JIMMY LAI, NGƯỜI TIÊN PHONG CHO NỀN DÂN CHỦ CỦA HỒNG KÔNG, BỊ KẾT ÁN 20 NĂM TÙ
Tác giả: Pierre-Antoine Donnet[*]
Jimmy Lai, người tiên phong cho nền dân
chủ của Hồng Kông, bị kết án 20 năm tù. DR.
Jimmy Lai, cựu thủ lĩnh của phong trào dân chủ Hồng Kông, đã bị kết án 20 năm tù vào thứ Hai, ngày 9 tháng 2, với tội danh “phản loạn” và “thông đồng với thế lực nước ngoài”. Bản án này đồng nghĩa với việc người đàn ông 78 tuổi, mà sức khỏe hiện nay rất yếu, có thể sẽ qua đời trong nhà tù, bởi thông điệp mà Bắc Kinh muốn truyền tải là biến ông thành một tấm gương, ngăn chặn bất cứ ai đi theo gương xấu của ông tại thuộc địa cũ của Anh, nơi từ nay đang bị kiểm soát chặt chẽ hơn bao giờ hết.
Jimmy Lai, tên thật là Lê Tri Anh (黎智英), là một doanh nhân Hồng Kông mang quốc tịch Anh và Đài Loan. Là người sáng lập chuỗi cửa hàng quần áo Giordano, công ty truyền thông Next Digital và tờ báo nổi tiếng Apple Daily, ông đã trải qua hơn 1.800 ngày biệt giam. Bản án này khép lại một vụ kiện kéo dài 5 năm, được đánh dấu bằng một phiên tòa được dàn dựng và một bản án nhằm mục đích răn đe.
Jimmy Lai là một tỷ phú trong lĩnh vực truyền thông đã trở thành người ủng hộ nhiệt tình phong trào dân chủ đã làm Hồng Kông rung chuyển năm 2019 và từ lâu đã là một nhà phê bình kiên quyết của chế độ cộng sản Trung Quốc. Bản án dành cho ông là bản án khắc nghiệt nhất được công bố ở Hồng Kông kể từ khi Bắc Kinh ban hành Luật An ninh Quốc gia vào tháng 6 năm 2020.
Luật này quy định mức án lên đến tù chung thân đối với các “tội” phản loạn hoặc âm mưu lật đổ chính quyền. Phiên tòa xét xử ông được quốc tế theo dõi sát sao vì nó được coi là thước đo về tự do báo chí và tự do ngôn luận ở Hồng Kông kể từ khi Bắc Kinh ban hành luật này, quy định mức án lên đến tù chung thân đối với các “tội” phản loạn, gây tổn hại cho an ninh quốc gia hoặc âm mưu lật đổ chính quyền.
Jimmy Lai đã bị kết tội vào tháng 12 với hai tội danh “âm mưu thông đồng với thế lực nước ngoài” và “âm mưu xuất bản tài liệu kích động nổi loạn” thông qua tập đoàn truyền thông của ông, tờ báo lá cải ủng hộ dân chủ Apple Daily (nay đã bị ngừng hoạt động).
Hôm thứ Hai, không có gì đáng ngạc nhiên khi tòa án tuyên bố rằng họ “không nghi ngờ gì” về mức độ nghiêm trọng của các cáo buộc thông đồng và nói thêm rằng cáo buộc kích động nổi loạn chống lại bị cáo cũng thuộc “loại nghiêm trọng nhất”.
Lai bị kết tội cùng với tám đồng phạm khác - hai nhà hoạt động và sáu cựu giám đốc điều hành của công ty truyền thông của Lai. Tất cả trừ Jimmy Lai đều đã nhận tội. Họ nhận các bản án từ sáu năm ba tháng đến mười năm tù.
VỚI TUỔI TÁC CỦA ÔNG, JIMMY LAI CÓ THỂ SẼ PHẢI NGỒI TÙ SUỐT ĐỜI
Jimmy Lai đối mặt với án tù chung thân. Việc tuyên án ông 20 năm tù có thể cho thấy sự khoan hồng nhất định đối với các chính phủ nước ngoài đã yêu cầu Bắc Kinh thả ông, nhưng với tuổi tác và sức khỏe yếu ớt của ông, tất cả các dấu hiệu cho thấy ông sẽ qua đời trong tù.
