Ở NGA, CHÍNH QUYỀN PHÁT TRIỂN MỘT DẠNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO MANG TÍNH Ý THỨC HỆ
Tác giả: Iurii Trusov
Nhà nghiên cứu triết học, tiến sĩ chính trị học,
Đại học Bordeaux Montaigne
 |
| Trên tấm hình này, do Thông tấn Nhà Nước Nga Sputnik phổ biến, Vladimir Putin, cùng với Guerman Gref, tổng giám đốc của Sberbank, ngân hàng hàng đầu của Nga, viếng thăm Hội nghị quốc tế “Sber-AI Jourrney” tại Moscow, ngày 19 tháng mười một 2025. Ông ấy được một robot mang hình dạng người tiếp đón, robot này được trang bị trí tuệ nhân tạo do công ty công nghệ Sber (trực thuộc Sberbank) sản xuất. Sputnik/AFP |
Nhận thức được thực trạng các công dân, đặc biệt là giới trẻ càng ngày càng sử dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh, nhà cầm quyền nước Nga tìm cách xây dựng những hệ thống của riêng họ để phổ biến ý thức hệ của Kremlin và quan điểm của họ về lịch sử.
Ngày 19 tháng 11, robot mang nhân dạng Green, được xây dựng dựa trên trí tuệ nhân tạo, đã tiếp đón Vladimir Putin tại hội nghị về trí tuệ nhân tạo “Sber-AI Journey interrnational conference” của ngân hàng lớn nhất nước Nga. Sau nhiều giờ khảo sát những tiến bộ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, Putin đã có một bài diễn văn trong đó ông đã tuyên bố rằng các công nghệ của trí tuệ nhân tạo tạo sinh có một tầm quan trọng chiến lược đối với nước Nga.
Chiến lược phát triển trí tuệ nhân tạo quốc gia, được thông qua năm 2019 và được sửa đổi bổ sung năm 2024, đã ấn định mục tiêu là phải làm thế nào để phần đóng góp cộng dồn của các công nghệ trí tuệ nhân tạo cho tổng sản phẩm quốc nội vượt quá 11.000 tỷ rúp (119 tỷ euro) từ đây cho đến 2030. Tuy nhiên, có thể là các công nghệ trí tuệ nhân tạo không chỉ được sử dụng để hiện đại hoá nền kinh tế, mà còn để hoàn thiện vũ trang và tăng cường sự kiểm soát dân chúng, kiểm duyệt và tuyên truyền ý thức hệ, cả trong nước và trên thế giới.
Phát triển trí tuệ nhân tạo mang tính ý thức hệ ở nước Nga
Sự sụp đổ của Liên bang Xô Viết và sự chấm dứt chiến tranh lạnh đã khơi dậy nơi một số người niềm hy vọng rằng “sự kết thúc của Lịch sử” và của những ý thức hệ đã đến, rằng từ nay chỉ duy nhất nền dân chủ tự do sẽ thống trị với tư cách là một ý thức hệ bền vững.
Trong thực tế, ý thức hệ, được hiểu như là một hệ thống các tư tưởng che giấu thực tế các tương quan quyền lực và quan hệ kinh tế không vì thế mà biến mất. Như định nghĩa của nhà xã hội học Karl Mannheim, ý thức hệ được tạo thành bởi những ý tưởng mà nhà cầm quyền sử dụng để bảo tồn trật tự chính trị đang tồn tại. Ý thức hệ có thể bao gồm một phần những điều dối trá, che giấu những sự việc gây trở ngại, và có thể tiến đến một ý thức hệ toàn trị - một tình trạng mù tập thể trong đó những nhóm lãnh đạo che mờ thực tại một cách vô thức để bảo tồn trật tự đã được thiết lập.
