TRUMP HAY SỰ BIẾN DẠNG CỦA THẾ GIỚI
Tác giả: Christian Salmon
Nhà văn, cựu nghiên cứu viên ở CRAL
Trung tâm Nghiên cứu Vật lý Thiên văn Lyon – (CNRS-EHESS)
Điều đang bị phá vỡ trước mắt chúng ta dưới những đòn mà Trump giáng xuống từ một năm nay không chỉ là thế cân bằng địa chính trị được hiện thực hóa từ năm 1945, mà còn là một ngữ pháp chính trị: một tập hợp các quy tắc đã tổ chức tính dễ đọc của thế giới và trao cho các sự kiện một hình thức có thể nhận biết được.
Hình minh hoạ của PTKT (do A.I. thực hiện)
Đó là một tập bị lãng quên của bộ phim nhiều tập của Trump. Từ lần đắc cử đầu tiên của ông vào năm 2016, Donald Trump đã tỏ rõ ý muốn duy trì vai trò giám đốc sản xuất của ông về chương trình truyền hình thực tế Celebrity Apprentice. Quyết định của ông có vẻ đã đủ chín muồi và đáng tin nên trường quay MGM thông báo quyết định này ngay từ ngày 9 tháng 12 năm 2016, một tháng trước lễ nhậm chức chính thức của vị tổng thống mới. Một quyết định gây ngạc nhiên của tổng thống đắc cử vốn không cần đến sự phù phiếm về truyền thông này để bảo đảm sự ủng hộ của dân chúng. Mối liên hệ mà Trump muốn duy trì với chương trình truyền hình thực tế mang tính biểu tượng của ông có những lý do sâu xa hơn vẻ bề ngoài của nó.
Chương trình truyền hình này không những khiến ông trở thành nhân vật trung tâm của nền văn hoá đại chúng, nó còn đồng hành với sự chuyển hướng chính trị của ông và đóng vai trò là phòng thí nghiệm cho các khẩu hiệu và các màn trình diễn của chương trình tranh cử của ông. “Celebrity Apprentice” đã giúp ông thực tập về quyền lực. Trong chương trình ấy, Trump đã rà thử những tư thế lố bịch của ông, những điều quá đáng, những khiêu khích của ông để định hình một uy tín mới về chính sách đoạn tuyệt. Rất lâu trước khi Barack Obama trở thành nhà sản xuất phim tập cho Netflix sau khi hoàn thành hai nhiệm kỳ, Trump đã tự phóng chiếu mình trong nhân vật tổng thống và đã là nhà sản xuất truyền hình thực tế. Việc đảm nhận cùng lúc các đặc quyền hiến định của chức vụ một tổng thống với các đặc quyền tầm thường hơn của một nhà sản xuất chương trình truyền hình thực tế là không hiển nhiên và điều này gây tranh cãi trong nội bộ ê-kíp phụ trách chuyển giao quyền lực cho ông. Liệu một vị tổng thống Mỹ có thể thực hiện hai nhiệm vụ này cùng lúc, một về chính trị và một về truyền thông? Liệu nhà sản xuất có làm lu mờ vai trò tổng thống không? Liệu có nguy cơ tầm thường hoá chức vụ tổng thống?
Newt Gingrich, một người lão luyện về chính trị của đảng Cộng Hoà, và là cựu chủ tịch của Hạ Viện (1995-1999), người đã khuyến khích Trump lao vào cuộc tranh cử tổng thống, và đã chủ động dập tắt mọi hy vọng của Trump. Ông đã tuyên bố với báo chí: “Tại sao vẫn làm nhà sản xuất một chương trình truyền hình thực tế khi ông ấy chuẩn bị lãnh đạo nước Mỹ […]? Trump sẽ là nhà sản xuất được uỷ nhiệm của cái gọi là chính phủ nước Mỹ. Ông ấy sẽ chịu trách nhiệm về một chương trình truyền hình to lớn mang tên “Lãnh đạo thế giới”.
