OPENAI VÀO THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN: LIỆU CÁC THỊ TRƯỜNG CÓ THỂ ĐIỀU KHIỂN CHATGPT VÀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO?
Tác giả: Frédéric Fréry
Giáo sư về chiến lược tại CentraleSupélec, ESCP Business School
 |
| Các văn phòng của OpenAI tại San Francisco (Califfornia) khi công ty được thành lập năm 2015.HaeB/Wikimedia, CC BY-SA |
OpenAI, công ty sáng tạo ra ChatGPT, có lẽ sắp vào Thị trường chứng khoán. Đàng sau thao tác tài chính này còn có điều quan trọng hơn là huy động vốn: chuyển hướng một dự án được thiết kế vì lợi ích chung ngã về một logic của thị trường. Vào lúc trí tuệ nhân tạo trở thành một cơ sở hạ tầng cốt tử, một câu hỏi được đặt ra: có thể nào ta chỉ giao phó sự phát triển của trí tuệ nhân tạo cho duy nhất các thị trường tài chính?
OpenAI ra đời năm 2015 trong bối cảnh có sự lo lắng ngày càng tăng chung quanh trí tuệ nhân tạo. Đáng chú ý là được thành lập bởi Sam Altmen và Elon Musk, OpenAI đã thiết lập một cơ cấu phi lợi nhuận. Mục tiêu rõ ràng của OpenAI là phát triển một trí tuệ nhân tạo “ích lợi cho nhân loại” và tránh việc nó bị thâu tóm bởi vài tác nhân thống trị. Tham vọng này làm cho nó khác với các đại doanh nghiệp công nghệ như Google, Microsoft, Meta hay Amazon, vốn được xây dựng dựa trên các mô hình chủ sở hữu và các hiệu ứng độc quyền.
Trái lại, OpenAI muốn bảo vệ lợi ích chung bằng cách coi trọng tìm kiếm mở và phổ biến kiến thức. Thế nhưng, định hướng này mà biểu trưng là tên của nó, OpenAI (“trí tuệ nhân tạo mở”), đã nhanh chóng vấp phải một ràng buộc về cấu trúc, chi phí khổng lồ của trí tuệ nhân tạo tạo sinh.
Những chi phí quá lớn
Trái ngược với các phần mềm truyền thống với chi phí cận biên gần bằng không (ví dụ bản sao thứ 1 triệu của Windows không tốn gì cho Microsoft), trí tuệ nhân tạo tạo sinh đòi hỏi những cơ sở hạ tầng rất lớn. Mỗi tương tác huy động các nguồn lực tính toán, năng lượng và các trang thiết bị chuyên biệt. Một yêu cầu bình thường nhất với ChatGPT, bao gồm một câu hỏi và một câu trả lời, tốn khoảng từ 0,1 đến 1 cent của đô la Mỹ. Cũng như vậy, việc tạo ra một hình ảnh với độ phân giải cao có thể tốn từ 10 đến 20 cent của đô la Mỹ. Tính riêng ra thì những số tiền này có vẻ không đáng kể, nhưng với quy mô nhiều tỷ yêu cầu mỗi ngày trong năm 2026, thì đó là những số tiền rất lớn.
Điều này được giải thích bởi hạ tầng cơ bản bên dưới, đặc biệt là với các bộ xử lý đồ hoạ (GPU - Graphics Processing Unit), do các tác nhân như Nvidia cung cấp. Giá mua các chip điện tử này có thể lên đến hàng chục ngàn đô la và nhiều đô la theo giờ khi truy cập cloud (điện toán đám mây). OpenAI, cũng như những chủ thể cạnh tranh khác, tuỳ thuộc vào hàng chục ngàn bộ xử lý đồ hoạ này vốn hoạt động liên tục trong các trung tâm dữ liệu khổng lồ. Theo một số ước tính, những đầu tư cần thiết lên đến hàng trăm tỷ đô la từ nay đến cuối thập niên này.
Đọc thêm: Pourquoi la hausse du prix des mémoires vives informatiques est une menace pour l’économie européenne - Tại sao sự tăng giá các bộ nhớ truy xuất ngẫu nhiên là một mối đe doạ đối với nền kinh tế châu Âu?
Ngay từ cuối những năm 2010, đã rõ ràng là một mô hình thuần tuý phi lợi nhuận đã không thể đáp ứng một cường độ thâm dụng vốn như thế. Vì vậy, năm 2019 OpenAI đã thiết lập một quy chế hỗn hợp cho phép huy động vốn đồng thời vẫn duy trì sự kiểm soát bởi một tổ chức. Đó là sự xâm nhập đầu tiên vào kinh tế thị trường, nhưng được tiết chế bởi ý chí chống lại những yêu cầu của các nhà đầu tư.
