Paul J. Crutzen, Địa chất học của nhân loại

Paul J. Crutzen (1933-)

ĐỊA CHẤT HỌC CỦA NHÂN LOẠI^[1]

Paul J. Crutzen

(2002)

(Nguyễn Xuân Xanh dịch và chú thích)

Lời nói đầu. Bài này đã được chúng tôi dịch ra từ lâu, từ lúc xuất bản quyển sách Thế giới một thoáng này của David Christian (nxb Thành Phố). Chúng tôi dự định viết một essay về những vấn đề môi trường, tác động của con người lên nó, nhưng thời gian đã không cho phép. Nay chúng tôi cảm thấy cần công bố bài này của nhà hóa học khí quyển Paul J. Crutzen, người đồng hương của GS Gerard ’t Hooft vừa mới thăm Đà Lạt, và cũng đạt giải Nobel vì đóng góp phát hiện lỗ hổng ozon, nhân sau hội nghị “Khoa học để Phát triển” ở Quy Nhơn ngày 9-10/5 vừa qua, trong đó vấn đề phát triển bền vững là một vấn đề then chốt. Đây là một bài viết đánh dấu khúc quanh trong nhận thức của con người đối với lực tác động của nó. Phần dự định viết thêm sẽ tính sau. NXX

***

“Không phải tất cả gió, bão, động đất, biển cả, và bốn mùa của thế giới, là những thứ đã góp phần nhiều nhất thay đổi triệt để trái đất, mà chính là CON NGƯỜI, thứ quyền năng của một sức sống vô hạn đã làm điều đó từ ngày mà y đặt chân lên trái đất và chiếm hữu nó.”

Horace Bushnell

(Mục sư và nhà thần học của phái Giáo đoàn trong một bài giảng đạo về quyền năng của một sức sống vô hạn thế kỷ 19; trích dẫn của ND)

Marx và các công cụ để hiểu thế kỷ XXI

MARX VÀ CÁC CÔNG CỤ ĐỂ HIỂU THẾ KỶ XXI

Michel Husson

Karl Marx (1818-1883)

Khi dựa vào các công trình của những người đi trước, Marx đã ghi tên mình vào lịch sử tư tưởng kinh tế. Tuy nhiên, ông cũng là người sáng lập kinh tế học vĩ mô hiện đại.

John M. Keynes (1883-1946)

Trong một bài báo được đăng vào năm 1925, Keynes đã thốt lên: "Tôi làm thế nào có thể thừa nhận một học thuyết được thiết lập thành Kinh thánh, được miễn trừ mọi phê phán, một cuốn sách kinh tế học chính trị lỗi thời, một học thuyết không chỉ sai từ quan điểm khoa học, mà lại không có bất cứ lợi ích nào, không có bất cứ ứng dụng nào trong thế giới hiện tại?”^[1]. Gần với chúng ta hơn, Jonathan Sperber, tác giả cuốn tiểu sử gần đây về Marx, cũng có một quan điểm dứt khoát: "chúng ta tìm thấy trong tác phẩm của Marx ít điều mà các xu hướng của kinh tế học hoặc lý thuyết kinh tế vào cuối thế kỷ XIX và thế kỷ XX quan tâm". Nhưng một số người khác lại nghĩ ngược lại, rằng những đóng góp của Marx^[2] không lỗi thời và chúng vẫn là một nguồn tham khảo hiệu quả cho sự hiểu biết về chủ nghĩa tư bản đương đại.

Bên trong hộp đen

BÊN TRONG HỘP ĐEN

Con người có thể sẽ không bao giờ hiểu được lí do tại sao các lĩnh vực của Trí tuệ Nhân tạo (AI) hoạt động. Đừng hoảng sợ.

Con người cũng bí hiểm như thế. Các quy tắc và quy định hiện hành cũng có thể áp dụng đối với trí tuệ nhân tạo.

Có một chuyện cười cũ rích mà giới phi công hay kể với nhau rằng một đoàn bay lí tưởng bao gồm máy tính, người phi công và chú chó. Nhiệm vụ của máy tính là điều khiển máy bay. Người phi công có trách nhiệm chăm sóc chú chó. Còn chú chó, nhiệm vụ của nó là cắn người phi công ngay tức khắc nếu anh này động chạm đến máy tính.