Giai thoại này đã không để lại dấu vết gì trong ký ức, nhưng về sau khi nhìn lại nó lại soi sáng một dạng không mấy truyền thống của sự thực thi quyền lực của Donald Trump từ khi ông tái đắc cử. Chương trình truyền hình “Lãnh đạo thế giới” đã trở thành truyền hình thực tế của hàng tỷ người. Nếu mùa thứ nhất (nhiệm kỳ đầu của Trump 2016-2020) chỉ cung cấp một hình ảnh lộn xộn và ít thuyết phục đặc biệt là trong đại dịch Covid, khi việc quản lý khủng hoảng y tế của ông tỏ ra vô trách nhiệm đối với hàng triệu người chết do đại dịch gây ra, thì mùa 2 mà chúng ta đang chứng kiến từ hơn một năm nay đã minh chứng cho tính hiệu quả đáng sợ của nó.
Với Trump 2, quyền lực đã không còn được viết và dàn dựng theo những quy tắc của lối kể chuyện vốn thịnh hành dưới thời Obama – để tiếp nhận cách của truyền hình thực tế: một chuỗi những cú sốc rời rạc, những tư thế lố bịch, những cú lật ngược ngoạn mục. Thay logic của ngoại giao bằng logic của sự ảnh hưởng, lâu dần thành logic của thời điểm; thay sự nhất quán bằng khả năng hiển thị.
Những khủng hoảng quốc tế không còn được xem xét như những cuộc xung đột cần giải quyết, mà như những đoạn phim ngắn gây sốc cần được khai thác. Không còn là làm ổn định những tương quan lực lượng như trong thời chiến tranh lạnh, mà là duy trì sự căng thẳng, kéo dài sự bất định, tạo ra kịch tính. Những tuyên bố của tổng thống vận hành như những đoạn quảng cáo ngắn, những đe doạ như những kết thúc bỏ lửng (cliffhangers), những hoạt động đặc biệt như những tập phim được phát trực tiếp trên các kênh thời sự và các mạng xã hội.
Từ phòng báo chí trên máy bay Air Force One Trump đóng vai những người dẫn chương trình của truyền hình thực tế, bình luận các dòng sự kiện. Ông là lời thuyết minh của người dẫn chương trình, vừa độc đoán vừa độ lượng, phóng ra những mệnh lệnh vào mặt của thế giới và bắt phải tôn trọng khung nội dung của câu chuyện đến nỗi ông ta nhục mạ một nhà báo vì ông này đã dám xấc xược chất vấn ông ngoài kịch bản về vụ Epstein: “Im đi con lợn! (“Quiet, quiet piggy!”).
Trump vay mượn ngữ pháp sơ đẳng từ những hình thức tự sự của chương trình truyền hình thực tế: cạnh tranh với những người đối thoại với ông, nhục mạ công khai, thay đổi đồng minh đột ngột, cá nhân hoá, kịch hoá thường trực. Ông dìm các quan hệ quốc tế vào thế giới của truyền hình thực tế. Chiến tranh không chỉ là một dữ liệu chiến lược: chiến tranh trở thành một nội dung, tuân thủ thời gian tính của riêng các nền tảng.
Thời gian thực của phát trực tiếp (live), một sự khẩn cấp thường trực của thông báo, lặp đi lặp lại không ngừng cùng những hình ảnh, được phát lại liên tục – cuộc xung đột được đưa ra trong một chế độ phát sóng liên tục đã tách nó khỏi mọi khả năng giải quyết. Điều quan trọng không còn là kết cục, mà là sự liên tục của luồng thông tin; không còn là chiến thắng, mà là khả năng thu hút sự chú ý. Mỗi tuyên bố lại đẩy mạnh sự phát trực tiếp, mỗi đe doạ mở ra một đoạn phát sóng mới, mỗi sự trở mặt đòi hỏi phải được giải mã tức thì. Thời gian dài của ngoại giao bị phá vỡ bởi nhịp độ ngắn của các nền tảng.
Do đó chiến tranh không chỉ được đo lường bằng những tác động của nó trên chiến trường mà bằng khả năng chiếm lĩnh màn hình; chiến tranh được dàn dựng, phổ biến, phát lại trong một chế độ đồng thời, nơi mà điều chính yếu không phải là tìm một lối thoát ngoại giao nhưng là bảo đảm không bao giờ rời khỏi màn hình. Mò mẫm, không kế hoạch, logic chụp giật.