Tăng tốc dữ dội với ChatGPT
Tuy nhiên, vào cuối năm 2022, tác nhân đàm thoại của ChatGPT đã triệt để biến đổi thực trạng bằng cách thu hút 100 triệu người sử dụng chỉ trong vòng hai tháng, trước khi vượt quá 900 triệu người sử dụng hàng tuần vào đầu năm 2026. Do đó, doanh số của OpenAI đã tăng từ khoảng 200 triệu đô la Mỹ (173, 15 triệu euro) năm 2022 lên hơn 10 tỷ đô la (8,65 tỷ euro) năm 2025, nghĩa là gia tăng gấp 60 lần trong vòng ba năm!
Sự gia tăng theo cấp số nhân này đi kèm với sự thiết lập một mô hình kinh tế bao gồm nhiều nguồn thu nhập. Đối với các cá nhân, OpenAI đề nghi trả phí thuê bao (từ 20 đến 200 đô la, nghĩa là từ 17 đến 173 euro mỗi tháng). Tuy nhiên phần chính của doanh số đến từ các công ty, qua các thuê bao được đề nghị từ 25 đến 60 đô la (từ 21,6 đến 52 euro) theo mỗi người sử dụng và theo tháng. Như vậy, một doanh nghiệp với 10.000 nhân viên sẽ đem lại cho OpenAI nhiều triệu đô la thu nhập hàng năm.
Tiền của các doanh nghiệp
Hơn nữa, OpenAI tính phí sử dụng các mô hình của mình đối với những doanh nghiệp trực tiếp tích hợp chúng vào chính những giải pháp của họ. Vậy là mỗi sự sử dụng đều được tính phí, thường là trên quy mô lớn. Do đó, một ứng dụng xử lý một triệu yêu cầu mỗi ngày có thể có phí hàng tháng lên nhiều chục ngàn đô la.
Cuối cùng, một phần thu nhập ngày càng tăng đến từ những thoả thuận chiến lược, đặc biệt là với Microsoft vốn đã tích hợp các công nghệ của OpenAI vào các sản phẩm của mình mang tên Copilot.
Chính toàn bộ những luồng giao dịch này (thuê bao, giấy phép, sử dụng bởi các doanh nghiệp khác và các đối tác) đã giúp cho OpenAI đạt thu nhập hàng tháng khoảng một tỷ đô la (chừng 865,85 triệu euro) năm 2025. Tuy nhiên, sự gia tăng mạnh mẽ về mặt thương mại che khuất một sự mong manh nội tại về kinh tế.
Một cỗ máy đốt tiền mặt khổng lồ
Thế nhưng, mặc dù thu nhập gia tăng mạnh mẽ, OpenAI vẫn bị thâm hụt về phương diện cấu trúc. Sáu tháng đầu năm 2025, công ty có lẽ đã đạt doanh số chừng 4,3 tỷ đô la, đồng thời lại thâm hụt từ 7 đến 13 tỷ đô la, nghĩa là thâm hụt hơn 2 tỷ đô la mỗi tháng. Tổng cộng, thâm hụt cộng dồn của công ty có lẽ sẽ vượt quá 140 tỷ đô la (121,19 tỷ euro) từ năm 2024 đến 2029.
Có thể giải thích sự chệch hướng này bởi chính tính chất của mô hình kinh tế của OpenAI, nơi mà mỗi tương tác đều phát sinh chi phí, với những đầu tư cần thiết khổng lồ. Ngoài cơ sở hạ tầng, nghiên cứu và triển khai (R&D) tạo thành một mục chi tiêu to lớn. Nhằm để tiếp tục trong cuộc chạy đua công nghệ đối mặt với một môi trường ngày càng cạnh tranh, OpenAI có thể đã đầu tư gần 16 tỷ đô la (hơn 13,8 tỷ euro) cho nghiên cứu và triển khai chỉ riêng năm 2025.
Thêm vào đó là chi phí cho nhân sự, đôi lúc vượt ra ngoài tiêu chuẩn. Nếu lương căn bản của các chuyên gia về trí tuệ nhân tạo được tìm kiếm nhiều nhất là đã vào khoảng từ 250.000 đến 700.000 đô la (từ 216.000 đến 605.000 euro) mỗi năm, thì thù lao của họ - bao gồm cổ phần và tiền thưởng – thường vượt quá một triệu đô la. Trong một số trường hợp, thù lao hàng năm còn cao hơn 10 triệu đô la (8,65 triệu euro). Ở đây còn có việc trả lương quá cao của các đối thủ canh tranh, như Meta chẳng hạn, buộc OpenAI thích nghi theo, vì sợ rằng những người tài năng chủ chốt sẽ ra đi.
Sắp nộp hồ sơ phá sản?
