Trào lưu triết học Khai Sáng cấp tiến của Spinoza, một cuộc đàm thoại với Jonathan Israel

TRÀO LƯU TRIẾT HỌC KHAI SÁNG CẤP TIẾN CỦA SPINOZA, MỘT CUỘC ĐÀM THOẠI VỚI JONATHAN ISRAEL

Tại sao Spinoza lại là thành viên của thế giới và của nền văn hóa của chúng ta? Thật ra đó là câu hỏi thúc đẩy cuộc điều tra lịch sử quan trọng gần đây của Jonathan Israel về thời kỳ của triết gia này. Ngược lại với một số lớn các nhà nghiên cứu, ông khẳng định rằng Spinoza và di sản của ông là rất quan trọng đối với một bộ phận các nhà tư tưởng của trào lưu triết học Khai Sáng. Chúng tôi đã gặp ông ở New York và đã có một cuộc trò chuyện dài.

Tác giả: Florian Louis^[*]

Jonathan I. Israel, Spinoza, Life and Legacy, Oxford, Oxford University Press, 2023, 1344 trang, ISBN 9780198857488

Để bắt đầu, xin ông có thể nói cho chúng tôi rõ hơn về tính chất của quyển sách ông dành cho Spinoza? Như nhan đề phụ nêu ra, ông nghiên cứu cuộc đời của Spinoza và cả di sản của ông ấy. Như vậy đây không chỉ là một tiểu sử. Công trình của ông khác với công trình nghiên cứu tiểu sử kinh điển ở những điểm nào, ví dụ như công trình của Steven Nadler?

JONATHAN I. ISRAEL:

Jonathan Israel (1946-)

Steven Nadler (1958-)

Trước tiên tôi muốn nói là tôi khâm phục công trình của Steven Nadler. Chúng tôi là những người bạn thân và thường xuyên trao đổi với nhau về những nghiên cứu của chúng tôi về Spinoza. Tác phẩm tiểu sử của Spinoza của ông ấy đã được xuất bản năm 1999. Vậy là đã gần một phần tư thế kỷ, và từ đó đến nay đã có nhiều nghiên cứu mới ở Hà Lan, Anh, Pháp, Ý, Đức và đặc biệt là ở Mỹ, từ những tài liệu lưu trữ vốn chưa được khai thác. Như vậy chúng ta có được nhiều chi tiết về cuộc đời của Spinoza và ảnh hưởng đầu tiên của những tư tưởng của ông hơn năm 1999 và tất nhiên, Steven Nadler có lẽ đã viết tiểu sử của ông khác hơn với nhiều chi tiết hơn, nếu như ngày đó ông đã có được tất cả những nghiên cứu mới này.

Nhưng tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng Steven Nadler là một triết gia và ông chủ yếu tập trung vào cuộc đời của Spinoza. Như vậy quyển sách của ông chủ yếu là một tiểu sử. Thế nhưng như bạn nói quyển sách của tôi có nhiều điều hơn đơn thuần là một tiểu sử. Tôi thấy dường như cuộc đời của Spinoza ẩn dật và bình lặng, đòi hỏi phải vượt khỏi khuôn khổ này. Thật vậy, ông đã rất ít đi du lịch và có nhiều thời gian sống một mình. Ông làm việc ban đêm và ngủ ban ngày, trái ngược với đa số người. Như vậy, thoạt tiên ta có thể nghĩ ông sống một cuộc đời rất bình lặng, không sóng gió. Nhưng trong thực tế, ông đã gây ra những chống đối, giận dữ, cuồng nộ nhiều hơn bất kỳ một nhà tư tưởng nào cùng thời với ông.

Quyển sách của tôi có nhiều điều hơn đơn thuần là một tiểu sử. Tôi thấy dường như cuộc đời của Spinoza là ẩn dật và bình lặng, đòi hỏi phải vượt khỏi khuôn khổ này.

