BONG BÓNG AI CHẲNG PHẢI LÀ ĐIỀU GÌ MỚI MẺ CẢ – KARL MARX ĐÃ GIẢI THÍCH CƠ CHẾ ẨN SAU NÓ TỪ GẦN 150 NĂM TRƯỚC RỒI
Lĩnh vực
trí tuệ nhân tạo (AI) đang bùng nổ, nhưng phần lớn các khoản đầu tư hiện nay
mang tính đầu cơ. (Nguồn ảnh: Saradasish Pradhan/Unsplash)
Khi Sam Altman, Tổng giám đốc OpenAI, nói với các phóng viên ở San Francisco hồi đầu năm nay [tức năm 2025 - ND] rằng lĩnh vực AI đang ở trong một bong bóng, thị trường công nghệ Mỹ đã phản ứng gần như ngay lập tức.
Trong bối cảnh thực tế rằng 95% các dự án thí điểm AI là thất bại, giới giao dịch đã coi nhận định của Altman như một lời cảnh báo mang tính rộng hơn. Dù khi đó ông chỉ đề cập cụ thể tới các công ty khởi nghiệp tư nhân, chứ không phải các tập đoàn lớn niêm yết trên sàn chứng khoán, nhưng nhiều người dường như đã diễn giải phát biểu này như một đánh giá cho toàn bộ ngành.
Chẳng hạn như tỷ phú công nghệ Peter Thiel đã bán toàn bộ cổ phần Nvidia mà ông nắm giữ, trong khi nhà đầu tư Mỹ Michael Burry (nổi tiếng với chiến lược Bán Khống) đã đặt cược hàng triệu đô la vào khả năng giá trị của các công ty như Palantir và Nvidia sẽ sụt giảm.
Điều mà nhận định của Altman thực sự phơi bày không chỉ là sự mong manh của một số hãng công nghệ cụ thể mà còn là khuynh hướng sâu xa hơn mà triết gia người Phổ Karl Marx đã dự báo: vấn đề về tư bản thặng dư không còn tìm được những kênh đầu tư sinh lời trong lĩnh vực sản xuất.
Tổng
giám đốc OpenAI Sam Altman gần đây cho biết với các phóng viên rằng ông tin
lĩnh vực AI đang ở trong một bong bóng. Phát biểu này được Altman đưa ra tại Cục
Dự trữ Liên bang ở Washington, D.C., vào tháng 7 năm 2025. (Nguồn ảnh: AP
Photo/Mark Schiefelbein)
Lý thuyết khủng hoảng của Marx
Tương lai của AI là điều không cần bàn cãi. Giống như số phận của internet sau khi bong bóng dot-com vỡ, công nghệ này sẽ tiếp tục trường tồn và phát triển. Câu hỏi đặt ra là dòng tư bản sẽ chảy về đâu khi các cổ phiếu AI không còn đem lại những khoản lợi tức mang tính đầu cơ như đã được hứa hẹn trong vài năm gần đây.
Câu hỏi đó đưa chúng ta trở lại trực tiếp với phân tích của Marx về những cuộc khủng hoảng bắt nguồn từ tình trạng tích lũy tư bản quá mức. Theo Marx, một nền kinh tế trở nên bất ổn khi khối lượng tư bản tích lũy không còn có thể được tái đầu tư để sinh lời nữa.
Ông giải thích rằng tình trạng tư bản dư thừa xuất hiện khi các khoản đầu tư bổ sung không còn tạo ra giá trị thặng dư mới. Khi không thể được thu hút để sinh lời thông qua hoạt động sản xuất ra các sản phẩm, người ta sẽ chuyển hướng lượng tư bản thặng dư sang các kênh đầu tư mang tính đầu cơ |speculative outlets|.
Các khoản đầu tư công nghệ che giấu sự suy yếu của nền kinh tế
Nhiều năm duy trì lãi suất thấp cùng lượng thanh khoản dồi dào trong giai đoạn đại dịch đã khiến bảng cân đối kế toán của các doanh nghiệp phình to. Phần lớn lượng thanh khoản này đã đổ vào lĩnh vực công nghệ, tập trung vào nhóm “Bảy ông lớn” – Amazon, Alphabet, Meta, Apple, Microsoft, Nvidia và Tesla. Nếu loại bỏ những hãng này, hiệu suất của thị trường chứng khoán sẽ rơi vào mức âm.