Trong bối cảnh này, quyền lực không còn tìm cách dấn thân vào một câu chuyện mà là chiếm hữu sự chú ý, làm bão hoà không gian truyền thông, áp đặt nhịp độ của mình. Cai trị không còn là mang lại một ý nghĩa, phác hoạ những đường nét chính, làm cho hành động chính trị trở nên dễ hiểu mà là duy trì một tình trạng báo động liên tục, nơi mà mỗi sự kiện đến sau lại xua đuổi sự kiện đi trước. Như vậy, sự kết thúc của trật tự thế giới không phải là trong các tương quan lực lượng, nhưng là trong sự biến đổi sâu sắc các hình thái của câu chuyện chính trị: một thế giới không tự kể về mình nữa, mà là phát sóng, trình diễn và tự tiêu thụ thành từng mảnh. Đó là lúc khởi đầu của một thời kỳ hỗn loạn và xung đột, một thời kỳ dành ít chỗ cho thảo luận dân chủ, cho những câu chuyện tập thể và kể cả cho ngôn ngữ.
Ngoại giao truyền thống dựa trên một tập hợp những nguyên tắc hướng đến giảm bớt sự bất định, ổn định các tương quan lực lượng và kiềm chế các tác động. Các cuộc thương thảo thường là những cuộc họp kín, cách xa những tò mò và cảm xúc của công chúng. Sự bí mật cho phép thăm dò những nhượng bộ mà không bị mất mặt, điều chỉnh các quan điểm mà không ảnh hưởng quá sớm đến chủ quyền.
Bí mật, im lặng, có trình tự, thương thảo là những yếu tố tạo nên nền tảng kín đáo của một thế giới được cai trị bởi lợi ích quốc gia. Từ nay sự kín đáo bị loại bỏ nhân danh những lời lẽ liến thoắng thường trực. Các mạng xã hội áp đặt một mệnh lệnh cho sự bình luận liên tục: tất cả đều phải được nói ra, bình luận, trình bày.
Ukraine, Venezuela, Greenland, Iran, không còn được giới truyền thông xem là các quốc gia có chủ quyền tuân thủ luật pháp quốc tế, nay trở thành hình nền đơn giản trên các màn hình, những cảnh trang trí được người ta kích hoạt.
Giữa Putin và Trump, hai giai đoạn nhìn nhau với sự hoài nghi, hai thế giới mà sự đối đầu vẫn còn chưa thể xác định. Logic của các khối [tư bản-cộng sản-ND] đối đầu với động năng của sự va chạm. Putin thuộc về địa chính trị của thế kỷ XX, vương quốc của bí mật, của sự rút lui và trì hoãn. Trump thuộc về địa chính trị của thế kỷ XXI, của lạm phát lời nói, của những video gây sốc và truyền hình thực tế. Một bên cân nhắc lời nói, một bên phóng lời nói ra trước mặt thế giới. Một bên trì hoãn, một bên tăng tốc. Một bên tạo sự chờ đợi, một bên lấp đầy sự chờ đợi.
Putin, lên nắm quyền từ năm 1999, thuộc về thế giới cũ, thế giới của chiến lược răn đe hạt nhân. Là người của tình báo Liên Xô (KGB), bị chìm trong logic của chiến tranh lạnh, thô ráp và lạnh lùng, sắt đá. Đó là một nhân vật kiểu John le Carré[*]. Sự lãnh đạo của ông thuộc về tính kịch của quyền lực cô độc và xa cách (cái bàn dài của ông ta).
Thiết kế sân khấu của những sự xuất hiện của ông phải có tính quân sự, một sân khấu như lâu đài đá cẩm thạch nơi các bóng người di chuyển dưới những trần nhà cao. Ông kiểm soát thời gian, hà tiện những lời tuyên bố. Ông nhường vai trò anh hề cho cựu tổng thống Dimitri Medvedev, chịu trách nhiệm lớn tiếng phát biểu điều mà lợi ích quốc gia và những quy tắc ngoại giao cấm đoán giữa các cường quốc. Ông này, khi phản ứng đối với việc Mỹ bắt cóc Nicolás Maduro, ngày 3 tháng 1 năm 2026, đã gợi ra việc bắt cóc có thể xảy ra đối với thủ tướng Đức Friedrich Merz với những lời lẽ chắc chắn là rất lố bịch trong phát biểu của ông, như phát biểu của thằng hề của hoàng gia hay của con bài tây Joker.