“Bản án này dập tắt mọi hy vọng rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump, người đã cam kết sẽ thả Lai trước cuộc bầu cử tổng thống năm 2024, hoặc Thủ tướng Anh Keir Starmer, người mà theo các quan chức Phố Downing, đã nêu trường hợp của ông trong chuyến đi đến Bắc Kinh tháng trước, có thể đạt được việc phóng thích sớm cho ông,” nhật báo của giới kinh doanh của Anh, Financial Times, nhận định một cách nghiêm túc hôm thứ Hai.
London đã không nhầm lẫn, vì Ngoại trưởng Anh Yvette Cooper đã tuyên bố trong một thông cáo báo chí rằng 20 năm tù tương đương với “án tù chung thân” đối với Jimmy Lai. Bà kêu gọi Bắc Kinh “chấm dứt sự đọa đày ông và thả ông vì lý do nhân đạo.”
Jimmy Lai vẫn có thể kháng cáo bản án này, nhưng chắc chắn ông cũng nhận thấy rằng bất kỳ thái độ khoan hồng từ phía chính quyền Trung Quốc dường như vô cùng mong manh. Sau khi bản án được tuyên bố, gia đình và nhóm luật sư quốc tế của ông cho biết ông có nguy cơ qua đời trong tù, do tình trạng sức khỏe của ông.
“Việc kết án cha tôi mức án tù khắc nghiệt này là một cú sốc lớn đối với gia đình chúng tôi và khiến cho tính mạng của cha tôi bị đe dọa. Điều này có nghĩa là sự phá hủy hoàn toàn hệ thống pháp luật của Hồng Kông và sự kết thúc của công lý,” con trai ông, Sebastian Lai, nói. Con gái ông, Claire Lai, cho biết bản án này “vô cùng tàn nhẫn” khi xét đến tình trạng sức khỏe ngày càng suy yếu của cha mình.
Đối với John Moolenaar, chủ tịch đảng Cộng hòa của Ủy ban Trung Quốc ở Hạ viện Hoa Kỳ, bản án này là “vết nhơ mới nhất trong hồ sơ nhân quyền của Đảng Cộng sản Trung Quốc và là trò hề liên quan đến lời hứa tôn trọng nguyên tắc “một quốc gia, hai chế độ”.
BẮC KINH QUYẾT TÂM TRỪNG PHẠT ÔNG ĐỂ LÀM GƯƠNG, HẦU NHƯ KHÔNG CÓ BẤT CỨ SỰ KHOAN HỒNG NÀO
Nhưng về cơ bản, chính quyền Trung Quốc rõ ràng đã lường trước được những phản ứng từ nước ngoài này và sẽ bị họ sẽ phớt lờ, quyết tâm bịt miệng mọi tiếng nói bất đồng ở Hồng Kông.
Các công tố viên Hồng Kông đã tập trung vào các cuộc gặp gỡ trước đây của Jimmy Lai với các quan chức Mỹ, mà theo họ, cho thấy ông ta sẵn sàng tìm cách áp đặt lệnh trừng phạt của Mỹ đối với các quan chức Trung Quốc và Hồng Kông cũng như những nỗ lực “lật đổ Đảng Cộng sản Trung Quốc”.
Về phần mình, Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố rằng Jimmy Lai là “một trong những người tổ chức chính và tham gia vào một loạt các hoạt động chống Trung Quốc và gây bất ổn ở Hồng Kông”. “Chính phủ trung ương kiên quyết ủng hộ Hồng Kông trong việc bảo vệ an ninh quốc gia theo pháp luật và trấn áp các hành vi tội phạm gây nguy hiểm cho an ninh quốc gia”, bộ này cho biết. Trưởng Đặc khu Hồng Kông, John Lee, đã nhấn mạnh điểm này, tuyên bố trong một thông cáo bằng tiếng Trung được đăng trên Facebook rằng “bản án nghiêm khắc này thể hiện sự thượng tôn pháp luật và công lý”.
