PHÂN TÍCH KINH TẾ: Đức Giáo hoàng lẽ ra nên tiến xa hơn nữa về trí tuệ nhân tạo

27.6.26

Đức Giáo hoàng lẽ ra nên tiến xa hơn nữa về trí tuệ nhân tạo

ĐỨC GIÁO HOÀNG LẼ RA NÊN TIẾN XA HƠN NỮA VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Ngày 28 tháng 5 năm 2026
Daron Acemoglu

Đức Giáo hoàng Leo XIV đã gây xôn xao dư luận với thông điệp đầu tiên của mình, trong đó ngài xem sự phát triển và triển khai các công cụ trí tuệ nhân tạo mới là mối đe dọa sâu sắc đối với phẩm giá con người. Nếu có gì đáng để nói, thì đó là ngài vẫn chưa đi đủ xa trong việc truy vấn xem công nghệ này được thiết kế để làm gì.

BOSTON—Trí tuệ nhân tạo đang tái định hình cách chúng ta giao tiếp, tiếp cận thông tin và làm việc, cách phân phối thu nhập và vị thế, và thậm chí cả cách chúng ta tiến hành chiến tranh. Tuy nhiên, cuộc thảo luận công khai vẫn bó hẹp trong sự cạnh tranh giữa các phòng thí nghiệm AI hoặc các cuộc tranh luận trừu tượng về khả năng của công nghệ này. Hầu như không ai đặt câu hỏi AI nên phục vụ cho mục đích gì, hoặc liệu tư duy, thể chế và cơ chế kiểm soát hiện tại của chúng ta có đủ khả năng hướng công nghệ này tới cải thiện phúc lợi con người trên diện rộng hay không.

Do đó, thật đáng mừng khi thấy Giáo hoàng Leo XIV lên tiếng về vấn đề này trong thông điệp đầu tiên của ngài, trong đó mô tả hướng đi hiện tại của AI như là mối đe dọa sâu sắc đối với phẩm giá con người. Là nhà kinh tế học vốn từ lâu đã lập luận rằng các kết quả thúc đẩy bởi công nghệ là vấn đề lựa chọn chứ không phải số phận, tôi hoan nghênh sự can thiệp của ngài.

Đức Leo đã đi trước hầu hết các nhà bình luận khi chỉ ra rằng “công nghệ không bao giờ trung lập, bởi vì nó mang đặc điểm của những người thiết kế, tài trợ, điều tiết và sử dụng nó.” Tuy nhiên, tôi e rằng ngay cả ngài ấy cũng chưa đi đủ xa về câu hỏi quan trọng nhất: AI nên được thiết kế để làm gì?

Như Simon Johnson và tôi đã nhấn mạnh trong cuốn sách "Quyền lực và Tiến bộ: Một nghìn năm đấu tranh cho công nghệ và tiến bộ" (NXB Trẻ, 2026), một công nghệ như AI có thể phát triển theo nhiều con đường khác nhau, và mỗi con đường đều tạo ra những tác động sâu rộng đến xã hội. Ví dụ, Đức Giáo hoàng hoàn toàn đúng khi đặt câu hỏi về hướng đi hiện tại của AI trong chiến tranh và thực thi pháp luật. Những điều từng bị coi là cấm kỵ chỉ vài năm trước – giám sát hàng loạt bằng AI, thuật toán lựa chọn mục tiêu tiêu diệt – nay đã trở thành chuyện thường nhật.

Trong bối cảnh nhiều người ở Thung lũng Silicon đang thúc giục Hoa Kỳ tăng cường quyền lực cứng thông qua một tổ hợp thuật toán-quân sự mới, Đức Leo cảnh báo rằng “Bất kỳ công nghệ nào tạo điều kiện cho các cuộc tấn công mà không cần trực diện khuôn mặt đồng loại đều hạ ngưỡng đạo đức của cuộc xung đột”. Sau đó, Đức Giáo hoàng kêu gọi “việc hòa giải AI” để giải phóng “nó khỏi não trạng cạnh tranh ‘có vũ trang’, vốn không chỉ giới hạn trong bối cảnh quân sự mà giờ đây còn là một hiện tượng kinh tế và nhận thức”.

Ẩn sau những mối lo ngại cụ thể này là một hiểu biết căn bản hơn: tiến bộ công nghệ không nhất định là tiến bộ về đạo đức. Chỉ vì khả thi về mặt kỹ thuật không có nghĩa là điều ấy tốt cho nhân loại. Việc một công nghệ có đáng theo đuổi hay không phụ thuộc vào người kiểm soát nó và vào hệ tư tưởng cũng như lợi ích chi phối họ.

Đức Giáo Hoàng Leo đã ám chỉ đến điều mà tôi cho là rủi ro gần nhất, đó là “trong khi AI hứa hẹn sẽ thúc đẩy năng suất bằng cách đảm nhiệm các công việc thường nhật và buồn tẻ, nó thường buộc người lao động phải thích nghi với tốc độ và yêu cầu của máy móc, thay vì thiết kế máy móc để làm việc cùng với con người”. Nhưng Đức Giáo Hoàng không đi xa đến mức đặt vấn đề về triết lý thiết kế AI hiện hành. Toàn bộ ngành công nghiệp AI đều tập trung vào việc bắt chước khả năng của con người và tự động hóa các công việc của con người, với mục tiêu tạo ra một “trí tuệ nhân tạo tổng quát” có thể làm mọi thứ mà một con người có thể làm.