“Việc bắt cóc tên phát xít mới này có thể tạo nên một bước ngoặt ngoạn mục trong chuỗi sự kiện lố bịch như một màn lễ hội hoá trang”, ông ta đã tuyên bố như vậy. Nơi mà ta lẽ ra đã có thể chờ đợi một cuộc leo thang ngoại giao cổ điển – viện dẫn luật pháp quốc tế, tố cáo sự vi phạm chủ quyền của một Nhà nước – thì Medvedev, trong vai một người dẫn dắt chương trình (show runner), đã gợi ý một “bước ngoặt ngoạn mục trong chuỗi sự kiện lố bịch như một màn lễ hội hoá trang”. Câu trả lời của ông cố tình mang sắc thái lễ hội hoá trang, tức thứ quyền lực lố bịch từ nay được thực thi ở tầm quốc tế.
Một vài ngày sau, Trump đã đáp trả cũng trong cùng một sắc thái diễn ngôn rằng ông cảm thấy không cần bắt Vladimir Putin để thực hiện hoà bình ở Ukraine. Dưới tác động của các mạng xã hội, sắc thái lố bịch đã lấn vào ngoại giao cũng như trong chính trị đến độ tạo ra một ngữ pháp chính trị mới. Trump là người kèm cặp và đẩy nhanh ngữ pháp này. Trump sống trong truyền hình thực tại của mọi thời khắc, ông nuôi dưỡng sự ủng hộ ông bằng sự phản chiếu lố bịch hình ảnh của ông. Ông là một tác nhân của truyền hình thực tế ồn ào và của các mạng xã hội. Không hề có bí mật trong thương thảo. Vũ khí công nghệ cao của ông chính là điện thoại thông minh, một sân khấu các thao tác cho ông, chính là các mạng xã hội. Sự lãnh đạo của ông được thực hiện bằng các hành động táo bạo đột ngột. Trong cách dẫn dắt của ông về các thương thảo cho một cuộc ngừng bắn, ông đưa ra những lời vuốt ve xen kẽ với những tối hậu thư, những tuyên bố hân hoan chiến thắng và những hăm doạ man trá. Tính hoài nghi của ông dựa trên trò lừa đảo của sự chế nhạo và kịch tính hoá. Putin theo đuổi một cuộc chiến xâm lược, Trump nhắm đến sự xâm chiếm các khối óc. Một người trong sự răn đe, một người trong sự giả vờ. Một bên là Clausewitz, một bên là TikTok.
Chiến trường không còn chỉ giới hạn vào các chiến tuyến: chiến trường lan rộng đến các màn hình – nơi mà từ nay diễn ra mối tương quan lực lượng các hình ảnh theo thời gian thực. Ukraine, Venezuela, Greenland, Iran không còn được giới truyền thông xem là các quốc gia có chủ quyền tuân thủ luật pháp quốc tế mà trở thành đơn giản là nền các màn hình, những cảnh trang trí được người ta kích hoạt. Chính như vậy mà các khủng hoảng địa chính trị ngã về chế độ truyền hình thực tế. Thay chỗ cho luật pháp quốc tế tốt đẹp cũ là một tự sự mất trật tự, một ngữ pháp chính trị mới được gắn kết quanh bốn nguyên tắc, bốn chữ S của truyền hình thực tế: suspense – gay cấn, surprise – ngạc nhiên, superposition – chồng chất/chồng chập, sidération – quá kinh ngạc, từ nay những nguyên tắc này điều hành việc dàn dựng quyền lực ở quy mô toàn cầu. Từng nguyên tắc một đều mâu thuẫn với các quy tắc đã được thiết lập của nền ngoại giao truyền thống và với những nguyên tắc cổ điển của nghệ thuật chiến tranh.
Sự hồi hộp/gay cấn. Thay vào logic của sự răn đe vốn điều hành các quan hệ quốc tế từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai là chế độ của sự trì hoãn không giới hạn. Các cuộc thương thảo Mỹ- Nga về Ukraine tuân thủ các quy tắc của truyền hình thực tế (up and down, stop and go – khi vầy khi khác, ngừng rồi tiến –). Chúng tạo ra ảo tưởng về một sự thương thảo.
