CÁCH TÔI DÙNG THỐNG KÊ VÀ TẤM BẰNG LUẬT ĐỂ CHỐNG LẠI
CÁC HÀNH VI VI PHẠM NHÂN QUYỀN
Khoảng 50 năm sau khi vạch trần sự phân biệt giới
tính trong quyền lợi hưu trí của giới giảng viên đại học Mỹ, Mary Gray hiện đang
là nhà thống kê kiêm nhà vận động vì công bằng xã hội.
Bài viết của Rachel Crowell
Mary Gray đã áp dụng các lập luận thống kê và pháp lý để đưa ra các khuyến
nghị về cách chính phủ và các tổ chức có thể giải quyết vấn nạn diệt chủng và
các hành vi vi phạm nhân quyền khác, cũng như nạn phân biệt đối xử tại nơi làm việc. Dù đã
ngoài tuổi 80, bà vẫn tiếp tục sự nghiệp luật sư, nhà thống kê và nhà toán học
tại Đại học American ở Washington DC. Bà nói: “Dù tóc bạc trắng thì tôi vẫn chưa nghỉ hưu đâu”.
Một số nhà nghiên cứu chỉ tập trung vào số ít vấn đề
trong phạm vi hẹp. Công trình của Gray thì rộng hơn thế nhiều.
Bà đã đào tạo các điều tra viên cho Tòa án Hình sự Quốc tế tại The Hague
(còn được biết đến với tên gọi là Den Haag hoặc La Hay), Hà Lan, để xác định
mức độ vi phạm nhân quyền và tội diệt chủng. Ở trong nước, bà đã nỗ lực chống lại
sự phân biệt đối xử dựa trên giới tính, chủng tộc và tuổi tác, đồng thời tạo cơ
hội trong giới học thuật Hoa Kỳ cho những người từ nhiều hoàn cảnh xuất
thân khác nhau.
Là chủ tịch sáng lập của Hiệp hội Phụ nữ trong Toán học (Association for Women in Mathematics) từ năm 1971 đến 1974, Gray đã thiết lập mạng lưới và hỗ trợ cho các đồng nghiệp nữ, đồng thời ủng hộ một nền văn hóa công bằng và bao trùm hơn trong ngành. Năm 2022, khi hiệp hội thành lập Giải thưởng Mary và Alfie Gray về Công bằng Xã hội – được đặt theo tên của Gray và chồng bà, một nhà toán học đã qua đời năm 1998 – tổ chức này đã mô tả Mary Gray là người “đã dành cả cuộc đời mình để theo đuổi sự xuất sắc trong toán học và công bằng xã hội”. Bên cạnh nghiên cứu và giảng dạy học thuật, Gray còn tình nguyện làm việc cho cả Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International) lẫn Thống kê Không Biên giới (Statistics Without Borders), một tổ chức cung cấp các dịch vụ thống kê và khoa học dữ liệu miễn phí vì lợi ích cộng đồng để cải thiện phúc lợi con người trên toàn thế giới.
Vài năm sau khi xuất bản luận án tiến sĩ về toán học trừu tượng (tựa đề “Radical
Subcategories”) vào năm 1967, bà
chợt nhận ra một điều. “Tôi sẽ
chẳng bao giờ giành được giải
Nobel, mà làm gì có Nobel
toán học,” Gray kể. Thay vào đó, bà tìm thấy hướng đi thích
hợp khi được các đồng nghiệp
nhờ nghiên cứu một số vấn đề thống
kê về việc liệu có sự phân biệt đối xử về giới tính hoặc chủng tộc trong việc tuyển
chọn cho chương trình White House Fellows
hay không – chương trình đưa những
chuyên gia trẻ đến làm việc để tích lũy kinh nghiệm
tại cấp cao nhất của chính phủ liên
bang Hoa Kỳ. Thế là bà củng
cố thêm nền tảng thống kê của mình và quyết định tập trung vào “các ứng dụng
thực tiễn hơn”, Gray cho biết.
Nhiều nhà nghiên cứu sẽ hài lòng với việc có chuyên môn kép về toán học và
thống kê. Nhưng chỉ một vấn đề - chế độ hưu trí không công bằng giữa nam và nữ - đã thúc đẩy quyết định
theo học ngành luật của Gray.