Tổng
Giám đốc Nvidia, Jensen Huang [Hoàng Nhân Huân - ND], phát biểu về cách cơ sở hạ
tầng AI và các xưởng AI đang thúc đẩy một cuộc cách mạng công nghiệp mới, tại
Trung tâm Hội nghị Washington vào tháng 10 năm 2025 ở Washington, D.C. (Nguồn ảnh:
AP Photo/Manuel Balce Ceneta)
Thực tế này không phải là dấu hiệu cho thấy công nghệ đang trở nên động hơn; mà nó phản ánh tình trạng tư bản ngày càng tập trung vào một nhóm nhỏ các tài sản bị định giá quá cao, nói cách khác: “tiền được đưa vào lưu thông mà không có cơ sở vật chất trong hoạt động sản xuất”, một sự lưu thông không có nền tảng vững chắc trong hoạt động kinh tế thực.
Hệ quả là lượng đầu tư chảy vào “nền kinh tế thực” ngày càng giảm đi, kéo theo tình trạng đình đốn kinh tế và khủng hoảng chi phí sinh hoạt, cả hai vấn đề này đều bị thước đo GDP chính thức che khuất.
Trí tuệ nhân tạo trở thành giải pháp mới nhất như thế nào
Nhà địa lý học kinh tế David Harvey đã mở rộng phân tích của Marx thông qua ý tưởng về “giải pháp không-thời gian” |spatio-temporal fix|, dùng để chỉ cách tư bản tạm thời hóa giải tình trạng đình đốn bằng việc đẩy lượng đầu tư vào tương lai hoặc mở rộng sang những vùng lãnh thổ mới.
Tình trạng tích lũy quá mức tạo ra các thặng dư về lao động, năng lực sản xuất và tư bản tiền tệ, những yếu tố không thể được hấp thụ trở lại mà không gây ra tổn thất. Các thặng dư này sau đó được chuyển hướng vào những dự án dài hạn nhằm trì hoãn các cuộc khủng hoảng hoặc chuyển hướng sang những khu vực địa lý mới, mở ra những khả năng sinh lợi mới.
Sự bùng nổ của AI đóng vai trò như một giải pháp cả về thời gian lẫn về không gian. Với tư cách là một giải pháp về thời gian, AI mang đến cho các nhà đầu tư những triển vọng sinh lời trong tương lai – những kỳ vọng có thể sẽ không bao giờ được hiện thực hóa – điều mà Marx gọi là “tư bản ảo” |fictitious capital|. Đây là loại tài sản tồn tại trên bảng cân đối kế toán dù chỉ có rất ít nền tảng trong nền kinh tế thực dựa trên hoạt động sản xuất ra các sản phẩm.
Với tư cách là một giải pháp về không gian, việc mở rộng các trung tâm dữ liệu, xưởng chế tạo chip và khu khai thác khoáng sản đòi hỏi những khoản đầu tư khổng lồ vào hạ tầng cơ sở. Các dự án này có khả năng hấp thụ tư bản, nhưng đồng thời phụ thuộc vào việc mở rộng sang những vùng lãnh thổ mới, các thị trường lao động mới và những vùng đất tài nguyên mới.
Tuy nhiên, như lời thừa nhận của Altman cho thấy, và trong bối cảnh các biện pháp bảo hộ của Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đang khiến hoạt động giao thương toàn cầu thêm phức tạp, những kênh đầu tư này cũng đang dần chạm tới các giới hạn của chúng.