Putin và Trump có lẽ đang hội đàm về một cuộc ngừng bắn. Họ thảo luận vấn đề này qua điện thoại. Công việc qua điện thoại của những nhà độc tài không buồn gặp nhau. Dàn dựng cuộc hội đàm là quá đủ. Từ đó ta có dồi dào các hình ảnh của hai vị nguyên thủ quốc gia, bám vào điện thoại như thể điện thoại thông minh chưa được sáng tạo ra. Sự trở lại của điện thoại đỏ (đường dây nóng Washington – Moscow) của chiến tranh lạnh, một vật dụng chuyển tiếp tiêu biểu nhất. Người ta hứa hẹn một sự can thiệp “sắp xảy ra”, một thoả thuận “đang được tiến hành”, những cuộc chuyển giao vũ khí, những đe doạ trừng phạt hay rút lui… Những cuộc thương thảo trượt từ tay của các nhà ngoại giao để chuyển qua tay các doanh nhân. Miami. Riyad. Istanbul. Bấy nhiêu giai đoạn của một cuộc cờ được thực hiện vội vàng. Cai trị có nghĩa là giữ thế giới trong sự chờ đợi một quyết định bất ngờ/gây ngạc nhiên.
Yếu tố ngạc nhiên là sức mạnh kịch tính của truyền hình thực tế về địa chính trị này. Những tuyên bố đột ngột, những trở mặt công khai, những thông báo về đêm hay những tin nhắn không đúng lúc, tính thuận nghịch các liên minh, tất cả đều được thông báo trên các mạng xã hội, công khai chối từ các đối tác truyền thống. Nơi mà ngoại giao truyền thống tìm cách giảm thiểu sự bất định, truyền hình thực tế lại nuôi dưỡng nó. Cai trị không còn là tạo ra ý nghĩa mà là duy trì một tình trạng báo động thường trực: gây bất ngờ, đó là thống trị nhịp độ.
Sự chồng chập gây rối loạn các cấp độ của sắc thái diễn ngôn. Trump tiến hành một thứ chính trị và ngoại giao của thời kỳ lượng tử nơi đó không có tính nhân quả chắc chắn, chỉ có tương quan và xác suất. Thay vì dựa trên những nguyên tắc cố định, ông ta lại dành ưu tiên cho một cách tiếp cận dựa trên quan hệ, nơi mà ý nghĩa được thoát ra từ những tương tác và bối cảnh luôn thay đổi. Một cách tiếp cận hậu Westphalie[**] các quan hệ quốc tế, không còn thừa nhận các quốc gia như là những tác nhân chính đáng duy nhất của các quan hệ quốc tế và dành ưu tiên cho các động lực quyền lực hơn là địa lý, cho các mạng lưới ảnh hưởng hơn là các thể chế hình thức và sự linh hoạt mang tính sách lược hơn là sự nhất quán về chủ thuyết.
Năm 2016, nhân một cuộc viếng thăm trung tâm nghiên cứu Microsoft ở Santa Barbara, Trump đã giải thích theo cách của ông những mối liên hệ của mình đối với vật lý lượng tử: “Tôi muốn nhấn mạnh rằng tôi ngưỡng mộ khoa học và tôi đã học rất giỏi các khoa học ở trường. Đặc biệt là về vật lý lượng tử.” Điều mà ông ấy còn nhớ từ các bài học vật lý là khái niệm “sự chồng chập trạng thái”. “Có một điều mà quý vị cần đối với máy tính lượng tử là sự chồng chập. Như là đồng thời hỗ trợ cho thị thực nhập cảnh của lao động có chuyên môn và chống lại việc đó. Như vậy đó là điều mà tôi hiểu rất rất rõ.”
Cuối cùng là sự quá kinh ngạc. Nơi mà ngoại giao truyền thống dựa trên tính hợp lý, sự đo lường và tính toán những tác động trong dài hạn, truyền hình thực tế địa chính trị lại nhắm đến tác động tức thì. Cú sốc thay thế lập luận, vô hiệu hoá sự phê phán, bỏ qua sự phân tích dưới một làn sóng những dấu hiệu mâu thuẫn nhau nhấn chìm các tác nhân – đối thủ, đồng minh, công luận –. Truyền hình thực tế địa chính trị không tìm kiếm hoà bình bền vững cũng không tìm chiến thắng cuối cùng. Truyền hình thực tế nhắm đến sự chú ý cao nhất, sự xâm chiếm thường trực bối cảnh và chuyển đổi cuộc xung đột thành trò chơi đóng vai.