Trở thành luật sư
Vào những năm 1970, khi Gray xem xét các quyền lợi hưu trí mà bà được hưởng
thông qua Teachers Insurance
and Annuity Association (TIAA), đơn
vị quản lý quyền lợi hưu trí cho nhiều giáo sư ở Hoa Kỳ, bà nhận thấy sự phân biệt đối xử về giới tính.
Bà nhớ lại: “Khi bạn nhận khoản hưu trí từ TIAA, số tiền trả cho nam và nữ
khác nhau.” Nếu một người đàn ông và
một người phụ nữ có cùng số tiền tích lũy trong quỹ hưu trí và nghỉ hưu ở cùng
độ tuổi, thì khoản tiền hằng tháng mà người đàn ông này nhận được sẽ nhiều hơn 15% so với của
phụ nữ. Bà kể lập luận của
công ty bảo hiểm là vì phụ nữ sống lâu hơn, cuối cùng họ sẽ nhận tiền
nhiều lần hơn nên cộng lại thì cũng bằng nam giới.
Khi Gray không chấp nhận lý lẽ trên, công ty bảo hiểm tuyên bố rằng bà không hiểu luật. Để đáp trả, bà đến học tại Trường Luật Washington thuộc Đại
học American, năm 1979 Gray đã
tốt nghiệp với tư cách là một trong
những sinh viên xuất sắc nhất và được kết nạp vào
đoàn luật sư bang Maryland.
Cuối cùng, bà đã giúp chấm
dứt những chính sách phân biệt đối xử đó trong các gói quyền lợi hưu trí. Bà và nhà kinh tế học Barbara Bergman đã góp nghiên cứu đã công
bố và lời khai chuyên gia của họ vào một vụ kiện tại Tòa án Tối cao Hoa Kỳ năm 1983. Trong vụ án Arizona Governing
Committee v. Norris, tòa án cao nhất của quốc gia đã phán
quyết rằng việc chênh lệch trong quyền lợi hưu trí giữa nam và nữ là phân biệt
đối xử theo giới tính, và do đó là bất hợp pháp.
Lập luận cơ bản của Gray và vị đồng nghiệp trước tòa dựa trên số liệu thống kê. “Nếu bạn xem xét phân phối chuẩn về thời điểm tử vong, bạn sẽ thấy có hai đường cong chuẩn: một
cho nam giới và một cho nữ giới,” Gray nói. Hai đường cong này chồng lên
nhau khoảng 86%, nghĩa là rất
nhiều người có khả năng tử vong
trong cùng khoảng tuổi bất kể
giới tính của họ là gì, bà
lưu ý. Nói cách khác, không có gì bảo đảm rằng một phụ nữ sẽ sống lâu
hơn các đồng nghiệp nam của mình.
Nhìn lại, Gray hài lòng vì
đã chọn học toán trước rồi mới theo đuổi ngành luật. “Tôi rất vui vì mình đã làm cả hai, nhưng tôi nghĩ với riêng tôi, việc học toán trước hiệu quả hơn so với
làm ngược lại,” bà nói. Theo
bà, sẽ rất hữu ích nếu có
thêm nhiều nhà toán học và nhà thống
kê học được đào tạo chéo về nghiên cứu pháp lý và ngược lại. Khi nhân quyền hoặc
tính mạng con người bị đe dọa, việc có cả số liệu lẫn luật pháp đứng về phía mình có thể giúp củng
cố các lập luận, bà nói.
 |
| Mary Gray được truyền cảm hứng để theo đuổi tấm bằng ngành luật sau khi phát hiện ra sự phân biệt đối xử theo giới tính trong các chính sách quyền lợi hưu trí dành cho giới học thuật Hoa Kỳ. |
Khi sự kiên trì gặp trở ngại
Char Mollison, chuyên gia về quản lý các tổ chức phi lợi nhuận tại Trung
tâm Nghiên cứu Tổ chức Phi lợi nhuận, Thiện nguyện và Doanh nghiệp Xã hội thuộc
Đại học George Mason ở Fairfax, bang Virginia, nhận xét Gray là người “vì sứ mệnh” và “không làm để tự đánh
bóng bản thân”.
