NẾU TRÍ TUỆ NHÂN TẠO GÂY NGHIỆN, THÌ TRÁCH NHIỆM THUỘC VỀ AI – CÁC TẬP ĐOÀN CÔNG NGHỆ LỚN HAY NGƯỜI DÙNG?

DC Studio

Mỗi khi tôi trò chuyện với cậu con trai của mình là sinh viên kỹ thuật, và chúng tôi có thắc mắc hoặc bất đồng, là thằng bé lập tức tìm đến ChatGPT như nguồn thông tin và xác nhận chính.

Thằng bé không phải là trường hợp duy nhất. Việc sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đã bùng nổ trong nhiều nhóm nhân khẩu học khác nhau. Đối với nhiều người, những công cụ này có thể mang tính giải trí, giàu thông tin và có ích. Tuy nhiên, chúng cũng có mặt tối.

Hiện tại, AI tạo sinh hiện chưa được chính thức công nhận là có tính gây nghiện, do các bằng chứng y khoa vẫn đang trong quá trình được thu thập. Tuy nhiên, đã có một lượng dữ liệu đáng kể cho thấy việc sử dụng chatbot và các hệ thống chuyên sinh ra văn bản, hình ảnh và video khác với cường độ cao dẫn đến các kiểu mẫu thần kinh và hành vi có liên quan đến chứng nghiện.

Trước thất bại pháp lý gần đây của Meta và YouTube trong một phiên tòa mang tính bước ngoặt về chứng nghiện mạng xã hội, tôi tin rằng đã đến lúc đặt câu hỏi liệu logic tương tự có áp dụng cho AI tạo sinh hay không – và làm thế nào để giải quyết vấn đề này. Bước khởi đầu sẽ là xác định ai phải chịu trách nhiệm cho việc dùng AI tạo sinh quá nhiều.

Về mặt khoa học, vấn đề này vẫn chưa ngã ngũ, và một số người khuyên nên thận trọng khi sử dụng thuật ngữ "nghiện". Họ đề xuất dùng các cách diễn đạt khác như "sử dụng có vấn đề". Tuy nhiên, trong một bài báo khoa học gần đây, nhóm nghiên cứu của chúng tôi cho rằng có bằng chứng mạnh mẽ cho thấy AI tạo sinh có đặc tính gây nghiện.

Những ví dụ được bàn luận nhiều bao gồm sự phụ thuộc về mặt cảm xúc vào các chatbot bầu bạn, việc khó cưỡng lại thôi thúc tương tác với chúng, và mất dần người quen lẫn bạn bè ngoài đời thực.

Nhân tố then chốt ở đây là, cũng như trong tất cả các trường hợp nghiện, hành vi này gây ra những hậu quả tiêu cực cho người dùng, có thể ảnh hưởng đến cả đời sống cá nhân lẫn công việc của họ.

Nếu chúng ta lần theo lập luận rằng AI tạo sinh có thể dẫn đến hành vi nghiện, thì chúng ta cũng cần xem xét vấn đề trách nhiệm. Xã hội thường tìm cách xử lý tác hại bằng cách quy trách nhiệm khắc phục cho cá nhân hoặc nhóm người nào đó. Những người có thể phải chịu trách nhiệm bao gồm các nhà lập pháp, cơ quan quản lý, ngành công nghệ và hệ thống y tế.

Những ví dụ lịch sử

Những tiền lệ trong lịch sử, chẳng hạn như hút thuốc, có thể cung cấp những hiểu biết sâu sắc về cách lĩnh vực nghiện trí tuệ nhân tạo tạo sinh có thể diễn tiến ra sao.

Những độc giả lớn tuổi có thể nhớ lại thời hình ảnh người đàn ông Marlboro thường xuất hiện trước mỗi bộ phim ở các rạp chiếu địa phương. Sau này, người ta phát hiện ra rằng hút thuốc không chỉ gây nghiện và có hại cho sức khỏe, mà còn cả việc các công ty thuốc lá vốn biết rõ điều đó. Tuy nhiên, chuyện này vẫn bị phủ nhận công khai.

Điều này dẫn đến các vụ kiện tụng kéo dài và thu hút sự chú ý của dư luận, cuối cùng dẫn đến các khoản chi trả tài chính lớn và những thay đổi trong ngành công nghiệp. Những thay đổi này bao gồm bao bì trơn cho các sản phẩm thuốc lá và các nhãn cảnh báo ghê rợn trên đó.

Ngành công nghiệp cờ bạc có thể đang đi theo quỹ đạo tương tự – và hiện nay các công ty truyền thông xã hội có thể đang đi những bước đầu tiên trong quá trình tương tự.