Tóm lại, hoạt động của OpenAI không đủ để trang trải các chi phí, đến độ một số nhà phân tích nêu ý tưởng rằng với nhịp độ này, OpenAI có thể bị buộc phải khai báo phá sản kể từ năm 2027. Do đó, cậy nhờ vào những tài trợ bên ngoài là tối cần thiết để bù đắp những thâm hụt.
Nhằm để hỗ trợ sự tăng trưởng của mình, OpenAI đã huy động chừng 58 tỷ đô la (hơn 50 tỷ euro) kể từ khi được thành lập, trong đó hơn 13 tỷ đô la được huy động từ Microsoft. Năm 2025, một đợt gọi vốn đặc biệt có lẽ đã giúp huy động đến 40 tỷ đô la bổ sung, đưa giá trị của OpenAI lên nhiều trăm tỷ đô la. Cuối tháng ba 2026, một đợt huy động vốn mới với 122 tỷ đô la (hơn 105,6 tỷ euro), đặc biệt là từ Amazon (50 tỷ đô la), từ Nvidia và SoftBank (30 tỷ đô la mỗi doanh nghiệp) đã giúp OpenAI đạt giá trị 852 tỷ đô la (737,6 tỷ euro). Mặc dù vậy, những số tiền này vẫn không đủ đối với nhu cầu.
Sự lệ thuộc về công nghiệp
Sự lệ thuộc đối với các đối tác công nghiệp dường như đặc biệt có vấn đề, Microsoft cung cấp cho OpenAI hạ tầng cloud via Azure, trong khi Nvidia đóng vai trò then chốt ở phía trên qua việc cung cấp các bộ xử lý trung tâm -CPU-. Cũng giống như giai đoạn đổ xô đi tìm vàng, chính những người bán xẻng giàu lên còn những người tìm vàng bị thiệt thòi, trong ngành trí tuệ nhân tạo thì chính những người cung cấp hạ tầng giàu lên chứ không phải là những người thiết kế mô hình.
Trong thực tế, mỗi yêu cầu về trí tuệ nhân tạo đều tạo ra thu nhập cho những người cung cấp hạ tầng, đồng nghĩa với là một dạng “thuế vô hình” được thu giữ ở phía trên. Do đó, năm 2025 Nvidia đã thu được 73 tỷ đô la lợi nhuận ròng trên một doanh thu chừng 130 tỷ đô la (112,5 tỷ euro), và trị giá trên Thị trường chứng khoán của doanh nghiệp cao gấp 1,5 lần toàn bộ CAC 40! (Cotation Assistée en Continu 40 – chỉ số thị trường chuẩn ở Pháp - ND)
Những sai lầm trong quản lý
Những căng thẳng kinh tế của OpenAI dội lại trong việc quản lý doanh nghiệp. Lai tạo giữa một sứ mệnh vì lợi ích chung và các cơ chế tài chính tư nhân được hình thành bởi một cơ cấu phức hợp. Như vậy một quỹ không vì lợi nhuận lại kiểm soát một doanh nghiệp thương mại kiểu công ty vì lợi ích công cộng (một phiên bản Mỹ và ít bó buộc hơn doanh nghiệp xã hội của Pháp), được các nhà đầu tư tài trợ và quỹ/tổ chức đảm nhận việc huy động vốn và phát triển các hoạt động, nhưng về lý thuyết vẫn tuỳ thuộc vào sứ mệnh vì lợi ích chung của tổ chức. Cơ cấu này, được nghĩ ra để tránh một logic thuần tuý tài chính, đã nhanh chóng khơi dậy những căng thẳng giữa các bên tham gia.
Sự rời đi của Elon Musk năm 2018 đã tạo nên một dấu hiệu đầu tiên của một sự bất đồng về chiến lược. Năm 2020, nhiều nhà nghiên cứu đã rời OpenAI để thành lập Anthropic, bằng cách nêu ra những bất đồng về vấn đề an ninh và quản trị. Tuy nhiên, nhất là cuộc khủng hoảng tháng 11/2023 đã bộc lộ đầy đủ những điểm yếu của hệ thống, khi hội đồng quản trị đã bất ngờ thông báo việc sa thải Sam Altman, với lý do thiếu minh bạch trong những thông điệp của ông.
Trong vòng vài giờ, tình hình đã chuyển thành khủng hoảng công khai. Gần toàn bộ nhân viên doạ sẽ rời công ty nếu không thu nhận lại Altman. Microsoft, đối tác và là nhà đầu tư chính đã công khai ủng hộ Altman và ngay cả gợi ra khả năng tuyển dụng lại Altman và các nhóm của ông. Đứng trước áp lực này, hội đồng quản trị đã bị buộc phải xem xét lại quyết định của mình trong vòng vài ngày. Sam Altman đã được thu dụng trở lại, và cơ cấu của hội đồng quản trị đã được sắp xếp lại một cách căn bản.