Hai người gặp nhau vào khoảng năm 1980 thông qua một tổ chức vì quyền phụ nữ
có tên là Women's Equity Action League (WEAL). Lúc này, bà Mollison đang giữ chức giám đốc điều hành
của WEAL, còn Gray là chủ tịch ban quản trị do thành viên bầu ra. Gray nổi tiếng với việc “đưa phụ nữ vào ngành toán học” và “thường làm chứng
với tư cách chuyên gia trong các vụ kiện tập thể đòi bình đẳng cho phụ nữ”,
Mollison cho biết. Bà rất ấn tượng với khả năng của Gray trong việc khuyến
khích sự hợp tác và đối thoại trên tinh thần tôn trọng, đồng thời giúp nhóm tránh bị sa lầy
vào những cuộc tranh luận bất tận về các vấn đề gây chia rẽ liên quan đến chính sách công và vận động lập pháp.
“Trong một tổ chức vận động như WEAL, bạn sẽ thấy đủ loại quan điểm khác
nhau về những việc cần làm tiếp theo,” Mollison nói. Các cuộc họp ban quản trị có thể trở nên căng thẳng khi
nhóm thảo luận về những thỏa hiệp cần thiết để đạt được những thay đổi chính sách hoặc pháp lý mong muốn. Mollison cho biết Gray nổi tiếng
là người lắng nghe công bằng và đầy thấu cảm, nhưng bà cũng luôn kéo các cuộc họp – và các cuộc biểu quyết – khỏi cảnh sa lầy. “Bà ấy hiểu rằng với tư cách là một tổ chức, chúng tôi phải
đưa ra quyết định và tiến về phía trước.”
Gray coi công việc chống phân biệt đối xử, cả trong học thuật lẫn hoạt động tình nguyện, là thành tựu lớn nhất của mình, góp phần
mang lại “một đội ngũ giảng viên đại
học khác hẳn so với 50 năm
trước” ở Hoa Kỳ và có tính đại diện xã hội cao hơn. Bà nói
thêm: “Nói vậy là tôi đang chạm đến một cuộc thảo luận chính trị đương đại về việc liệu
thành quả này sẽ kéo dài được bao lâu”, nhưng cho đến nay, những thay đổi đạt được đều tích cực và đáng chú ý.
Một số thay đổi này thậm
chí còn ảnh hưởng đến cả lựa chọn nghề nghiệp của bà. Ví dụ, thông qua công việc
của bà với một ủy ban khoa học do Quốc hội bổ nhiệm, luật pháp Hoa Kỳ đã được sửa
đổi vào năm 1994 để các giáo sư trong biên chế không thể bị chủ lao động ép buộc nghỉ hưu khi
tới độ tuổi nhất định. “Đó là lý do
tại sao tôi vẫn đang đi dạy,”
bà nói.
Ngược lại, trong công việc cải thiện các quyền con người cơ bản của bà, kết
quả thường bị chính trị làm cho nhập nhằng. Ví dụ, sau vụ diệt chủng Rwanda năm 1994, chính
phủ nước này đã bỏ tù “một tỷ lệ rất lớn dân số”, trong đó trong đó ít
nhất là có một số người không được thụ lý theo đúng trình tự pháp lý hoặc được
xét xử công bằng, bà nói. “Người ta
bị bỏ tù nhưng không bao giờ được thả ra – trừ khi họ chết.”
Gray tham gia vào dự án khi được yêu cầu thực hiện một cuộc khảo sát lấy mẫu
thống kê để xác định xem có bao nhiêu người bị giam giữ ở Rwanda bị nghi ngờ phạm tội là
dựa trên căn cứ hợp lý. Mục tiêu là
để chính phủ sử dụng thông tin này lên kế hoạch xét xử một số người bị giam cầm và xem xét trả tự do cho một số người vô tội đang bị giam giữ. “Có quá nhiều người trong tù nên không thể đưa tất cả ra xét xử,” bà nói.
Tuy nhiên, khi có kết quả
nghiên cứu, các vấn đề chính trị liền nảy sinh. “Chính phủ Rwanda thực sự không muốn thả một số người,” bà nói.
Chính phủ quyết định không làm theo những đề xuất dựa trên số liệu thống kê của
bà mà chuyển sang áp dụng các phiên tòa cộng đồng tại làng. “Nhưng điều mà dự án của tôi đã làm được là buộc
chính phủ Rwanda thời hậu diệt chủng phải suy nghĩ về cách họ sẽ giải quyết vấn
đề nhân quyền,” bà nói.