JONATHAN I. ISRAEL

Adam Smith và “phồn vinh của các quốc gia”

ADAM SMITH VÀ “PHỒN VINH CỦA CÁC QUỐC GIA”

Tôn Thất Thông

Phỏng theo phim tài liệu của ARTE.TV France & ZADIG Productions

Adam Smith (1723-1790)

Giới thiệu: Ai cũng thừa nhận rằng, Adam Smith đã khai sinh lý thuyết kinh tế hiện đại, là cha đẻ của nền kinh tế mà ngày nay chúng ta gọi là tư bản chủ nghĩa. Điều phiền toái là, vài khái niệm cốt lõi được Smith trình bày rất tổng quát mà để hiểu toàn diện, chúng ta cần đặt chúng vào luồng tư duy triết học đạo đức của Adam Smith. Bài tóm tắt sau đây lấy ý từ bộ phim tài liệu dài 60 phút của đài ARTE.TV, chủ yếu đề cập đến ba trong nhiều khái niệm quan trọng vốn dĩ đã gây khá nhiều tranh cãi, thậm chí việc hiểu sai của một số lãnh đạo kinh tế đã dẫn đến hậu quả vô cùng tai hại. Ba khái niệm đó là ‘phân công lao động, tư lợi và bàn tay vô hình’. Nội dung bộ phim này tóm tắt ý kiến của các chuyên gia nghiên cứu lâu năm về Adam Smith, những giáo sư đại học ngành kinh tế, sử học, triết học và nhân chủng học (xin xem danh sách ở cuối bài).

* * *

Chủ nghĩa tư bản sản sinh một động lực thường xuyên về tích lũy, sáng tạo và khủng hoảng. Giống như Adam Smith, Karl Marx và Joseph Schumpeter, chúng ta hôm nay đã tìm thấy những tiền đề đầu tiên để cắt nghĩa các cuộc khủng hoảng. Chủ nghĩa tư bản phát xuất từ đâu? Nó có phải là sản phẩm của một quá trình phát triển tự nhiên của xã hội? Hay nó bắt nguồn từ lý thuyết vốn xuất hiện đồng thời với sự chuyển hóa chính trị và công nghệ? Mỗi người trong chúng ta là một bộ phận của hệ thống này mà lịch sử của nó có thể cắt nghĩa được hiện tại và tương lai chúng ta.

Adam Smith dọn về ở trong căn nhà mới Panmure House năm 1778, hai năm sau khi xuất bản tác phẩm Phồn vinh của các Quốc gia (The Wealth of Nations). Có một lò sưởi đốt bằng củi trong phòng khách của Smith, nơi chứng kiến phút giây định mệnh trong cuộc đời học thuật của Smith. Ông không muốn để lại những bản thảo viết tay chưa hoàn tất hoặc chưa trau chuốt cẩn thận, cho nên đã viết trong di chúc rằng, hai người chưởng khế lo việc quản lý bản di chúc phải đốt hết các bản viết tay sau khi ông mất. Nhưng chưa yên tâm, vài ngày trước khi mất, ông gọi hai người chưởng khế đến để đốt trước mặt ông tất cả những bản thảo chưa công bố. Chỉ còn lại hai tác phẩm đã được hiệu đính cẩn thận và đã phát hành, đó là Lý thuyết về Cảm xúc Luân lý (Theory of Moral Sentiments) xuất bản lần đầu năm 1759 và tác phẩm nổi danh hơn Phồn vinh của các Quốc gia xuất bản lần đầu năm 1776, từ đây chúng ta gọi tắt là Phồn vinh.