Những phí tổn của tư bản đầu cơ
Những hệ quả của tình trạng tích lũy quá mức vượt xa phạm vi của các hãng công nghệ và của giới đầu tư. Chúng được cảm nhận một cách cụ thể trong đời sống xã hội, chứ không chỉ tồn tại ở mức độ trừu tượng. Marx cho rằng sự dư thừa tư bản tất yếu song hành với sự dư thừa tư liệu sản xuất và các tư liệu sinh hoạt thiết yếu, những thứ không thể được khai thác và tiêu thụ hết trong điều kiện liên quan đến các tỷ suất bóc lột hiện hành.
Nói cách khác, trong tình trạng đình đốn, sức mua suy yếu khiến khả năng gia tăng giá trị tư bản không theo kịp tốc độ sản sinh ra nó. Khi triển vọng sinh lời giảm, nền kinh tế giải quyết tình trạng mất cân bằng bằng cách phá hủy sinh kế của những người lao động và các hộ gia đình, những người có lương hưu gắn chặt với cổ phiếu.
Lịch sử đã cho chúng ta thấy những minh chứng rõ ràng cho điều này. Vụ vỡ bong bóng dot-com đã quét sạch phần lớn các nhà đầu tư nhỏ lẻ, đồng thời tập trung quyền lực vào số ít hãng công nghệ còn trụ lại. Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 khiến hàng triệu người mất nhà cửa, trong khi các định chế tài chính lớn lại được chính phủ giải cứu.
Trong bối cảnh hiện nay, nhiều nhà quản lý tài sản có quy mô lớn đã bắt đầu phòng ngừa rủi ro trước những biến động tiềm tàng. Chẳng hạn như tập đoàn quản lý đầu tư Vanguard đã chuyển hướng đáng kể sang các khoản thu nhập cố định.
Đầu cơ thúc đẩy tăng trưởng
Bong bóng AI chủ yếu là triệu chứng của những sức ép mang tính cấu trúc, hơn là chỉ đơn thuần là một sự kiện công nghệ. Ngay từ đầu thế kỷ 20, nhà kinh tế học Marx-xít Rosa Luxemburg đã đặt câu hỏi rằng mức cầu ngày càng tăng với việc mở rộng quá trình tái sản xuất bắt nguồn từ đâu.
Câu trả lời của bà tiếp nối lập luận của Marx và David Harvey: khi các kênh đầu tư trong lĩnh vực sản xuất bị thu hẹp, tư bản sẽ buộc phải dịch chuyển ra bên ngoài hoặc chảy vào các hoạt động mang tính đầu cơ. Hoa Kỳ càng lúc càng nghiêng về lựa chọn thứ hai.
Hiện nay, chi tiêu của doanh nghiệp cho cơ sở hạ tầng AI đang đóng góp cho tăng trưởng GDP nhiều hơn cả tiêu dùng của các hộ gia đình, một sự đảo chiều chưa từng có trong lịch sử nhân loại, điều này cho thấy động lực tăng trưởng ngày càng dựa vào đầu tư mang tính đầu cơ hơn là vào việc mở rộng hoạt động sản xuất.
Động thái này kéo tỷ suất lợi nhuận xuống, và khi dòng vốn đầu cơ đảo chiều, tình hình thị trường nhiều khả năng sẽ bước vào giai đoạn suy thoái.
(Nguồn ảnh:
X/Twitter)
Thuế quan siết chặt vòng xoáy tư bản
Lạm phát tài chính đã gia tăng trong bối cảnh các van điều tiết truyền thống – từng cho phép tư bản mở rộng sang những thị trường mới về mặt vật chất hoặc địa lý – ngày càng bị thu hẹp.
Thuế quan, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chất bán dẫn và những biện pháp trả đũa thương mại qua lại đã thu hẹp không gian toàn cầu cho sự dịch chuyển của tư bản. Khi không còn dễ dàng thoát khỏi các sức ép mang tính cấu trúc của nền kinh tế nội địa, tư bản ngày càng dựa vào các công cụ tài chính nhằm trì hoãn thua lỗ, chẳng hạn như gia hạn nợ hoặc đẩy giá tài sản lên cao; những cơ chế này, về lâu dài, lại làm gia tăng mức độ dễ tổn thương của nền kinh tế trong nước khi thời điểm bong bóng vỡ ngày càng đến gần.