Nơi mà trật tự cũ dựa trên sự ổn định của các tuyên bố, sự sắp xếp thứ bậc các sự kiện và dự báo tương đối các trình tự, Trump cai trị bằng sự bão hoà: những thông báo đột ngột, những trở mặt công khai, những xung đột được cá nhân hoá, những tuyên bố bao hàm hành động được phóng ra mà không có khung cảnh hay tính thời gian rõ ràng. Mỗi phát biểu vận hành như một sự kiện độc lập, thường tách khỏi mọi chiến lược có thể đọc được, nhưng có hiệu quả tức thì trên phương diện thu hút sự chú ý.
TikTok, Telegram và X không đơn giản chỉ là những kênh truyền thông, những nền tảng này tổ chức cả hình thức các cuộc xung đột, nhịp độ, sự hiển thị, tính dễ hiểu của các cuộc xung đột.
Trên các trường quay truyền hình, các nhà ngoại giao, chuyên gia, địa chính trị, tướng tá cũ của những cuộc chiến đã qua, những nhà bình luận chuyên nghiệp bị lạc lối trong những kỳ vọng. Họ cố gắng diễn giải mọi tin nhắn dù nhỏ của Trump, cứ như là sắc lệnh của Giáo Hoàng. Nhưng họ không có các mã lệnh (codes). Họ thuộc về thế giới địa chính trị cũ, được áp dụng từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, một thế giới được điều hành bởi các quy tắc nhân quả, bởi sự liên tục của lịch sử, các tương quan lực lượng… bấy nhiêu khái niệm lỗi thời không còn khả năng giải thích những hệ thống phức tạp và liên thông với nhau của xã hội toàn cầu đang bị cuốn vào những hành vi mâu thuẫn nhau, những quyết định dễ thay đổi, và bị phó mặc cho những vòng phản hồi tạo ra những kết quả bất ngờ.
Bốn chữ S của truyền hình thực tế điều hành sự cáo chung của trật tự thế giới được kế thừa từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai: logic hai khối tư bản và cộng sản, thượng tôn luật pháp quốc tế, luật chiến tranh. Trật tự này dựa trên một tập hợp những nguyên tắc chung cùng chia sẻ, sự thừa nhận – ít nhất là về hình thức – những lằn ranh đỏ và các trình tự. Đó không phải là một trật tự được hoà giải, cũng không phải là một thế giới không bạo lực, mà là một phương thức điều tiết những sự đối đầu, dựa trên khả năng dự báo của các tác nhân, sự phân thứ bậc các xung đột và sự tách biệt tương đối giữa thời chiến và thời bình.
Lúc đó chiến tranh vẫn có thể xảy ra, nhưng nó được xem như là một ngoại lệ, tuân thủ các quy tắc, diễn ngôn, minh chứng. Chính trị quốc tế được trình bày theo những định dạng có thể nhận biết được, với các tác nhân được xác định, các bối cảnh, quy trình.
Chính cái khuôn khổ này đang tan rã trước mắt chúng ta. Không phải chỉ dưới tác động của các tương quan lực lượng mới, mà bởi chính sự xói mòn dần các phạm trù vốn cho phép nghĩ về thế giới dưới dạng các khối, chủ quyền, ranh giới pháp lý rõ ràng. Điều đang tan rã không chỉ là một thế cân bằng địa chính trị mà là cả ngữ pháp tổ chức của nó: một tập hợp các quy tắc ngầm sắp xếp khả năng đọc được thế giới và cung cấp cho các sự kiện một hình thức có thể nhận biết được. Các cuộc xung đột không chỉ được tiến hành trong lĩnh vực quân sự hay ngoại giao, mà là theo thời gian thực trên các màn hình, các mạng, các nền tảng xã hội. Các cuộc xung đột bị rã ra từng mảng, thành những hình ảnh riêng biệt, những tập phim được lan truyền, thường tách khỏi mọi thứ bậc hay mọi khuôn khổ diễn giải ổn định.