Tác phẩm Phồn vinh không những được giữ lại sau khi Smith mất mà đã trở thành Thánh Kinh của kinh tế thị trường tự do trong nhiều thế kỷ tiếp theo. Tiếc thay, rất nhiều tài liệu chép bằng tay đã vĩnh viễn biến mất trong ngọn lửa. Chỉ còn lại Phồn vinh và những lý giải liên quan của người đời sau để quảng bá tác phẩm giáo khoa kinh tế mang tính chất thuần túy khoa học này. Sử gia Nicholas Phillipson nhận xét: “Lịch sử về tác phẩm Phồn vinh quả là lý thú. Nếu bạn quan sát phiên bản đầu tiên thì sẽ thấy, đó là một tác phẩm vô cùng công phu. Nó gợi cho chúng ta cảm giác rằng, tác phẩm này chỉ dành cho một giới độc giả đặc biệt, như triết gia hoặc chính trị gia chẳng hạn. Nhưng thật lý thú là, với lần tái bản năm 1784 bán với giá thấp hơn, nó đã trở thành tác phẩm bán chạy nhất ngay trong lúc tác giả còn sống, và nó đã trở thành một sản phẩm hàng loạt. Nói cách khác, từ một tác phẩm dành cho chuyên gia, nó trở thành tác phẩm bán chạy nhất cho đại chúng và cứ giữ vị trí đó mãi đến sau này. Tác phẩm Phồn vinh không bao giờ bị quên lãng, luôn luôn có mặt trên thị trường sách và luôn luôn là sách bán chạy”.

Norbert Elias, nhà nghiên cứu không thể xếp loại được

NORBERT ELIAS, NHÀ NGHIÊN CỨU KHÔNG THỂ XẾP LOẠI ĐƯỢC

Nathalie Heinich^[*]

Ngày nay, Norbert Elias, nhà xã hội học về nền văn minh của các phong tục đã truyền cảm hứng cho toàn bộ các ngành khoa học nhân văn. Sự nghiệp của ông bao gồm nhiều chủ đề, từ cơ thể đến Nhà nước, vượt ra ngoài ranh giới của các ngành.

Sự tiếp nhận chậm chạp đối với sự nghiệp của Norbert Elias đã trở thành huyền thoại trong lịch sử của các khoa học về con người và xã hội. Luận án của ông về xã hội cung đình và cuốn sách lớn đầu tiên của ông về “quá trình văn minh” chỉ xuất hiện trong các hiệu sách hơn ba mươi năm sau khi chúng được soạn thảo; và ông chỉ được công nhận là một trong những nhà xã hội học vĩ đại nhất sau khi đã về hưu, kết thúc một sự nghiệp hàn lâm thất thường.

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp là tăng lợi nhuận của mình

MỘT HỌC THUYẾT CỦA FRIEDMAN

TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA DOANH NGHIỆP LÀ TĂNG LỢI NHUẬN CỦA MÌNH

Milton Friedman

Ngày 13 tháng 9 năm 1970

Nguồn ảnh: Kho lưu trữ của tờ New York Times

Xem bài báo trên trang nguyên thủy ngày 13 tháng 9 năm 1970 trong kho lưu trữ của NYT, Mục SM, Trang 17. Mua bản in lại

Giới thiệu về Kho lưu trữ [của New York Times]

Đây là phiên bản số hóa của một bài báo từ kho lưu trữ bản in của The Times, trước khi bắt đầu xuất bản trực tuyến vào năm 1996. Để giữ nguyên những bài báo này như ban đầu, The Times không thay đổi, chỉnh sửa hoặc cập nhật chúng.

Đôi khi, quá trình số hóa đưa ra các lỗi sao chép hoặc các vấn đề khác; chúng tôi đang tiếp tục làm việc để cải thiện các phiên bản lưu trữ này.

KHI nghe các nhà doanh nghiệp nói một cách hùng hồn về “các trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong một hệ thống kinh doanh-tự do (free-enterprise)”, tôi nhớ tới câu nói tuyệt vời của một người Pháp ở tuổi 70, người đã nhận ra rằng bản thân anh ta suốt đời đã nói bằng văn xuôi. Các nhà doanh nghiệp tin rằng họ đang bảo vệ quyền tự do kinh doanh khi họ tuyên bố rằng doanh nghiệp không “chỉ quan tâm” tới lợi nhuận mà còn tới việc thúc đẩy các mục tiêu “xã hội” mong muốn; doanh nghiệp đó có “lương tâm xã hội” và thực hiện nghiêm túc các trách nhiệm của mình trong việc cung cấp công ăn việc làm, xóa bỏ phân biệt đối xử, tránh ô nhiễm và bất kỳ điều gì khác có thể là khẩu hiệu của hàng loạt nhà cải cách đương thời. Trên thực tế, họ – hoặc sẽ như vậy nếu họ hoặc bất kỳ ai khác coi trọng họ – đang rao giảng chủ nghĩa xã hội thuần khiết và không pha trộn gì cả. Những nhà doanh nghiệp nói theo cách này vô tình là những con rối của các lực lượng trí thức đang phá hoại cơ sở của một xã hội tự do trong những thập kỷ qua.