Việc Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ Jerome Powell phát đi tín hiệu sẵn sàng cắt giảm lãi suất cho thấy một xu hướng mới quay trở lại với tín dụng giá rẻ. Chi phí vay thấp hơn cho phép tư bản tạm thời bù đắp các khoản thua lỗ, đồng thời tiếp sức cho những chu kỳ đầu cơ mới.
Chủ tịch
Cục Dự trữ Liên bang Jerome Powell phát biểu tại một cuộc họp báo sau cuộc họp
của Ủy ban Thị trường Mở Liên bang vào tháng 10 năm 2025 tại Tòa nhà Hội đồng Dự
trữ Liên bang ở Washington, D.C. (Nguồn ảnh: AP Photo/Manuel Balce Ceneta)
Marx đã nắm bắt được logic này trong phân tích của mình về tư bản lấy lãi, khi ông chỉ ra rằng hoạt động tài chính có thể tạo ra những yêu sách đối với quá trình sản xuất trong tương lai “vượt xa những gì có thể được hiện thực hóa dưới dạng hàng hóa”.
Kết quả là các hộ gia đình bị đẩy vào thế phải gánh khoản nợ cao hơn khả năng chi trả, qua đó nền kinh tế thực chất hoán đổi một cuộc khủng hoảng đình đốn thành một cuộc khủng hoảng tín dụng tiêu dùng.
Những bong bóng và rủi ro xã hội
Nếu bong bóng AI vỡ trong bối cảnh các chính phủ ngày càng ít dư địa để tái định hướng dòng đầu tư quốc tế, còn nền kinh tế thì được chống đỡ bởi một hệ thống tín dụng ngày càng mong manh, các hệ quả có thể sẽ rất nghiêm trọng.
Tư bản sẽ không biến mất, mà thay vào đó, nó có xu hướng dồn vào thị trường trái phiếu và các công cụ tín dụng được thổi phồng bởi ngân hàng trung ương Hoa Kỳ đang muốn cắt giảm lãi suất. Tuy nhiên, điều này không ngăn chặn được khủng hoảng; mà nó chỉ chuyển gánh nặng chi phí xuống bên dưới [người dân và các tổ chức nhỏ hơn – ND].
Các bong bóng kinh tế không phải là hiện tượng ngẫu nhiên, mà là một cơ chế lặp đi lặp lại nhằm hấp thụ lượng tư bản thặng dư. Trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ của Donald Trump tiếp tục làm tắc nghẽn các kênh đầu tư thay thế ở khu vực khác, còn các giải pháp tạm thời dựa trên đòn bẩy tài chính ngày càng rủi ro hơn, hệ thống nhiều khả năng sẽ bước vào một chu kỳ lạm phát tài sản, sụp đổ, rồi lại dẫn tới sự can thiệp mới của nhà nước.
AI sẽ tiếp tục trường tồn và phát triển, nhưng bong bóng đầu cơ xung quanh nó là dấu hiệu của một vấn đề mang tính cấu trúc sâu xa hơn – và khi cái giá của vấn đề đó cuối cùng trở nên hiện hữu, gánh nặng lớn nhất rất có thể sẽ đè nặng lên vai của giai cấp lao động.
Các từ khóa: Trí tuệ nhân tạo (AI), Đầu tư, Karl Marx, Vụ vỡ bong bóng dot-com, Hãy nghe bài báo này, bong bóng AI
THÔNG TIN VỀ TÁC GIẢ BÀI BÁO
Nghiên cứu sinh Tiến sĩ Kinh tế Chính trị, Đại học Queen's, bang Ontario, Canada.
Tuyên bố công khai
Elliot Goodell Ugalde không làm việc, tư vấn, sở hữu cổ phần hay nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hoặc tổ chức nào được hưởng lợi từ bài viết này và không có bất kỳ sự trực thuộc liên quan nào ngoài giới chuyên môn của mình.
Nguyễn Việt Anh dịch
Nguồn: The AI bubble isn’t new — Karl Marx explained the mechanisms behind it nearly 150 years ago, The Conversation, Nov 30, 2025.