Theo Eric Lai, một chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Luật Châu Á Georgetown, được tờ Financial Times trích dẫn, Jimmy Lai khó có thể được trả tự do vì lý do nhân đạo, ngay cả khi Hoa Kỳ và Vương quốc Anh tăng cường áp lực lên Bắc Kinh, do chính quyền Trung Quốc “liên tục nỗ lực miêu tả Lai là ‘kẻ thù của Nhà nước”. “Việc tòa phúc thẩm đảo ngược phán quyết sẽ mâu thuẫn với nhiều năm diễn kịch chính trị”, ông nói.
Bị giam giữ từ ngày 10 tháng 8 năm 2020, Jimmy Lai đã nhiều lần bị từ chối phóng thích được bảo lãnh. Bản án này, một trò hề nhằm mục đích răn đe, với kết quả đã được định trước ở Bắc Kinh, là bản án dành cho một người đã đấu tranh cả đời vì tự do ngôn luận và dân chủ ở Hồng Kông.
Kể từ khi ông bị bắt, chính quyền Bắc Kinh và Hồng Kông đã lên kế hoạch sử dụng ông như một công cụ công khai chống lại các cuộc biểu tình: đằng sau Jimmy Lai, trên thực tế họ đang nhắm vào Hoa Kỳ và các “đặc vụ” của họ ở Hồng Kông, những người mà theo Bắc Kinh, đã âm mưu gieo rắc hỗn loạn trong thành phố trong các cuộc biểu tình quy mô lớn thu hút tới hai triệu cư dân vào năm 2019 để phản đối sự kiểm soát ngày càng tăng của Bắc Kinh đối với một thành phố có 7,4 triệu dân.
Jimmy Lai là một trong hơn 250 cư dân Hồng Kông bị bắt giữ kể từ năm 2020, trong số đó còn một số người vẫn đang bị giam giữ và chờ xét xử. Những người bị buộc tội, bao gồm các thành viên quốc hội được bầu một cách dân chủ và các học giả, tạo thành một mẫu đại diện cho phe đối lập ở thuộc địa cũ của Anh này, vốn đã bị tiêu diệt một cách có hệ thống kể từ khi Trung Quốc áp đặt Luật An ninh Quốc gia.
Sinh ra ở Trung Quốc đại lục, “tù nhân chính trị lớn tuổi nhất của Hồng Kông” đến Hồng Kông năm 12 tuổi, nơi ông làm việc trong các xưởng may lậu trước khi thành lập đế chế dệt may quốc tế Giordano vào năm 1981. Sau đó, ông thành lập ấn phẩm đầu tiên của mình, được đánh giá cao, chỉ trích mạnh mẽ chế độ Trung Quốc sau vụ thảm sát Thiên An Môn năm 1989, khiến khoảng 2.000 người thiệt mạng trong hàng ngũ những người biểu tình ủng hộ dân chủ tập trung tại quảng trường ở trung tâm Bắc Kinh.
Hai ấn phẩm chính của ông, nhật báo Apple Daily và tạp chí trực tuyến Next, cực kỳ nổi tiếng ở Hồng Kông, kết hợp tính giật gân và những phóng sự chính trị sắc bén. Chúng cũng nằm trong số ít các ấn phẩm công khai ủng hộ các cuộc biểu tình dân chủ quy mô lớn ở Hồng Kông năm 2019. Điều này dẫn đến việc Jimmy Lai bị truyền thông Nhà nước Trung Quốc gán cho biệt danh “kẻ phản bội”.
JIMMY LAI TỰ MÔ TẢ MÌNH LÀ MỘT “KẺ NỔI LOẠN BẨM SINH”
Không lâu trước khi bị bắt, khi được AFP hỏi tại sao ông không lặng lẽ tận hưởng khối tài sản của mình như nhiều ông trùm Hồng Kông khác, Jimmy Lai trả lời: “Có lẽ tôi là một kẻ nổi loạn bẩm sinh, có lẽ tôi là người, ngoài tiền bạc, cần phải tìm kiếm ý nghĩa cho cuộc sống của mình.” Ông nói thêm rằng luật an ninh quốc gia của Bắc Kinh “sẽ là dấu chấm hết cho Hồng Kông.”