Các cuộc thảo luận về “các trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp” là đáng chú ý vì sự phân tích lỏng lẻo và thiếu chặt chẽ của chúng. Việc nói rằng “doanh nghiệp” có trách nhiệm có nghĩa lý gì? Chỉ có con người mới có thể có trách nhiệm. Một công ty là một con người giả tạo, và theo nghĩa này có thể có các trách nhiệm giả tạo, nhưng không thể nói “doanh nghiệp” nói chung là phải có trách nhiệm, ngay cả theo nghĩa mơ hồ này. Bước đầu tiên hướng tới sự rõ ràng trong việc suy xét học thuyết trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp là đặt câu hỏi chính xác nó ám chỉ điều gì đối với ai.

Thách thức Vésuve: đi thư viện, 2000 năm sau

THÁCH THỨC VÉSUVE: ĐI THƯ VIỆN, 2000 NĂM SAU

Quan điểm thời sự – Sức mạnh của trí tuệ nhân tạo

Một thư viện bị lãng quên có thể tái sinh từ những tro tàn của núi Vésuve? Đã hai thế kỷ trôi qua từ khi ta biết đến sự tồn tại của những cuộn giấy cói bị cháy đen thành than, chúng dường như bị hủy hoại mãi mãi, không thể giải mã được. Nhưng những bước tiến nhảy vọt về công nghệ gần đây nhất và sự hợp tác của những người đam mê có thể giúp giải mã các văn bản Hy Lạp và La Mã từ thời Cổ Đại. Raphaël Doan giải thích cho chúng ta những lý do của phép lạ này.

Tác giả: Raphaël Doan^[1]

Johan Christian Dahl, Núi lửa Vésuve phun trào, tranh sơn dầu, 1824, Metropolitan Museum of Art.

Càng tiến về tương lai thì chúng ta cũng tiến đến gần quá khứ. Đó là một trong những đặc tính kỳ lạ của sự tiến bộ của kỹ thuật và tri thức. Khoảng cách giữa chúng ta và các thời kỳ cổ xưa càng gia tăng thì những thời kỳ này lại càng lộ rõ ra cho chúng ta. Chúng ta biết thời Cổ Đại nghìn lần rõ hơn người thời Trung Cổ biết về nó (thời Cổ Đại), chúng ta biết thời Trung Cổ nghìn lần rõ hơn người thời kỷ nguyên Ánh Sáng biết về nó. Voltaire đã viết: “Để thâm nhập vào mê lộ tối tăm của thời Trung Cổ, cần phải nhờ đến các tài liệu lưu trữ, và ta hầu như không có.” Công nghệ và hoạt động nghiên cứu càng tiến triển, chúng ta càng tìm lại được và có thể xử lý các nguồn và các tài liệu, chúng ta càng có thể suy diễn, phát hiện và phục dựng.