Tại nước nhà, Gray cũng
đã lên tiếng phản đối án tử hình trong các cuộc gặp với các quan chức dân cử khi còn là chủ tịch phân bộ Hoa Kỳ của Tổ
chức Ân xá Quốc tế. Khi gặp gỡ các tổng
chưởng lý và thống đốc bang của Hoa Kỳ, Gray đã dựa vào những nghiên cứu “cho thấy án tử hình không chỉ là một
ý tưởng tồi mà còn phân biệt đối xử dựa trên chủng tộc”, bà nói. Mặc dù chỉ có
khoảng 12% dân số Hoa Kỳ là người da đen, nhưng 40% số người đang bị kết
án tử hình trong các nhà tù ở Hoa Kỳ
là người da đen. Và mặc dù có 23 tiểu bang của Hoa Kỳ đã cấm án tử hình, “đó vẫn là một cuộc chiến còn
tiếp diễn”, bà nói. Bà nhận thấy rằng
việc nhìn nhận các vấn đề xã hội phức tạp từ góc độ dài hạn và hiểu rằng tiến bộ
thường không diễn ra tuyến tính là rất hữu ích.
“Cứ mỗi bước tiến lên bạn lại sợ rằng sẽ phải lùi hai bước”, chuyện này tất nhiên đôi khi vẫn xảy ra, Gray nói. “Nhưng
đó cũng là một trong những lý
do khiến tôi thích gắn bó với nghề giáo. Bạn có thể làm việc với những người trẻ
và hy vọng vào một tương lai tốt đẹp hơn.”
Hỏi đáp nhanh
Bà hy vọng sẽ truyền lại những bài học nào từ sự
nghiệp của mình cho thế hệ tiếp theo?
Tôi nghĩ điều quan trọng cần ghi nhớ là: công việc của bạn đang được sử dụng
vào mục đích gì? Không phải chỉ đơn giản là “đừng làm việc cho quân đội” hay “chỉ
nên dạy học ở các trường học thành thị”. Thay vào đó, hãy tự hỏi bản thân, liệu
có điều gì bạn có thể làm hoặc có thể đào tạo người khác làm để giúp cuộc sống
của họ và của những người khác tốt đẹp hơn không?
Ví dụ, một trong những sinh viên của tôi đã thực hiện khảo sát về đường
dành cho xe đạp ở Washington DC. Một sinh viên khác chỉ ra rằng có rất nhiều người khuyết tật không thể đi
xe đạp. Các sinh viên của tôi đã phản ánh lên đại diện của họ tại chính quyền thành phố để cố gắng tìm ra giải pháp
tốt hơn cho người khuyết tật.
Nếu bạn cho rằng điều gì đó quan trọng, hãy kiên trì theo đuổi, nỗ lực hết
mình và cố gắng mời gọi người
khác cùng tham gia.
Bà đã gặp phải những thử thách lớn nào trong sự nghiệp
của mình?
Vẫn còn những người rõ ràng đang
theo đuổi một lối sống rất khác với tôi. Vẫn có những người nghĩ rằng chỉ những người giống họ mới có thể làm toán
giỏi. Nỗ lực mở rộng tầm ảnh hưởng của công việc mình làm là bài toán
chưa có lời giải, nhưng bạn cứ phải làm tiếp.
Nếu có khả năng giải quyết một vấn đề ngay hôm
nay, bà sẽ chọn vấn đề
nào và tại sao?
Tôi nghĩ đó là phải đảm bảo
chúng ta có được quyền tự do ngôn luận theo Tu chánh án thứ nhất, điều ta vẫn luôn đinh ninh là mình đang có ở Hoa Kỳ. Nếu tôi có thể làm một điều để
ngăn chặn quyền này biến mất, tôi sẽ thực hiện nó.
Chuyên môn về nhân quyền và luật
pháp đã giúp bà trở thành một nhà toán học, nhà thống kê giỏi hơn ra sao?
Nó giúp bạn luôn ý thức được những tác động mà hành động của mình có thể
gây ra.
doi: https://doi.org/10.1038/d41586-026-02079-2
Huỳnh Thị Thanh Trúc
dịch
