Polytechnique insights - Tạp chí của Viện Bách khoa Paris
CÁC NHÀ KHOA HỌC PHẢI BÀY TỎ QUAN ĐIỂM HAY GIỮ THÁI ĐỘ TRUNG LẬP?
Tác giả: Armand Hatchuel
Giáo sư danh dự về khoa học quản trị và lý thuyết thiết kế
Đại học Mines Paris- PSL
Ảnh tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo
|
Tóm tắt
|
Các nhà khoa học của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (Groupe d'experts intergouvernemental sur l'évolution du climat - GIEC) đã thông báo ngay từ năm 2028: sự gia tăng nhiệt độ trên bề mặt trái đất cao hơn 1,5°C là một đe dọa đối với nhân loại. Đối diện với những tác động của rối loạn khí hậu, công đồng khoa học và các lãnh đạo chính trị đảm nhận một trách nhiệm rất đặc biệt, bởi vì cho dù tất cả mọi người nói chung đã nhận ra mối nguy hiểm, thì vẫn còn nhiều điều bất định liên quan đến lộ trình thích ứng của các xã hội chúng ta. Trong phần chưa biết đó, Armand Hatchuel nhắc lại sự cần thiết của việc xác định mối tương quan giữa các nhà nghiên cứu và chính phủ để hướng đến một sự chuyển đổi xã hội đúng đắn.
Các tập thể như Phong trào phản kháng của các nhà Khoa học cáo buộc sự không hành động của các cấp chính quyền khi đối diện với biến đổi khí hậu, trong khi nghiệp đoàn SUD-Recherche[1] đã huy động lực lượng tại các cuộc tranh luận chính trị liên quan đến những thách thức y tế. Ở mức độ nào một nhà khoa học có thể, hoặc phải, tham gia vào diễn đàn công cộng?
Armand Hatchuel. Sự cam kết công dân không phải là một thái độ bất ngờ đối với các nhà nghiên cứu. Hình ảnh nhà nghiên cứu đơn độc trong phòng thí nghiệm, sản sinh ra những kiến thức, tránh khỏi mọi ảnh hưởng bên ngoài, và không biết người tiếp nhận, có tính chất hoang đường hơn là thực tại. Nhà nghiên cứu gắn kết trước hết với chính cộng đồng khoa học của mình, nơi diễn ra những cuộc thảo luận và tranh cãi. Đối diện với các đồng nghiệp, mỗi người đều tìm cách bảo vệ hướng đi của các công trình nghiên cứu, phương pháp và kết luận của mình. Nhưng ngay trong cam kết công dân của mình, một nhà nghiên cứu, một khi phát biểu nhân danh năng lực khoa học của mình phải tôn trọng một hình thức trung lập trong lập luận. Sự trung lập này nằm ở chỗ chỉ trình bày, cho dù dưới tác động của những áp lực chính trị và kinh tế, những kết quả chắc chắn nhất mà nhà khoa học dựa vào, cũng như những nguồn tài liệu tương ứng. Đó là tôn trọng tính chuẩn mực khoa học[2] (là toàn bộ những nguyên tắc về khoa học luận tạo điều kiện cho một kiến thức đáng tin cậy), nó bảo đảm không phải sự thiếu vắng cam kết cá nhân mà là sự trung lập khoa học của nhà nghiên cứu.
Đứng trước mối nguy chung do biến đổi khí hậu gây ra, trách nhiệm của các nhà khoa học có biến chuyển không?
Trong các nền dân chủ nơi mà các quyết định là đối tượng của các cuộc tranh luận công cộng, quả thật là các nhà nghiên cứu có nghĩa vụ kháng cự lại những áp lực đa dạng của dư luận để bảo vệ những luận điểm đã được kiểm chứng. Ngày nay, cộng đồng khoa học không ngừng báo động: các xã hội loài người đang gặp nguy hiểm trước hiện tượng khí hậu nóng lên. Tuy nghiên, xa hơn sự báo động, khủng hoảng này phải thúc đẩy các nhà nghiên cứu suy nghĩ nhiều hơn về bản chất của cam kết của họ. Do đó, báo động về một mối nguy và đưa ra những đề xuất nhằm hướng dẫn hành động của Nhà nước tạo thành hai phương thức can thiệp khác nhau vào đời sống công cộng. Mỗi phương thức đòi hỏi một chuẩn mực khoa học riêng. Một chuyên gia về khí hậu có tư cách chính đáng để báo trước những nguy hiểm sẽ xảy ra nếu ta không hành động. Nhưng, trừ khi phát biểu với tư cách công dân đơn thuần, kiến thức của nhà khí hậu học không thôi sẽ chưa đủ để phê phán sự không hành động hay hành động của Nhà nước. Bởi vì, để tôn trọng tính chuẩn mực khoa học, người cáo buộc việc không hành động của Nhà nước phải có khả năng đề xuất một hành động công cộng hiệu quả và khả thi.
Những tranh cãi chung quanh luật Duplomb có báo hiệu một khoảng cách ngày càng tăng giữa cộng đồng khoa học và các nhà lãnh đạo chính trị?