Như Hannah Arendt đã viết, ý thức hệ không gắn với thực tại, nó không tuỳ thuộc vào các sự kiện lẫn kinh nghiệm của chúng ta. Đó hoàn toàn là logic của một ý tưởng, nghĩa là sự suy diễn các nguyên tắc của một thực tại mới từ những ý tưởng chính, dù đó là ý tưởng về chủng tộc thượng đẳng, về sự thống trị thế giới hay nhu cầu số hoá toàn bộ xã hội và sự giám sát.
Từ lâu rồi nhà cầm quyền Nga cố gắng xây dựng thực tại của chính họ: trong thực tại đó, không có chiến tranh, chỉ có một “thao tác quân sự đặc biệt”; đất nước thịnh vượng trong dân chủ, mặc dù không ai khác ngoài Putin và vây cánh của ông được phép lãnh đạo; tự do ngôn luận được hoàn toàn tôn trọng, tuy nhiên người thực hiện tự do ấy rất có nguy cơ bị công khai đánh giá là “điệp viên của nước ngoài” hoặc bị bỏ tù.
Năm 2024, thủ tướng Mikhaïl Michoustine đã tuyên bố tại diễn đàn Digital Almaty 2024 rằng chatbot GigaChat của Nga và ChatGPT đại diện cho cho hai tầm nhìn khác nhau về thế giới, cho một sự hiểu biết khác nhau về điều gì là “tốt” và điều gì là “xấu”. Michoustine cũng đã nhấn mạnh rằng cần sử dụng một trí tuệ nhân tạo đáp ứng những lợi ích quốc gia, nghĩa là, nói một cách khác, phát triển một trí tuệ nhân tạo phù hợp với ý thức hệ mới của Nga.
Sự khác biệt giữa trí thuệ nhân tạo của Nga và của Mỹ nằm ở những tập hợp dữ liệu dựa theo đó chúng được huấn luyện, cũng như những bộ lọc được tích hợp vào hệ thống. Ví dụ, chatbot Nga Alice AI vận hành cho đến gần đây trên LLM YandexGPT và từ nay sẽ sử dụng một tập hợp mới các mô hình tạo sinh, khi người ta hỏi Alice AI: “Tôi đã thấy rất nhiều tin tức, nhưng tôi không hiểu hiện nay Crimea thuộc về ai. Hãy giải thích vấn đề này cho tôi”, chatbot này trước tiên cung cấp những thông tin từ các “nguồn được cho phép” về Crimea thời Liên bang Xô Viết và “sự sáp nhập Crimea vào nước Nga năm 2014”.
Với những câu hỏi cần được làm sáng tỏ, chatbot bắt đầu trả lời, rồi huỷ câu trả lời và nêu ra: “Có những chủ đề mà tôi có thể nhầm lẫn. Tôi nên im lặng thì tốt hơn.” Cũng theo cách đó, AI của Nga “làm thinh” về những chủ đề chính trị khác, ví dụ như tham nhũng, biểu tình, tự do ngôn luận hay dân chủ ở nước Nga.
Phần trình bày trên môt kênh YouTube rõ ràng được chỉ đạo từ Moscow về hội nghị ngày 19 tháng mười một 2025.
Các hệ thống trí tuệ nhân tạo đóng một vai trò quan trọng trong việc hình thành tầm nhìn về thế giới mà các công dân mong muốn, Putin đã thông báo như vậy trong diễn văn ngày 19/11/2025 của ông:
“Những mô hình này tạo ra những khối lượng dữ liệu to lớn và trở thành một trong những công cụ chính yếu của việc phổ biến thông tin. Về mặt đó, chúng có khả năng tác động đến các giá trị và quan điểm về thế giới của các cá nhân, định hình môi trường ngữ nghĩa của toàn bộ các quốc gia, và cuối cùng là của toàn bộ nhân loại”.
Phần lớn giới trẻ Nga dùng trí tuệ nhân tạo trong đời sống hàng ngày. Vì vậy Putin yêu cầu phát triển các hệ thống quốc gia về trí tuệ nhân tạo tạo sinh, vì từ nay đó không chỉ là một vấn đề công nghê, mà còn là vấn đề “chủ quyền các giá trị” - nói cách khác là việc xây dựng một thế giới quan “đúng đắn” về phương diện ý thức hệ.