Một số nhà hoạt động dân chủ cũ ở Hồng Kông đã được trả tự do kể từ năm 2020 sau khi hoàn thành án phạt, trong đó có Claudia Mo, một cựu nhà báo của hãng thông tấn Agence France-Presse, người sau đó được bầu vào nghị viện địa phương. Sau khi được thả, họ đã tránh đưa ra bất kỳ tuyên bố chính trị nào, vì nhận thức được rằng nếu họ tiếp tục bất kỳ hoạt động chính trị nào, họ sẽ có nguy cơ bị bắt giam trở lại.
Kể từ khi Bắc Kinh áp đặt Luật An ninh Quốc gia (NSL), chính quyền Hồng Kông cũng đã truy lùng những cư dân chọn rời khỏi thành phố. Họ thậm chí còn treo thưởng hàng chục nghìn đô la cho thông tin dẫn đến việc bắt giữ các nhà hoạt động bị truy nã còn ở nước ngoài. Trong số đó một số cho rằng họ là mục tiêu của các chiến dịch bôi nhọ trên mạng xã hội, rõ ràng là do các cơ quan tình báo Trung Quốc chỉ đạo.
Vụ xét xử này được nhiều người, cả ở Hồng Kông và nước ngoài, coi là biểu tượng cho sự sụp đổ hoàn toàn của các quyền tự do chính trị và báo chí vẫn còn tồn tại ở vùng lãnh thổ Trung Quốc này, nơi cho đến năm 2020 vẫn được hưởng quyền nửa tự trị và được Trung Quốc hứa hẹn 50 năm tự do cá nhân trong khuôn khổ của “Một quốc gia, hai chế độ” do Đặng Tiểu Bình đề xuất khi thảo luận về việc chuyển giao cho Trung Quốc với Thủ tướng Anh lúc bấy giờ là Margaret Thatcher.
Bắc Kinh hy vọng sử dụng khái niệm này để thuyết phục Đài Loan đàm phán thống nhất với đại lục, nhưng kể từ các sự kiện ở Hồng Kông, nó thật sự đã trở nên lỗi thời. Cái lồng sắt bị đặt lên thành phố cũng đã củng cố hàng ngũ những người ở Đài Loan phản đối bất kỳ ý tưởng “thống nhất” nào và thậm chí cả các cuộc đàm phán với Bắc Kinh.
“Jimmy Lai không phạm tội gì và phải được thả ngay lập tức”, Angeli Datt, một viên chức của tổ chức phi chính phủ Bảo vệ Nhân quyền Trung Quốc (CHRD), tuyên bố hôm thứ Hai. “Việc chính quyền Hồng Kông truy tố Lai một cách trắng trợn mang tính chính trị đã vi phạm các cam kết pháp lý nhằm bảo vệ tự do ngôn luận và quyền được xét xử công bằng”, bà nói thêm.
“Việc lạm dụng giam giữ ông Lai càng trầm trọng hơn do sức khỏe ông ngày càng suy yếu và sự cô lập kéo dài. Ông mắc bệnh tiểu đường, cao huyết áp, đục thủy tinh thể và các vấn đề về tim mạch, và đã trải qua hơn 1.800 ngày bị biệt giam,” bà tiếp tục.
“Ngay từ đầu việc truy tố Jimmy Lai đã là sự hủy hoại Nhà nước Pháp quyền ở Hồng Kông, với kết quả đã được định trước. Bản án ngày hôm nay có nguy cơ trở thành án tử hình đối với một người đàn ông 78 tuổi sức khỏe yếu sau khi ông đã trải qua gần 5 năm bị biệt giam,” James Cunningham, chủ tịch Ủy ban vì Tự do ở Hồng Kông (CFHK) và cựu Tổng Lãnh sự Hoa Kỳ tại Hồng Kông, cho biết.
“Tội duy nhất của Jimmy Lai là bảo vệ các quyền tự do mà Bắc Kinh và London đã hứa hẹn với người dân Hồng Kông, thông qua các hành động hòa bình hợp pháp và lẽ ra phải được giữ nguyên như vậy,” ông nói thêm.