Một câu hỏi quan trọng là liệu các bên tạo ra sản phẩm – dù là thuốc lá, cờ bạc hay mạng xã hội – có nhận thức được những đặc tính được cho là gây nghiện của sản phẩm hay không. Một yếu tố quan trọng khác cần xem xét là liệu một số công ty có thể lợi dụng tính chất gây nghiện được cho là của sản phẩm để thu lợi hay không.

Tất nhiên AI không phải là thuốc lá, nhưng có thể có những điểm tương đồng đáng để nghiên cứu.

Trong nghiên cứu của mình, chúng tôi đã xác định bốn nhóm các bên liên quan hiện đang được kêu gọi để giải quyết những thách thức liên quan đến khả năng nghiện AI tạo sinh.

Đầu tiên là chính phủ và các cơ quan quản lý. Họ đóng vai trò quan trọng trong việc nêu bật các vấn đề, thiết lập các quy tắc ứng xử và tạo động lực để các bên khác tham gia vào chủ đề này.

Họ có thể làm điều này bằng cách yêu cầu dán nhãn, hạn chế quảng cáo, áp dụng luật trách nhiệm pháp lý và cung cấp kinh phí nghiên cứu – cùng với nhiều cơ chế khác.

Tuy nhiên, vai trò quan trọng nhất trong việc giải quyết hành vi gây nghiện tiềm tàng liên quan đến AI tạo sinh sẽ thuộc về các công ty công nghệ lớn, nơi phát triển và sở hữu những công nghệ này – và cả những công ty sẽ thu lợi tài chính từ chúng.

Các công ty này sở hữu và có quyền truy cập vào dữ liệu người dùng, vốn cần thiết để xác định các tính năng hỗ trợ hoặc làm giảm chứng nghiện. Họ cũng là những bên sẽ hưởng lợi về mặt tài chính từ chứng nghiện bằng cách tăng số lượng người dùng và mức độ tương tác, thước đo chính của thời đại kỹ thuật số.

Ngoài hai nhóm trên, các nhà nghiên cứu học thuật đóng vai trò quan trọng trong việc thu thập và diễn giải dữ liệu, cũng như cung cấp bằng chứng cần thiết để nhận biết chứng nghiện và các đặc điểm gây nghiện – theo cách cho phép tranh luận chính trị hoặc pháp lý dựa trên bằng chứng.

Cuối cùng, các tổ chức xã hội dân sự như các nhóm người dùng hoặc bệnh nhân có thể có thể góp sức bằng cách hỗ trợ người dùng, vận động cho quyền lợi thành viên, và thiết lập các cấu trúc cảnh báo sớm.

Vấn đề cốt yếu là không bên nào trong số các bên liên quan có thể tự mình giải quyết vấn đề. Họ cần phải hợp tác.

Vấn đề của người khác

Vấn đề then chốt hiện nay là thiếu các cuộc tranh luận có cấu trúc về trách nhiệm – mọi người đều cho rằng đó là vấn đề của người khác. Nhưng đã có nhiều tiền lệ cho thấy làm thế nào để đạt được sự tham gia tích cực hơn từ những người có liên quan đến vấn đề này.

Đối với thuốc lá, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã thành lập Công ước khung về kiểm soát thuốc lá – một cơ chế dựa trên hiệp ước, tập hợp các chính phủ, cơ quan y tế công cộng, nhà nghiên cứu và xã hội dân sự để đánh giá bằng chứng và xây dựng các quy tắc chung. Báo cáo An toàn AI quốc tế cho thấy các hoạt động xây dựng sự đồng thuận quốc tế tương tự đã và đang diễn ra trong các khía cạnh khác của AI.

Một phần trách nhiệm cũng thuộc về người sử dụng AI, những người nên cố gắng tránh hoặc kiểm soát hành vi có khả năng gây hại của chính mình. Nhưng việc kêu gọi sự tự điều độ hoặc chánh niệm cá nhân đã được chứng minh là không đủ đối với các chứng nghiện khác.

Mặc dù tác hại của việc hút thuốc hoặc lạm dụng rượu bia đã được biết đến rộng rãi, xã hội vẫn dựa vào các quy định về độ tuổi, bao bì và hạn chế quảng cáo. AI tạo sinh đang được tích hợp vào đời sống thường nhật của xã hội. Những lựa chọn chúng ta đưa ra hôm nay sẽ quyết định cách sử dụng   chấp nhận được trong nhiều năm tới.

Tác giả

Bernd Stahl

Bernd Stahl

Giáo sư Nghiên cứu Phê phán về Công nghệ, Trường Khoa học Máy tính, Đại học Nottingham

Tuyên bố công khai

Bernd Stahl không làm việc, tư vấn, sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hoặc tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài báo này, và không có sự trực thuộc nào ngoài giới chuyên môn của mình.

Huỳnh Thị Thanh Trúc dịch

Nguồn: If AI is addictive, where does the responsibility lie – with big tech or its users?, The Conversation, June 8, 2026.