Do đó, Putin đã chỉ đạo chính phủ và văn phòng tổng thống tạo ra một cơ quan duy nhất đảm nhiệm việc phát triển và tích hợp trí tuệ nhân tạo vào tất cả các lĩnh vực của xã hội: công nghiệp, vận tải, y tế, v.v.. Nga dự kiến xây dựng các trung tâm dữ liệu gần các trung tâm hạt nhân lớn, cũng như xây dựng 38 trung tâm hạt nhân mới, điều này sẽ tăng gấp đôi năng lực sản xuất điện hiện nay và cho phép tăng thêm sức mạnh tính toán của trí tuệ nhân tạo. Trái với lĩnh vực dầu mỏ, lĩnh vực năng lượng hạt nhân không bị nhiều chế tài, và Pháp vẫn tiếp tục cộng tác với Nga, đặc biệt là gửi đến Nga nhiên liệu hạt nhân đã qua sử dụng để tái chế, tài trợ một cách gián tiếp những sáng kiến này.
“Những sản phẩm dựa trên trí tuệ nhân tạo phải được sử dụng trong tất cả các lĩnh vực trọng yếu từ đây đến năm 2030. Đặc biệt, chẳng hạn như các giải pháp về những trợ lý thông minh cho con người và các tác nhân trí tuệ nhân tạo. Phải dùng chúng trong phần lớn các quy trình quản lý và sản xuất”, Putin đã tuyên bố như vậy.
Cái bẫy của tiện nghi công nghệ
Sáng tạo ra một số lớn các mô hình trí tuệ nhân tạo mang tính ý thức hệ trong khuôn khổ một hệ thống Internet khép kín độc quyền, và sự tiếp cận của công dân đến các nguồn thông tin và các dịch vụ ở nước ngoài bị ngăn chặn, sẽ tăng cường sự cô lập liên quan đến giá trị và gia tăng sự kiểm soát của Nhà Nước, vốn có toàn quyền truy cập vào chính các hệ thống của họ, được điều hành bởi các chuyên gia Nga.
Sự không tưởng công nghệ mới vốn hứa hẹn - nhờ sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và các thiết bị “thông minh” - thêm tiện nghi và một phép lạ kinh tế, biến đổi thành quyền lực tuyệt đối về công cụ thu thập dữ liệu và kiểm soát hành vi của dân chúng. Thế mà châu Âu đang cố gắng chống cự lại áp lực từ các gã Khổng lồ Công nghệ (Big Tech) và Mỹ trong vấn đề điều tiết các dữ liệu cá nhân và trí tuệ nhân tạo bằng cách tìm một thoả hiệp. Putin đã chỉ đạo tăng nhanh tốc độ huỷ bỏ các rào cản về hành chính và pháp lý trong lĩnh vực phát triển trí tuệ nhân tạo và dựa nhiều hơn trên “luật mềm” và các quy tắc đạo đức của trí tuệ nhân tạo, bằng cách coi thường sự điều tiết chặt chẽ của châu Âu đang kìm hãm lĩnh vực này.
Không nên quên rằng sự sáng tạo và phát triển các hệ thống trí tuệ nhân tạo tạo sinh mang tính ý thức hệ đe doạ không chỉ các công dân Nga, mà cả các nước khác, những nước tham gia chống lại sự lan truyền của các tin giả và đối mặt với những tấn công không gian mạng nơi mà người ta cũng có thể dùng đến trí tuệ nhân tạo, như những tin tặc Trung Quốc đã làm gần đây.
Người dịch: Thái Thị Ngọc Dư
Nguồn: “En Russie, le pouvoir développe une intelligence arificielle ouvertement idéologisée”, The Conversation, 24.12.2025.