JIMMY LAI TRONG TÙ: THAM VỌNG CỦA BẮC KINH NHẰM BỊT MIỆNG MỌI TIẾNG NÓI BẤT ĐỒNG CHÍNH KIẾN
Nhưng về cơ bản, những tuyên bố này thực sự có trọng lượng chính trị nào đối với Bắc Kinh? Ngày 14 tháng 12, một ngày trước khi Jimmy Lai bị kết tội, Đảng Dân chủ Hồng Kông, đảng ủng hộ dân chủ lớn nhất thành phố và từng là lực lượng đối lập chính trong Hội đồng Lập pháp, tuyên bố đã bỏ phiếu tự giải tán sau 31 năm tồn tại.
Kể từ cuộc đàn áp nghiêm ngặt đối với Hồng Kông, mà việc đóng cửa tờ báo Apple Daily vào tháng 6 năm 2021 là một giai đoạn, Hồng Kông đã tụt xuống vị trí thứ 140 trong Chỉ số Tự do Báo chí Thế giới của tổ chức Phóng viên Không Biên giới. Thành phố này từng được xếp hạng thứ 18 vào năm 2002, khi cuộc điều tra này được thục hiện, đứng trước Nhật Bản, Đài Loan và Hàn Quốc.
Bắc Kinh đã cải cách hệ thống bầu cử của thành phố, chỉ cho phép các ứng cử viên được phê duyệt trước tham gia và do đó loại trừ phe đối lập. Tuy nhiên, hệ thống mới, “dành riêng cho những người yêu nước”, đã gặp khó khăn trong việc giành được sự ủng hộ của công chúng. Đây là lần thứ hai vùng lãnh thổ này đã ghi nhận tỷ lệ cử tri đi bầu thấp nhất trong cuộc “bầu cử” lập pháp gần đây nhất vào đầu tháng 12.
Ẩn sâu bên trong trò hề về công lý nhằm phục vụ Bắc Kinh và phiên tòa xét xử Jimmy Lai để làm gương là quyết tâm tuyệt đối của Đảng Cộng sản Trung Quốc và của Tổng Bí thư Tập Cận Bình trong việc xóa bỏ hoàn toàn và dứt khoát mọi hình thức bất đồng chính kiến công khai chống lại chế độ và bóp nghẹt mọi tiếng nói bất đồng bằng sự sợ hãi và đe dọa, dù ở Trung Quốc hay trong các cộng đồng người Hoa ở nước ngoài.
Người dịch: Phạm Như Hồ
Nguồn: “Jimmy Lai, người tiên phong cho nền dân chủ của Hồng Kông, bị kết án 20 năm tù”, Asialyst, 9.2.2026.
[*] Cựu tổng biên tập của AFP, Pierre-Antoine Donnet là tác giả của khoảng mười lăm tác phẩm tập trung vào Trung Quốc, Nhật Bản, Tây Tạng, Ấn Độ và những thách thức lớn của Châu Á. Năm 2020, cựu phóng viên này tại Bắc Kinh đã xuất bản cuốn “Le leadership mondial en question, L’affrontement entre la Chine et les États-Unis/Vấn đề lãnh đạo toàn cầu, Cuộc đối đầu giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ” tại NXB Éditions de l’Aube. Ông cũng là tác giả của tác phẩm “Tibet mort ou vif/ Tây Tạng chết hay sống”, do Gallimard xuất bản. Sau cuốn “Chine, le grand prédateur/Trung Quốc, kẻ săn mồi vĩ đại”, xuất bản năm 2021 (l’Aube), ông chủ biên tác phẩm tập thể “Le Dossier chinois/Hồ sơ Trung Hoa” (Cherche Midi) vào cuối năm 2022. Đầu năm 2023, ông xuất bản cuốn “Confucius aujourd’hui, un héritage universaliste/Khổng Tử ngày nay, di sản phổ quát” (l’Aube) rồi năm 2024 “Chine, l’empire des illusions/Trung Quốc, đế chế ảo tưởng” (Saint-Simon) và “Japon, l’envol vers la modernité/Nhật Bản, sự bay lên thời hiện đại” (l’Aube). Cuốn sách mới nhất của ông, “Taïwan, survivre libres/Đài Loan, sống đời tự do” (Nhà xuất bản Nevicata, bộ sách Linh hồn của các dân tộc), được xuất bản vào ngày 14 tháng 11 năm 2025.
