồng khoa học.

Bên ngoài thế giới học thuật, mở rộng tri thức cũng đem lại lợi ích cho đại chúng, cho các nhà giáo, các hiệp hội, các cấp lãnh đạo và khu vực tư nhân, bằng cách tạo thuận lợi cho việc tiếp cận những tiến bộ khoa học mới nhất. Cuối cùng, làm cho khoa học dễ tiếp cận hơn không chỉ có nghĩa là phổ biến nhiều hơn các tri thức: điều đó còn góp phần tăng cường tính minh bạch, tinh thần phê phán và năng lực tập thể trong thảo luận và đáp trả những thách thức hiện nay với sự hiểu biết và lập luận chặt chẽ.

Các tác giả