Chính phủ nước Pháp, cũng như mọi chính phủ khác, có sứ mệnh duy trì sự đoàn kết dân chủ của quốc gia, bằng cách đánh đổi giữa các yêu cầu đôi lúc mâu thuẫn nhau. Trong khuôn khổ luật Duplomb, còn gọi là “đạo luật khẩn cấp nhằm bảo vệ và chủ quyền cho nông dân”, những quan ngại về y tế và môi trường đã mâu thuẫn với các khó khăn kinh tế mà một phần của lĩnh vực nông nghiệp phải trải qua từ khi cấm một số thuốc trừ sâu bệnh (acétamipride). Trong cuộc tranh luận này, cũng có hai trách nhiệm khác nhau rõ ràng của các nhà nghiên cứu: báo động về những nguy hiểm của thuốc trừ sâu, và phát triển những mô hình nông nghiệp không có thuốc trừ sâu. Thế nhưng, đối với sự tồn tại của những mô hình thay thế này, các kết quả có thực và khả năng chấp nhận chúng của nông dân, các trao đổi đã không được minh bạch[3]. Nhằm giúp thoát khỏi sự đối đầu xơ cứng này, vai trò của nhà nghiên cứu chính là nêu rõ cho đại bộ phận công chúng những giải pháp thay thế đang tồn tại.
Nhằm đề xuất các giải pháp thay thế, các phương tiện cấp cho nghiên cứu khoa học có ngang tầm với các thách thức này không?
Làm việc hài hòa với tự nhiên, sáng tạo ra những mô hình nông nghiệp mới bền vững, quả thật đòi hỏi phải tạo ra một khối kiến thức khổng lồ. Ví dụ, Vườn quốc gia Yellowstone đã tập hợp một số lớn dự án nghiên cứu chỉ với một mục đích duy nhất là hỗ trợ đưa đàn chó sói trở lại vườn Yellowstone. Tất cả các ngành khoa học đã được tập hợp đến đó.
Những thách thức liên quan đến khí hậu và sự thích nghi của các xã hội đòi hỏi một sự tham gia với quy mô tương ứng. Chỉ riêng các khoa học về khí hậu thôi là chưa đủ để đáp trả những thách thức này. Tất nhiên, các cơ sở nghiên cứu khoa học không tránh khỏi việc đối đầu với các hạn chế về chính trị hay kinh tế. Nhưng từ lâu đó là trách nhiệm của các nhà nghiên cứu phải thuyết phục chính quyền và đồng bào ưu tiên đầu tư vào một số lĩnh vực nghiên cứu.
Trách nhiệm liên đới của chính quyền và các tổ chức nghiên cứu khoa học được đặt ra nếu có vấn đề một số mảng nghiên cứu đã bị gạt bỏ một cách sai lầm. Và nếu cần cắt giảm chung trong ngân sách nghiên cứu khoa học, thì việc lựa chọn những ưu tiên phải là đối tượng của một cuộc tranh luận khoa học trước khi tranh luận chính trị. Quan trọng là mỗi lĩnh vực khoa học đều có thể trình bày cho đồng nghiệp ở các ngành khác những thách thức và những mong đợi của mình. Một sự cạnh tranh mù quáng giữa các lĩnh vực nghiên cứu hoàn toàn không bảo đảm rằng lựa chọn chính trị sẽ được khai thông.
Chính phủ Nhật Bản đã bị khởi kiện vì đã không hành động “một cách vi hiến” để đối phó với biến đổi khí hậu vào năm 2025. Ở Pháp, ta cũng nhớ đến trường hợp tương tự với Vụ án thế kỷ tháng 10 năm 2021. Gần đây hơn, Liên Hợp Quốc đã thông qua một nghị quyết về trách nhiệm khí hậu của các quốc gia. Giữa sự cam kết của xã hội dân sự và những cảnh báo của các nhà khoa học, trách nhiệm của chính quyền có chuyển biến gì không đối với khẩn cấp khí hậu?
Những phương cách này – được thực hiện nhân danh luật pháp – là rất ích lợi. Bởi vì chúng đòi hỏi một cuộc thảo luận vốn thường bị né tránh. Bởi vì, một người lãnh đạo có những lựa chọn, một cách dân chủ hay độc đoán, từ những kiến thức hiện hữu và đã được biết. Nhưng khi một lãnh đạo phải lấy quyết định mà thiếu kiến thức, và ta đang đối mặt với điều chưa biết, đó là một phương trình hoàn toàn khác. Trong trường hợp này, trách nhiệm của các nhà lãnh đạo chính trị là thông tin cho quần chúng mà không che giấu những lỗ hổng kiến thức và những tranh cãi giữa các nhà chuyên môn. Bởi vì chính sự thiếu kiến thức này có thể giải thích và biện minh trước dư luận cho những quyết định đã được đưa ra. Ít nhất, vụ kiện về sự không hành động có thể giúp đối chiếu những đề xuất của các nhà nghiên cứu và những lựa chọn chính trị.
Alicia Piveteau ghi lại
Người dịch: Thái Thị Ngọc Dư
Nguồn: “Les scientifiques doivent-ils prendre position ou rester neutres”, Polytechnique Insights, 6.10.2026.
Chú
thích: [1]
Nghiệp đoàn của nhân viên nghiên cứu nhà nước (ND). [2]
Tính chuẩn mực khoa học mô tả các điều kiện cũng được gọi là khoa học luận sản xuất một tri thức được nêu ra và thảo luận một cách chặt chẽ. Liêm chính khoa học được xác định bởi luật pháp và mô tả tất cả các quy tắc đạo đức nghề nghiệp mà một nhà nghiên cứu không được vi phạm trong hoạt động và trong các công bố của mình để bảo đảm tính lương thiện và chặt chẽ. [3]
Dự án quốc gia “Rés0Pest”, hệ thống canh tác zero thuốc trừ sâu, được Viện Inrae (Institut national de recherche pour l'agriculture, l'alimentation et l'environnement) thực hiện từ năm 2012. https://r2.vert.eco/2026/05/29133739/pdis-09–25-1839-fe.pdf
