NẾU AI CÓ TÍNH GÂY NGHIỆN, THÌ TRÁCH NHIỆM THUỘC VỀ AI – CÁC TẬP ĐOÀN CÔNG NGHỆ LỚN HAY NGƯỜI DÙNG?
Nguồn ảnh: DC Studio
Mỗi khi tôi nói chuyện với thằng con trai của tôi, một sinh viên ngành kỹ thuật, nếu nó có thắc mắc hay bất đồng quan điểm với tôi, thì nó ngay lập tức tìm đến ChatGPT để tra cứu thông tin và kiểm chứng.
Không chỉ riêng con trai tôi làm vậy. Việc sử dụng các công cụ AI tạo sinh đã bùng nổ mạnh mẽ ở nhiều nhóm nhân khẩu học khác nhau. Với nhiều người, những công cụ này có thể mang tính giải trí, cung cấp thông tin và đem lại nhiều lợi ích thiết thực. Tuy nhiên, chúng cũng có mặt tối.
Hiện tại, AI tạo sinh chưa được chính thức công nhận là có tính gây nghiện – người ta vẫn đang thu thập chứng cứ y khoa. Tuy nhiên, một lượng lớn dữ liệu cho thấy việc sử dụng quá nhiều chatbot và những hệ thống khác tạo ra văn bản, hình ảnh và video dẫn đến các khuôn mẫu thần kinh và hành vi liên quan đến chứng nghiện.
Trước thất bại pháp lý gần đây của hãng Meta và YouTube trong một vụ kiện mang tính bước ngoặt về vấn đề nghiện mạng xã hội, tôi tin rằng đã đến lúc chúng ta cần đặt câu hỏi liệu logic tương tự có áp dụng cho AI tạo sinh hay không – và chúng ta làm thế nào để giải quyết vấn đề này. Điểm khởi đầu sẽ là chúng ta hãy xác định ai phải chịu trách nhiệm cho tình trạng lạm dụng AI tạo sinh.
Vấn đề này vẫn chưa có sự thống nhất trong giới khoa học, và một số người khuyên nên thận trọng khi sử dụng thuật ngữ “nghiện”. Họ đề xuất sử dụng các cách diễn đạt khác, chẳng hạn như “sử dụng gây vấn đề” [problematic use]. Tuy nhiên, trong một bài báo nghiên cứu gần đây, đội ngũ nghiên cứu của chúng tôi cho rằng có chứng cứ mạnh mẽ cho thấy AI tạo sinh có những thuộc tính gây nghiện.
Những ví dụ được bàn luận nhiều bao gồm sự phụ thuộc về mặt cảm xúc vào các chatbot đóng vai trò người bạn đồng hành, hành vi tương tác mang tính cưỡng chế với chúng, cũng như việc mất đi các mối quan hệ và bạn bè trong đời thực.
Một nhân tố then chốt ở đây là, cũng như mọi trường hợp nghiện khác, hành vi này gây ra những hệ quả tiêu cực cho người dùng, có thể ảnh hưởng lên cả cuộc sống cá nhân lẫn công việc của họ.
Nếu chúng ta theo đuổi lập luận rằng AI tạo sinh có nguy cơ dẫn đến hành vi gây nghiện, thì chúng ta cũng cần xem xét vấn đề trách nhiệm. Xã hội thường tìm cách giải quyết tổn hại bằng cách quy trách nhiệm khắc phục cho những cá nhân hoặc tổ chức cụ thể. Các bên có thể phải chịu trách nhiệm bao gồm các nhà làm luật, những cơ quan quản lý nhà nước [regulators], ngành công nghiệp và các hệ thống y tế.
Các ví dụ trong lịch sử
Những tiền lệ trong lịch sử, chẳng hạn như trường hợp hút thuốc lá, có thể mang lại cái nhìn sâu sắc về cách thức vấn đề nghiện AI tạo sinh có thể diễn tiến.
Những độc giả lớn tuổi có lẽ vẫn còn nhớ hình ảnh “Người đàn ông Marlboro” xuất hiện trước mỗi bộ phim chiếu tại các rạp địa phương. Về sau, người ta không chỉ phát hiện ra rằng việc hút thuốc gây nghiện và có hại cho sức khỏe, mà còn nhận ra rằng các công ty thuốc lá cũng biết điều này. Tuy nhiên, họ công khai phủ nhận điều đó.
Điều này đã dẫn đến các vụ kiện tụng kéo dài và thu hút nhiều sự chú ý của dư luận, cuối cùng dẫn đến các khoản bồi thường tài chính lớn cùng những thay đổi trong toàn ngành công nghiệp. Những thay đổi này bao gồm việc áp dụng quy định về bao bì trơn [không in hình ảnh quảng bá - ND] và in các hình ảnh cảnh báo rùng rợn trên bao bì sản phẩm thuốc lá.
Ngành công nghiệp cờ bạc có thể đang đi theo một quỹ đạo tương tự – và giờ đây, các công ty mạng xã hội cũng có thể đang bắt đầu những bước đi đầu tiên trong một quá trình tương tự.
Một câu hỏi then chốt đặt ra là liệu các nhà sản xuất sản phẩm – dù là thuốc lá, cờ bạc hay mạng xã hội – có nhận thức được các thuộc tính gây nghiện của sản phẩm mình làm ra hay không. Một nhân tố quan trọng khác cần xem xét là liệu một số công ty có thể lợi dụng các thuộc tính gây nghiện được cho là của sản phẩm để tạo lợi thế cho doanh nghiệp hay không.