Việc máy tính đảm nhiệm những công việc phức tạp thì chẳng có gì mới. Nhưng sự tiến bộ đột phá gần đây của học máy (machine learning), một lĩnh vực con của Trí tuệ Nhân tạo, đã cho phép máy tính giải quyết nhiều vấn đề mà trước đây là vượt quá khả năng của chúng. Kết quả của sự bùng nổ AI là việc máy tính đang len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống từ chẩn đoán y khoa và bảo hiểm cho đến xe tự hành.

Trung Quốc: Tìm hiểu sự đảo chiều của Trump trong vụ ZTE

TRUNG QUỐC: TÌM HIỂU SỰ ĐẢO CHIỀU CỦA TRUMP TRONG VỤ ZTE

Jean-Raphaël Chaponnière

Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Nhà Trắng. (Nguồn: Wired)

Các bạn có còn nhớ khi Donald Trump không ngừng đổ lỗi cho Bắc Kinh vì đã phá hủy hàng triệu việc làm tại Hoa Kỳ không? Đó gần như là bài phát biểu duy nhất trong chiến dịch [tranh cử tổng thống] của ông về Trung Quốc. Giờ thì, ông lại quan tâm đến tình hình việc làm ở Trung Quốc! Vào ngày 13 tháng 5 vừa qua, Tổng thống Mỹ đã yêu cầu Bộ thương mại Hoa Kỳ xem xét lại các biện pháp trừng phạt đối với công ty ZTE của Trung Quốc, có thể khiến họ phải sa thải lao động ở nước của họ. “Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và tôi đang cùng làm việc để tìm ra một lối thoát cho tập đoàn điện thoại của Trung Quốc, ZTE, để họ nhanh chóng hoạt động trở lại, chủ nhân của Nhà Trắng đã đăng tải như vậy trên trang Tweetter. Có quá nhiều việc làm bị mất ở Trung Quốc. Bộ Thương mại đã được giao nhiệm vụ làm việc này.” Thông điệp của Tổng thống đã làm cho Bộ trưởng [Thương mại] Wilbur Ross ngạc nhiên, người mà sau khi đe dọa ZTE đã đưa ra những phát ngôn có tính hòa giải, tuyên bố rằng vấn đề này sẽ được bàn luận trong các cuộc đàm phán thương mại sẽ được tiếp diễn vào ngày 15 tháng 5.

Lịch sử văn minh châu Âu (2): Gia tài của đế chế La Mã

GIA TÀI CỦA ĐẾ CHẾ LA MÃ

Tác giả: Tôn Thất Thông, CHLB Đức

Người La Mã tiếp thu nền văn minh Hy Lạp một cách chọn lọc và áp dụng rộng rãi trong đế chế. Nhưng họ rất thực dụng và thể hiện xu hướng đó qua nhiều dạng thức khác nhau. Họ pha chế nền triết học huy hoàng của Hy Lạp và làm cho nó hấp dẫn với đám đông. Nếu Aristotle và các học giả khác đã dày công xây dựng một hệ thống giáo dục tuyệt hảo và phong phú, thì người La Mã thu gọn nó lại thành ngành học hùng biện, vì mọi thành công trong chính trị và kinh doanh đều phụ thuộc vào nghệ thuật diễn đạt và thuyết phục người khác. Nói theo ngôn ngữ hiện đại hôm nay: họ tinh giảm giáo dục xuống thành huấn nghiệp^[1].

Charles Van Doren, giáo sư đại học Columbia, USA

Diễn tiến lịch sử kết cấu thành nền văn minh không xảy ra trong một khung thời gian rõ rệt, cho nên việc phân chia các giai đoạn phát triển nền văn minh trong một nước rất khó. Trong một lục địa với nhiều giống dân khác nhau, tiếng nói khác nhau, định chế chính trị khác nhau, việc phân chia ấy càng khó gấp bội. Có ai trong chúng ta có thể phân chia các giai đoạn của văn minh châu Á một cách tổng thể mà vẫn diễn đạt được tính chất của từng quốc gia riêng lẻ? Với châu Âu, chúng ta có thể làm được việc đó, dù khó khăn và mang tính tương đối.