Triết lý này dựa trên giả định sai lầm rằng trí tuệ máy móc và trí tuệ con người về cơ bản là giống nhau. Con người là những sinh vật học theo kiểu “one-shot”. Chúng ta hình thành giả thuyết từ một vài ví dụ, mô phỏng các khả năng trong tâm trí và tinh chỉnh sự hiểu biết của mình thông qua quá trình thử và sai mang tính xã hội. Do đó, trẻ em học ngôn ngữ bằng cách bắt chước một vài từ, khái quát hóa và điều chỉnh lời nói của mình dựa trên phản ứng của người khác. Chúng ta không giỏi trong việc tiếp thu khối lượng thông tin khổng lồ hoặc sàng lọc dữ liệu không có cấu trúc để tìm ra các mẫu liên quan.

Ngược lại, các mô hình AI phát triển mạnh nhờ các tập dữ liệu huấn luyện khổng lồ và xuất sắc trong việc nhận dạng mẫu ở quy mô lớn, nhưng chúng vẫn chưa thể hiện được khả năng sáng tạo thực sự. Chúng không có trải nghiệm hiện diện như một thực thể trong thế giới thực, cũng như không có khả năng học hỏi thông qua thử và sai bằng cách tương tác với thế giới vật chất và xã hội (ngoại trừ ở mức độ hạn chế khi có những phần thưởng rõ ràng cho việc học tăng cường trong các lĩnh vực cụ thể).

Khi hai thứ khác nhau, bạn không nên—và thường là không thể—dùng thứ này để bắt chước thứ kia. Kết quả sẽ không tối ưu. Sẽ là một sai lầm lớn nếu Phil Jackson, huấn luyện viên huyền thoại của Chicago Bulls những năm 1990, thúc ép Michael Jordan bắt chước mọi thứ mà Scottie Pippen và Dennis Rodman đang làm. Đội bóng giành chức vô địch liên tiếp chính là nhờ những cầu thủ này phối hợp ăn ý và bổ sung kỹ năng cho nhau.

Điều tương tự cũng áp dụng cho AI và kỹ năng của con người. Sử dụng AI để làm những việc mà con người không thể làm, để con người có thể mở rộng phạm vi công việc của mình, sẽ hiệu quả hơn là (cho AI) bắt chước. Trong một kịch bản tương lai mà AI tăng cường chứ không phải thay thế khả năng của con người, các thợ điện sẽ được hỗ trợ bởi chẩn đoán AI, các y tá sẽ tham khảo ý kiến AI trong việc giải thích các triệu chứng, và giáo viên có thể sử dụng AI để cá nhân hóa việc giảng dạy cho từng học sinh.

Những người trong ngành và nhóm lạc quan có thể phản bác rằng AI ưu tiên tự động hóa vẫn có thể làm lợi cho tất cả mọi người, miễn là các chính sách tái phân phối theo kịp. Nhưng lập luận này đã có một lịch sử không mấy khả quan. Bốn thập kỷ tự động hóa kỹ thuật số đã tập trung lợi ích vào tay tầng lớp thượng lưu, làm suy yếu công việc đòi hỏi kỹ năng trung bình và tạo ra mức tăng trưởng năng suất gộp đáng thất vọng. Có rất ít lý do để kỳ vọng rằng một vòng tự động hóa mạnh mẽ hơn nữa, được triển khai bởi một ngành công nghiệp thậm chí còn tập trung hơn, sẽ tạo ra kết cục khác.

Và những gì được-mất trên toàn cầu thậm chí còn lớn hơn ở Mỹ. Đối với hàng tỷ người ở các nước đang phát triển, nơi một công việc tử tế là con đường duy nhất đáng tin cậy để thoát nghèo, lộ trình AI lấy tự động hóa làm trọng tâm là công thức dẫn đến thảm họa. Chúng ta có thể và phải yêu cầu một thiết kế khác.

Có lẽ thất bại lớn nhất của ngành công nghiệp AI hiện nay là việc nó từ chối thừa nhận bất kỳ điều nào bên trên. Một số ít người đang tung công nghệ này ra thế giới hành động theo một hệ tư tưởng kiểm soát (đối với nhân loại) và niềm tin rằng máy móc luôn tốt hơn con người.

Đức Giáo hoàng Leo hoàn toàn đúng khi kêu gọi sự rõ ràng về mặt đạo đức và một cuộc tranh luận nghiêm túc, trên toàn xã hội. Nhưng cuộc đối thoại cần phải vượt ra ngoài những lời kêu gọi suông để hướng tới những lựa chọn cụ thể: hành động chống độc quyền đối với các nền tảng thống trị, đầu tư công vào AI bổ trợ con người, điều tiết hoạt động giám sát và vũ khí tự động, và các quyền có ý nghĩa cho người lao động và công dân đối với dữ liệu mà các hệ thống này phụ thuộc vào.

Động thái của Đức Leo khiến một phản ứng như thế dễ xảy ra hơn trước đôi chút. Nhưng, những người còn lại trong chúng ta cũng phải đứng lên bảo vệ nhân loại.