Giải sách Quốc gia 2023 cho Bí mật Thung lũng Silicon

Sách

BÍ MẬT CỦA THUNG LŨNG SILICON

nhận được

GIẢI SÁCH QUỐC GIA NĂM 2023

(HẠNG KHUYẾN KHÍCH)

Anh chị và bạn đọc thân mến,

Một tuần trước, quyển sách dịch Bí mật của Thung lũng Silicon đã lọt vào danh sách Chung khảo trở thành finalist, và hôm nay nó chính thức được trao giải Giải Sách Quốc Gia lần thứ 6 năm 2023, hạng khuyến khích, như Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố vừa báo tin vui. “Con thuyền không bến” lọt vào một giải lớn của nhà nước là một sự may mắn và niềm vui. Trước đó, sách cũng đã được nhà nước đặt hàng mua 2.000 bản, một niềm vui khác:

Bà Deborah Perry Piscione, một startuper thành công và là tác giả quyển sách, chắc sẽ rất vui khi nghe tin này. Bà rất xứng đáng vì đã bỏ ra nhiều công sức để điều tra và nghiên cứu hệ sinh thái của Thung lũng Silicon, giống như Một cuộc điều tra về bản chất và nguyên nhân của sự phồn vinh từ mảnh đất Thung lũng Silicon. Hiệu ứng giàu có từ đây lan tỏa ra khắp các lục địa.

Kinh tế, một khoa học ... không hẳn là khoa học

KINH TẾ, MỘT KHOA HỌC… KHÔNG HẲN LÀ KHOA HỌC

Christian Chavagneux^[*]

Ba ấn phẩm gần đây cho thấy kinh tế học, một ngành thường cho rằng là giống các khoa học “cứng”, còn rất xa so với tiêu chuẩn của những ngành này.

Các nhà kinh tế thích coi mình là những nhà khoa học sử dụng các phương pháp gần giống với các phương pháp của các khoa học cứng. Để làm được điều này, họ sử dụng hai phương pháp được cho là đảm bảo một khung khoa học không thể chê trách. Phương pháp đầu tiên, dựa vào toán học và kỹ thuật định lượng. Phương pháp thứ hai, thiết lập sự lựa chọn những tác phẩm hay nhất trong những ấn phẩm được xuất bản trong các tạp chí có ủy ban bình duyệt khắt khe. Nhưng ba ấn phẩm gần đây đặt vấn đề về hình ảnh quá lý tưởng này.

Trước tiên là cuốn sách gần đây nhất của nhà kinh tế học người Mỹ gốc Anh Angus Deaton. Nổi tiếng với công trình nghiên cứu của mình, được thực hiện cùng với Anne Case, về “những cái chết tuyệt vọng” ở Hoa Kỳ, những người có tay nghề thấp đã rời bỏ thị trường việc làm và rơi vào bẫy ma tuý do Big Pharma quảng bá, ông đề cập đến các chủ đề khác nhau trong cuốn sách mới này mà bốn chương cuối được dành để đánh giá nghề nghiệp của ông. Điều tối thiểu chúng ta có thể nói là sự đánh giá này hoàn toàn không phải là những lời khen ngợi.

Angus Deaton (1945-)

Hội thảo nghiên cứu? Mang dấu ấn của những sự trao đổi hung hăng và phân biệt giới tính. Khoa kinh tế của các trường đại học? Lãnh địa với những lãnh chúa có quyền lực to lớn đối với sự nghiệp của mọi người nhưng hầu như không phải chịu trách nhiệm trước ai ngoài những đồng nghiệp trực tiếp của họ. Tạp chí nổi tiếng thì tạo “nhịp điệu” cho nghề và gây “ảnh hưởng không có cơ sở”? Angus Deaton viết: “Ban biên tập của chúng đối mặt với rất ít rào cản ngăn cản họ theo đuổi mục tiêu cá nhân”.

Tác giả đảm bảo rằng tất cả những ai đã qua/làm việc/họat động (tại) các ban biên tập này đều đã chứng kiến ​​các nhà kinh tế có ảnh hưởng vận động hành lang để các bài báo của bạn bè được đăng và để bác bỏ bài của những người chỉ trích tác phẩm của họ. Kết luận, Deaton khẳng định, những tạp chí này ít cởi mở hơn nhiều so với những gì họ nói, và bất kỳ nhà kinh tế trẻ nào cũng nên tự đặt mình trong khuôn mẫu của kinh tế học thống trị nếu anh ta muốn có cơ hội có một sự nghiệp.

Năm 2023 đã là năm của AI tạo sinh. Có gì để kỳ vọng vào 2024?