Dĩ nhiên, trí tuệ nhân tạo (AI) không phải là thuốc lá, nhưng có thể có những điểm tương đồng đáng để nghiên cứu.
Trong nghiên cứu của mình, chúng tôi đã xác định 4 nhóm các bên liên quan hiện đang được kêu gọi để giải quyết những thách thức liên quan đến khả năng nghiện AI tạo sinh.
Trước hết là chính phủ và các cơ quan quản lý. Họ đóng vai trò quan trọng trong việc nêu bật các vấn đề, thiết lập các quy tắc tham gia và tạo ra những biện pháp khuyến khích để các bên khác tham gia vào chủ đề này.
Họ có thể làm điều này bằng cách yêu cầu gắn nhãn, hạn chế quảng cáo, áp dụng luật về trách nhiệm pháp lý và cung cấp kinh phí nghiên cứu – cùng với nhiều cơ chế khác.
Tuy nhiên, vai trò quan trọng nhất trong việc giải quyết nguy cơ gây nghiện liên quan đến AI tạo sinh lại thuộc về các tập đoàn công nghệ lớn – những đơn vị phát triển, sở hữu các công nghệ này và cũng là bên hưởng lợi về mặt tài chính từ chúng.
Các công ty này nắm giữ và có quyền truy cập vào dữ liệu người dùng, vốn là nguồn thông tin cần thiết để xác định những tính năng nào thúc đẩy hoặc làm giảm tình trạng nghiện. Họ cũng chính là bên hưởng lợi về tài chính từ hành vi gây nghiện này thông qua việc gia tăng số lượng người dùng và mức độ tương tác, vốn là những thước đo giá trị cốt lõi trong kỷ nguyên số.
Ngoài hai nhóm trên, các nhà nghiên cứu học thuật đóng vai trò quan trọng trong việc thu thập và diễn giải dữ liệu, cũng như cung cấp chứng cứ cần thiết để nhận diện tình trạng nghiện và các tính năng gây nghiện – theo cách tạo cơ sở cho các cuộc tranh luận về chính sách hoặc pháp lý dựa trên chứng cứ trong thực tế.
Cuối cùng, các tổ chức xã hội dân sự, như các nhóm người dùng hoặc bệnh nhân chẳng hạn, có thể hỗ trợ bằng cách trao sự giúp đỡ, bảo vệ quyền lợi của các thành viên và thiết lập các cơ chế cảnh báo sớm.
Vấn đề cốt yếu là không một bên nào trong số các bên liên quan này có thể tự mình giải quyết vấn đề. Họ cần phải hợp tác với nhau.
Vấn đề của ai đấy khác
Một vấn đề then chốt hiện nay là việc thiếu vắng các cuộc thảo luận có hệ thống về trách nhiệm – ai cũng cho rằng đó là vấn đề của ai đấy khác. Nhưng đã có nhiều tiền lệ cho thấy cách thức đạt được sự tham gia tích cực hơn từ các bên liên quan đến vấn đề này.
Đối với vấn đề thuốc lá, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xây dựng Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá – một cơ chế dựa trên hiệp ước nhằm quy tụ các chính phủ, cơ quan y tế công cộng, giới nghiên cứu và các tổ chức xã hội dân sự để cùng đánh giá chứng cứ và thiết lập các quy tắc chung. Báo cáo Quốc tế về An toàn AI cho thấy những hoạt động tương tự nhằm xây dựng sự đồng thuận quốc tế cũng đang diễn ra trong các khía cạnh khác của lĩnh vực AI.
Người dùng AI cũng phải chịu một phần trách nhiệm và cần cố gắng tránh hoặc kiểm soát các hành vi có thể gây hại của chính mình. Tuy nhiên, đối với các chứng nghiện khác, người ta đã thấy rằng việc kêu gọi các cá nhân phải chừng mực hay chú tâm [mindfulness] là chưa đủ.
Mặc dù những tổn hại liên quan đến hút thuốc hay lạm dụng rượu bia đã được biết đến rộng rãi, xã hội vẫn phải trông cậy vào [các biện pháp như] quy định độ tuổi, quy tắc về bao bì và hạn chế quảng cáo. AI tạo sinh đang dần được tích hợp trở thành một phần trong đời sống thường nhật của xã hội. Những lựa chọn mà chúng ta đưa ra hiện nay sẽ định hình việc ta sẽ sử dụng các sản phẩm này như thế nào trong nhiều năm tới.
Các từ khóa: Trí tuệ nhân tạo (AI), Chứng nghiện, Công nghệ, AI tạo sinh
Giáo sư chuyên ngành Nghiên cứu Phê phán về Công nghệ, Khoa Khoa học Máy tính, Đại học Nottingham [Vương quốc Anh].
Tuyên bố công khai
Bernd Stahl không làm việc, tư vấn, sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hoặc tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài báo này, đồng thời không có mối liên hệ nào khác ngoài chức danh học thuật hiện tại.
Nguyễn Việt Anh dịch
Nguồn: If AI is addictive, where does the responsibility lie – with big tech or its users?, The Conversation, Jun 8, 2026.