Sự việc này đã nêu rõ những căng thẳng nội bộ, đặc biệt là khó khăn trong việc thực hiện sự cùng tồn tại những logic khác nhau trong nội bộ của cùng một tổ chức, giữa tư thế đạo đức, những yêu cầu công nghiệp và những đòi hỏi của các nhà đầu tư.
Một sự cạnh tranh đang gia tăng
Thêm vào những ràng buộc nội bộ là một cường độ cạnh tranh đặc biệt gay gắt. Google, nhà sáng tạo trí tuệ nhân tạo tạo sinh, thực hiện những tiến bộ nhanh chóng với Gemini. Anthropic, với Claude, đã khẳng định vị trí ở một số phân khúc, đặc biệt là lập trình, đồng thời nhấn mạnh đến an toàn. DeepSeek của Trung Quốc đã khẳng định đang sử dụng các bộ xử lý ít tốn kém hơn. Mistral AI của Pháp bảo vệ một cách tiếp cận tiết kiệm và chủ quyền kỹ thuật số của châu Âu. Dấu hiệu của sự đảo ngược này, Apple, lúc đầu là đối tác của OpenAI để bao gồm ChatGPT cho một số chức năng của mìmh liên quan đến Siri, đã chọn thay thế bằng Gemini.
Trong bối cảnh tái cấu tạo hệ sinh thái, vị trí của Open AI, mặc dù vẫn là trung tâm, đang bị tranh cãi. Cạnh tranh gia tăng đã tăng cường nhu cầu sở hữu các nguồn lực tài chính ngày càng quan trọng hơn.
Thị trường chứng khoán, cứu nguy hay ảo ảnh?
OpenAI tham gia Thị trường chứng khoán được xem như câu trả lời cho những hạn chế này: cung cấp các đầu tư lớn và củng cố một vị thế cạnh tranh có phần yếu kém. Thị trường chứng khoán có thể giúp huy động từ 50 đến 100 tỷ đô la, bằng cách nhượng từ 10% đến 20% vốn. Một giao dịch như vậy sẽ tạo nên một trong những giao dịch quan trọng nhất trong lịch sử các thị trường tài chính.
Les Échos, 2026.
Tuy nhiên, sự biến đổi này bao hàm những hoạt động tinh tế về kinh doanh chênh lệch giá. Một công ty niêm yết trên sàn chứng khoán phải tuân thủ những yêu cầu về khả năng sinh lợi và minh bạch, những nhân tố này có thể gây căng thẳng với tính chất thí nghiệm của trí tuệ nhân tạo. Thêm vào đó là sự tuỳ thuộc dai dẳng vào Microsoft và Nvidia, vốn hạn chế sự tự chủ chiến lược của công ty.
Đáng chú ý nhất là không có gì cho thấy việc tham gia Thị trường chứng khoán sẽ đủ để giải quyết các vấn đề về cấu trúc của OpenAI. Tốt lắm là không có diễn biến quan trọng của mô hình kinh tế, Thị trường chứng khoán sẽ giúp đẩy lùi sự phá sản vài năm. Ngày nay, mô hình kinh tế của trí tuệ nhân tạo tạo sinh về căn bản vẫn là không ổn định.
Một vấn đề vượt quá tầm của OpenAI
Xa hơn trường hợp của OpenAI, ta có thể tự hỏi môt cách chính đáng về sự vận hành hiện nay của nền kinh tế do các người khổng lồ về công nghệ thống trị. Trí tuệ nhân tạo được thiết lập như một hạ tầng chính yếu, mà những tác động của nó vượt quá xa khuôn khổ kinh tế. Với một số nhà phân tích, kiểm soát trí tuệ nhân tạo từ nay mang tầm quan trọng địa chiến lược cũng như việc sở hữu vũ khí hạt nhân.
Từ đó, đặt ra một câu hỏi về nền văn minh: liệu ta có thể giao phó sự phát triển và định hướng một công nghệ như thế chỉ duy nhất cho thị trường tài chính? Có tưởng tượng được rằng cá nhân Elon Musk hay Mark Zuckerberg có thể sở hữu một hay nhiều quả bom hạt nhân? Chỉ riêng việc OpenAI tham gia Thị trường chứng khoán sẽ không cung cấp câu trả lời. Tuy nhiên việc này sẽ tạo nên một trong những thử nghiệm đầu tiên trên quy mô lớn.
Người dịch: Thái Thị Ngọc Dư
Nguồn: “OpenAI en Bourse: les marchés peuvent-ils gouverner ChatGPT et l’IA”, The Conversation, 7.4.2026.