Ngữ pháp địa chính trị mới này có lẽ không đủ khả năng hình thành nếu không có vai trò trung tâm của các nền tảng kỹ thuật số, vốn đã trở thành cơ sở hạ tầng thực sự của chiến tranh đương đại. TikTok, Telegram và X không đơn giản là những kênh truyền thông, những nền tảng này tổ chức cả hình thức các cuộc xung đột, nhịp độ, sự hiển thị, tính dễ hiểu của các cuộc xung đột.
Trên TikTok, chiến tranh bị phân mảnh ra thành những phân cảnh nhỏ nhiều xúc cảm: những video ngắn, những câu chuyện được thể hiện, những hình ảnh gây ấn tượng mạnh được tách ra khỏi bối cảnh chiến lược của chúng. Cuộc xung đột được cảm nhận ở mức độ cá nhân, với một thời gian tính được tăng nhanh, nơi mà cảm xúc chiếm ưu thế so với sự phân tích và là nơi mà sự lặp đi lặp lại về mặt thị giác rốt cuộc tạo ra một dạng chứng cứ. Ở đó chiến tranh trở thành một kinh nghiệm nhạy cảm hơn là một sự kiện chính trị.
Telegram, ngược lại, vận hành như một không gian chiến tranh thô bạo. Các kênh chính thức, các nguồn ẩn danh, các video không qua sàng lọc, các thông cáo quân sự được xếp cạnh nhau mà không có trung gian hoà giải. Sự thiếu vắng của việc phân thứ bậc biên tập và logic của việc phát tán lan truyền rộng rãi biến telegram thành một công cụ ưu tiên cho những câu chuyện về sức mạnh, những minh chứng về sức mạnh và những thao tác tâm lý. Đó không phải là một không gian thảo luận mà là một mảnh đất của tự sự đối chất trực tiếp.
Cuối cùng là X, cô đọng tính xung đột trong hình thức của tuyên bố bao hàm hành động. Những tuyên bố, đe doạ, thông báo, trở mặt kế tiếp nhau trong một luồng liên tục nơi mà lời nói thường đi trước hành động và đôi lúc thay thế hành động. Ở đó, ngoại giao trở nên tức thì, công khai, được phô bày, tuân thủ logic về cú sốc và về phản ứng. Xung đột ở đó diễn ra trong lời nói hơn là trong hành động – và nhất là trong cách mà điều đó lan truyền.
Những nền tảng này không kể về chiến tranh: chúng thiết lập chiến tranh. Chúng áp đặt một chế độ phân mảnh, cạnh tranh của các chuyện kể và bão hoà sự chú ý khiến cho việc thiết lập sự mạch lạc của các sự kiện càng ngày càng khó khăn. Ở đó chiến tranh không còn xuất hiện như một quá trình bao gồm bắt đầu, phát triển và kết cục, mà như một tình trạng tự sự thường trực, được các luồng dữ liệu dung dưỡng.
Bốn chữ S của truyền hình thực tế của Trump Suspense, Surprise, Superposition, Sidération không tuỳ thuộc vào tính thất thường đơn thuần hay tuỳ hứng, chúng phối hợp những tác động của chúng để tạo nên một chế độ nhất quán, một sự thống trị mới ở đó quyền lực không còn được thực thi bởi sự ổn định của các cam kết, mà bởi sự làm chủ nhịp độ và sự chú ý. Những hình thức của luật pháp và của chủ quyền các quốc gia có xu hướng tan rã trong một địa chính trị của tiếng ồn và của thịnh nộ, ở đó tiếng ồn của truyền thông đã thay thế tình trạng bí mật và sự quá kinh ngạc, sự thương thảo. Ngoại giao bị khống chế bởi các luật lệ của truyền hình thực tế không còn là một ngôn ngữ chung và đi đến một khủng hoảng về tính dễ đọc của thế giới.
Người dịch: Thái Thị Ngọc Dư
Nguồn: “Trump ou la défiguration du monde”, AOC, 25.01.2026.
Chú
thích: [*]
Một nhà văn người Anh gốc Ireland, nổi tiếng với các truyện tình báo gián điệp. (ND ghi chú) [**]
Hậu Westphalien chỉ hệ thống quốc tế về chủ quyền tuyệt đối của các Quốc gia dân tộc, được thiết lập năm 1648, bị xoá mờ một phần bởi toàn cầu hoá và các tổ chức siêu quốc gia (như Liên minh châu Âu). (Theo Wikipedia - ND)