Ảnh hưởng của Karl Marx – một cách tiếp cận phản chứng

ẢNH HƯỞNG CỦA KARL MARX

MỘT CÁCH TIẾP CẬN PHẢN CHỨNG

Karl Marx (1818-1883)

Kỷ niệm hai trăm năm ngày sinh của Karl Marx đang dấy lên nhiều hội nghị chuyên đề về rất nhiều (và Chúa biết đã có rất nhiều) khía cạnh trong công trình và cuộc đời của Marx. (Tôi sẽ tham dự một hội nghị như vậy ở Haifa.) Ngoài các hội nghị, còn có một lượng lớn hơn nữa các bài viết về sự nghiệp và ảnh hưởng của ông (Peter Singer vừa công bố một bài một vài ngày trước đây), những cuốn sách mới về cuộc đời của ông, một bộ phim về Young Marx [Thời trẻ của Karl Marx] và còn nhiều hoạt động khác nữa.

Trong bài viết này, tôi cũng sẽ xem xét ảnh hưởng trí tuệ của Marx – nhưng từ một góc độ rất khác. Tôi sẽ sử dụng cách tiếp cận phản chứng. Tôi sẽ hỏi ảnh hưởng của Marx là gì nếu không xảy ra ba sự kiện đáng chú ý. Cố nhiên, giống như tất cả các phản chứng, điều này dựa vào hiểu biết của cá nhân khi đọc lịch sử và phỏng đoán. Nó không thể được chứng minh là đúng. Tôi tin chắc rằng nhiều người khác cũng có thể làm việc này với nhiều phản chứng khác nhau – có lẽ còn tốt hơn những cái của tôi.

Phục hồi niềm tin vào chuyên gia

PHỤC HỒI NIỀM TIN VÀO CHUYÊN GIA

MINOUCHE SHAFIK

“Tại sao không ai để ý đến nó?”^[*] Nữ hoàng Elizabeth II của Anh đã đặt câu hỏi nổi tiếng trên cho giảng viên của Trường Kinh tế London (London School of Economics) vào tháng 11/2008, ngay sau cuộc khủng hoảng tài chính nổ ra. Tại sao, sau gần một thập kỉ, niềm tin vào chuyên gia của công chúng thậm chí còn thấp hơn trước?

LONDON – “Tại sao không ai để ý đến nó?” Nữ hoàng Anh Elizabeth II đã đặt câu hỏi nổi tiếng trên cho giảng viên tại Trường Kinh tế London vào tháng 11/2008, ngay sau cuộc khủng hoảng tài chính nổ ra. Sau gần một thập kỉ, cùng câu hỏi ấy cũng đã được đặt ra cho “các chuyên gia” sau những sự kiện bất thường và không lường trước được trong 12 tháng vừa qua – từ cuộc trưng cầu dân ý Brexit của Vương quốc Anh cho tới cuộc bầu cử Tổng thống Hoa Kì [với chiến thắng] của Donald Trump [năm 2017].

Thư gởi anh Diệu

GS TS Phan Đình Diệu (1936-2018), Ảnh: Lê Anh Dũng

THƯ GỞI ANH DIỆU

Cao Huy Thuần

PTKT: Bài dưới đây được đăng lại trong số đặc biệt Phan Đình Diệu của báo Diễn Đàn:

LTS. Bài viết này đã đăng trên Diễn Đàn báo giấy, số 137, tháng 2.2004 dưới nhan đề “Thư đầu năm”. Sự ra đời của nó, bạn đọc chỉ cần đọc vài dòng đầu ắt hiểu. Nhưng nội dung của nó, bạn cũng dễ thấy, vượt qua thời gian để còn đọng tới hôm nay những phân tích sâu sắc về vị trí của người trí thức trong xã hội. Bức thư được đăng lại trong tuyển tập Thế giới quanh ta của tác giả, do nxb Đà Nẵng xuất bản năm 2006. Giới thiệu cuốn sách này, nhà văn Nguyên Ngọc đã mượn một ý trong bài để đặt tít, đồng thời tạo ra một cụm danh từ dành cho tác giả, khó có thể hay hơn: “người xớ rớ uyên thâm"! Nhưng đây không chỉ là một bài viết bình thường, xuất phát từ bản thân người viết khi nghĩ về một chủ đề trừu tượng nào. Nó trước hết là một bức thư, gửi một người bạn thân thiết, và người đọc thấy rõ, những ý tưởng trong bài là những ý tưởng tác giả trao đổi với người nhận thư, mà nếu là một người khác thì không hẳn ông cũng nảy ra những ý tương tự. Người nhận thư đó chính là giáo sư Phan Đình Diệu, một “người xớ rớ uyên thâm” khác. 