NĂM 2023 ĐÃ LÀ NĂM CỦA A.I. TẠO SINH. CÓ GÌ ĐỂ KỲ VỌNG VÀO 2024?

Ảnh do T.J. Thomson tạo bằng Midjourney

Năm 2023, trí tuệ nhân tạo (AI) thực sự bước vào cuộc sống hằng ngày của chúng ta. Dữ liệu mới nhất cho thấy 4/5 thanh thiếu niên ở Vương quốc Anh đang sử dụng các công cụ AI tạo sinh. Khoảng 2/3 số nhân viên người Úc cho biết họ sử dụng AI tạo sinh cho công việc.

Ban đầu, nhiều người sử dụng những công cụ này vì họ tò mò về AI tạo sinh hoặc muốn giải trí. Giờ đây, mọi người yêu cầu AI tạo sinh hỗ trợ nghiên cứu, để nhận lời khuyên từ chúng, hoặc để tìm kiếm hoặc tổng hợp thông tin. Các mục đích sử dụng khác bao gồm hỗ trợ viết code và tạo ra hình ảnh, video hoặc âm thanh.

Cái gọi là “bậc thầy ra lệnh” hoặc kỹ sư tạo câu lệnh [prompt engineer] đưa ra các hướng dẫn không chỉ về cách thiết kế lệnh yêu cầu cho AI tốt nhất mà còn cả cách kết hợp các dịch vụ AI khác nhau để thu được những kết quả ngoài sức tưởng tượng.

Các cách sử dụng lẫn các chức năng của AI cũng đã thay đổi trong 12 tháng qua khi sự phát triển công nghệ, quy định và các yếu tố xã hội đã định hình đâu là cái khả dĩ. Đây là tình hình hiện tại của chúng ta và những gì có thể xảy ra trong năm 2024.

Triển vọng kinh tế toàn cầu và Việt Nam năm 2024

TRIỂN VỌNG KINH TẾ TOÀN CẦU VÀ VIỆT NAM NĂM 2024

Trần Quốc Hùng^[*]

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu được dự báo tăng trưởng chậm lại bởi nhiều yếu tố rủi ro bất định, nền kinh tế Việt Nam còn tồn tại những khó khăn riêng cản trở sự phát triển.

Còn đó những rủi ro bất định toàn cầu

Nền kinh tế toàn cầu bước vào năm 2024 với nhiều khó khăn tồn tại và thử thách nghiêm trọng. Mức tăng trưởng sẽ chậm lại, thấp hơn so với các thập kỷ trước vì nhiều lý do.

Bốn năm sau khi đại dịch Covid-19 bắt đầu, kinh tế thế giới vẫn chưa hồi phục trở lại quỹ đạo tăng trưởng trước đại dịch. GDP toàn cầu năm 2023 sẽ thấp hơn khoảng 3,4% (tương đương 3.700 tỉ đô la Mỹ) so với GDP dự đoán trước khi có dịch. Sự mất mát này được phân bố không đồng đều. Mỹ là nước duy nhất đã hồi phục trở lại quỹ đạo tăng trưởng trước đại dịch. Châu Âu vẫn còn tăng trưởng dưới 2,2% và Trung Quốc 4,2% so với trước Covid-19.

Đáng chú ý là 73 nước nghèo có lợi tức thấp (low income countries - theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF)) bị mất đến 6,5% GDP vì đại dịch. Sự mất mát này sẽ không hồi phục lại được. Nói cách khác, Covid-19 đã khiến các nước nghèo tăng trưởng chậm lại, và bị tụt hậu rất nhiều trong nỗ lực phát triển. Thêm khoảng Gần 100 triệu người đã bị rơi vào cảnh nghèo đói cùng cực.

Chúc mừng năm mới 2024!

Phân Tích Kinh Tế kính chúc Quý bạn đọc, dịch giả và cộng tác viên năm mới 2024:

AN KHANG, PHÁT ĐẠT VÀ MỌI ĐIỀU TỐT LÀNH!