PHÂN TÍCH KINH TẾ: Luận văn tiến sĩ của Albert Einstein (1906)

15.3.26

Luận văn tiến sĩ của Albert Einstein (1906)

LUẬN VĂN TIẾN SĨ CỦA

ALBERT EINSTEIN

(1906)

Mỗi sở hữu đều là một cục đá ở dưới chân. Không có gì tôi không từ bỏ được, bất cứ lúc nào.

— Albert Einstein

Einstein, Mileva và con trai đầu lòng Hans Albert (1904) trong căn hộ tại số 49 đường Kramgasse lịch sử.

Lời nói đầu

Ngày 14 tháng 3 vừa qua là ngày sinh nhật thứ 147 của Albert Einstein. Tôi xin đăng bài dưới đây, gọi là để nhớ đến ông, một tấm gương con người rất đặc biệt được thể hiện trong giai đoạn thanh niên, giai đoạn có lẽ quan trọng nhất trong sự phát triển con người, những năm hình thành, “formative”, có rất nhiều điều để suy ngẫm và đối với tuổi trẻ để học hỏi. Trong lần tái bản tới, tôi hy vọng trong năm nay, những năm hình thành này sẽ được trình bày chi tiết và hệ thống hơn, bao gồm triết lý giáo dục của ông được thể hiện qua chính bản thân ông.

Nguyễn Xuân Xanh

Trong Năm thần kỳ, annus mirabilis, 1905, Albert Einstein công bố bốn (hay năm tùy cách tính) bài báo tại tạp chí Đức Annalen der Physik. Bài đầu tiên về giả thuyết photon của ánh sáng, là bài sau này giúp ông đạt Giải Nobel năm 1921. Bài thứ hai về chuyển động Brown và chứng minh sự tồn tại của nguyên tử, trong nhiều thứ khác. Đây là bài mà sau đó Einstein nộp vào tại Đại học Zurich để xin cấp bằng tiến sĩ. Bài thứ ba là thuyết tương đối hẹp, v.v.. Và năm 1906, ông thực sự được công nhận chính thức trở thành tiến sĩ!

Einstein trước đó từng học bốn năm 1896-1900 tại Trường Bách khoa của Zurich, sau này được nâng cấp lên thành Đại học Bách khoa Liên Bang ETH (Eidgenössische Technische Hochschule) như tên gọi ngày nay. Sở dĩ tên gọi bằng tiếng Đức là vì thành phố Zurich gồm đa số cư dân nói tiếng Đức. Ngoài ETH, Zurich còn có Đại học Zurich nữa, viết tắt là UZH. Nhà nữ cách mạng Rosa Luxemburg từng theo học ở đây. Những thập niên cuối của thế kỷ XX, Zurich và Bern có một văn hóa đặc biệt được gọi là văn hóa đối lập, counterculture, bao gồm tính chất khoan dung, tự do, cởi mở, “khác người”, nơi hội tụ những luồng tư tưởng mới và lý tưởng, và là nơi gặp gỡ của những người trẻ muốn thay đổi thế giới, về chính trị, cũng như khoa học. Lenin, và Rosa Luxemburg là hai trong nhiều người đã từng đến vùng này. Sau này, Einstein được bổ nhiệm làm giáo sư trường này.

Ảnh tòa nhà chính của ETH về đêm, Wikipedia

Einstein (1879–1955) được bất tử hóa qua bức tượng bán thân này của nghệ sĩ Hermann Hubacher đặt tại tòa nhà giảng đường chính của Khoa Vật lý, Đại học ETH Zurich.

Albert Einstein từng là giáo sư tại hai cơ sở giáo dục khác nhau ở Zurich trong hai giai đoạn riêng biệt: với tư cách là Giáo sư ngoại ngạch (extraordinary) tại UZH (1909–1911) và sau đó là Giáo sư thực thụ về Vật lý lý thuyết tại ETH Zurich (1912–1914), nơi đã từng hất hủi ông.

Đây là quán cà phê Odeon ở thành phố Zürich, Limmatquai 2, nơi Einstein trong những năm học đại học cũng như những năm làm giáo sư thích đến đây. Nhưng nó cũng nổi tiếng là cà phê được ưa thích bởi những danh nhân khác như Lênin, Mata Hari …. Chủ quán có thể chỉ cho khách biết Einstein từng thích ngồi ở đâu.

Đến đây, người ta có thể được gợi ý, tại sao những công trình của Einstein đều có tính cách mạng. Câu hỏi ít người đặt ra, hầu như không ai cả. Thay đổi một nề nếp vật lý đã ăn sâu hàng nhiều thế kỷ vào tấm thảm văn hóa học thuật không phải dễ. Einstein đã phải cật lực nghiên cứu riêng với những người bạn của ông trong nhóm Học viện Olympic để tìm được đường ra.

Văn hóa đối lập Zurich-Bern có những nét rất giống với văn hóa đối lập một trăm năm sau ở Thung lũng Silicon. Nơi đây, giới thanh niên có hoài bão muốn thay đổi thế giới, bằng công nghệ để gián tiếp thay đổi chính trị, đặc biệt bằng những chiếc máy tính cá nhân để làm con người tự chủ, kết nối với nhau và tự do hơn.

Đại học UZH, Zurich. Wikipedia

Năm 1902, Einstein dọn về sống ở thành phố Bern, thủ đô của Thụy Sĩ. Ông bắt đầu được nhận làm chuyên viên cấp III tại Sở cấp bằng sáng chế liên bang tại Bern. Ông làm việc kiếm tiền lo cho gia đình, vừa làm khoa học trong những thời giờ còn lại, và vừa phải chăm sóc cho gia đình, chăm sóc con nhỏ, một tay ru con, một tay viết phương trình. Vậy mà chỉ trong vài năm thôi, tài năng ông bùng nỗ không ai ngờ tới! So với Newton, Einstein có lẽ cực hơn nhiều. Với những bài báo năm 1905, ông đã bước ra khỏi bóng tối. Sau khi tốt nghiệp ở Zurich, Einstein “thình lình bị mọi người bỏ lại, đứng bơ vơ trước cuộc đời”, như ông nói. Không giáo sư nào nhận ông làm trợ lý, bởi ông là con người loại “misfit” như tiếng Anh nói. Lý do có nhiều, sẽ được trình bày trong sách EINSTEIN lần tái bản sắp tới. Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất là tính cách độc lập của Einstein mà theo truyền thống các giáo sư không thích. Họ luôn muốn có những sinh viên “ngoan”. Ông có thể bỏ những bài giảng của thầy, như của thầy toán Hermann Minkowski của mình, để theo đuổi việc học riêng những gì ông cho rằng quan trọng và thu hút hơn. Nhưng may mắn thay, người bạn đồng học Marcel Groβmann thông qua bố đã giúp ông có một vị trí làm giám định tại Sở sáng chế liên bang đóng tại Bern như chiếc phao cứu hộ!

Và năm Einstein công bố những bài báo thay đổi bộ mặt vật lý thế giới, lúc đó ông chưa có bằng tiến sĩ, càng lại chưa có học vị habilitation, và venia legendi, để chứng nhận rằng ông đủ khả năng nghiên cứu, giảng dạy và hướng dẫn nghiên cứu để trở thành giáo sư.

Dưới đây là bài luận văn tiến sĩ đó, bản tiếng Đức và bản dịch tiếng Anh.

Nguyễn Xuân Xanh