Anh Diệu vừa từ giã chúng ta hôm qua. Nhớ tới Anh, Diễn Đàn trân trọng đăng lại trên mạng diendan.org lá Thư này.

14/5/2018

Anh Diệu thân mến,

Ngày nay có nên đọc Marx không?

NGÀY NAY CÓ NÊN ĐỌC MARX KHÔNG?

CHRISTIAN CHAVAGNEUX

Jean-Marc Daniel

Robert Boyer

Jean-Marc Daniel, Phó Giáo sư tại ESCP Châu Âu

Robert Boyer, Giám đốc nghiên cứu tại CNRS, Giám đốc học thuật tại EHESS và nhà nghiên cứu tại Cepremap





Các ông đã giáp mặt với công trình của Marx như thế nào?

David Ricardo (1772-1823)

Léon Walras (1834-1910)

Jean-Marc Daniel: Tôi thuộc về một thế hệ mà các giáo sư sử học gần với đảng cộng sản: vì thế, khi còn học ở trung học, tôi không chỉ được nghe nói rất nhiều về Lenin, mà còn về Marx nữa, nhưng một chút thôi. Cuộc gặp gỡ về mặt trí thức diễn ra sau đó, khi tôi còn là sinh viên. Ở trường Ensae [École nationale de la statistique et de l'administration économique – Trường thống kê và quản lý kinh tế quốc gia], André Orléan đã cho chúng tôi đọc Piero Sraffa, David Ricardo và Karl Marx. Sau đó, tôi đã có một kỳ thực tập ở Praha, vào năm 1978. Ở đó, tôi phát hiện ra một thành phố đầy những bức chân dung của Marx và một cộng đồng người dân nguyền rủa ông ấy, cáo buộc ông ấy chịu trách nhiệm về các điều kiện sống thảm hại của họ.

Robert Boyer: Ở trung học, tôi có một giáo sư sử phát triển một phân tích marxist, kể cả về cuộc Cách mạng Pháp! Sau đó, thế hệ của những năm 1960, một cách ngầm hiểu hoặc công khai, tất cả chúng tôi đều là những người theo chủ nghĩa Mác, những người marxist giáo điều hoặc phê phán. Marx đã cho tôi, ngay lập tức, một cách để hiểu thế giới, một công cụ trí tuệ, trong khi vẫn duy trì một quan hệ phê phán. Cuốn Le capital [Tư bản luận] không hề dễ đọc, nhưng nó không bao giờ nhàm chán!

Sai lầm của các nhà khoa học xem thường lịch sử khoa học

SAI LẦM CỦA CÁC NHÀ KHOA HỌC XEM THƯỜNG LỊCH SỬ KHOA HỌC

Tác giả: Charles Singer*
Người dịch: Nguyễn Văn Khoa

Tự họ, các học giả phân biệt lịch sử phát triển của môn học mà họ theo đuổi với công việc họ đang làm để đưa nó tới những bước phát triển mới. Sự phân biệt này là một trong nhiều hệ quả của sự chuyên môn hóa. Ở các học giả của thế kỷ thứ XVII và XVIII – ít chuyên môn hơn, nhưng không kém văn hóa hơn – dường như không có sự phân biệt trên. Và nếu chịu khó suy nghĩ một chút, ta sẽ nhận thấy rằng ngay ở thế kỷ thứ XX cũng không nên làm cái sự phân biệt mà ngay cả ý thức thông thường cũng lên án này. Bất kỳ phát triển mới nào của khoa học cũng nhất thiết phải dựa trên những gì đã tồn tại. Thế nhưng những gì đã tồn tại không phải lúc nào cũng dừng lại ở những giới hạn thật rõ ràng. Giữa cái đã biết và cái chưa biết không có một đường ranh xác định nào mà chỉ có một bờ rìa nhạt nhòa. Trước khi bước tới vùng đất đủ rắn chắc để xây nền, nhà bác học phải lui lại sau khá xa mới mong ra khỏi khu vực không ổn định vừa nói. Nếu muốn mở rộng hơn một chút lĩnh vực khoa học mà ta theo đuổi, để đảm bảo có đủ tầm nhìn, nhiều khi ta cần phải lội ngược dòng lịch sử để tìm cho ra một cơ sở. Nếu không chấp nhận một điểm khởi đầu đủ rộng về mặt lịch sử, chúng ta sẽ không xác định được vị trí thực sự của những vấn đề lớn hiện còn đang được thảo luận.