Lệnh cấm mạng xã hội đầu tiên trên thế giới của Úc là một ‘thí nghiệm tự nhiên’ dành cho các nhà khoa học

LỆNH CẤM MẠNG XÃ HỘI ĐẦU TIÊN TRÊN THẾ GIỚI CỦA ÚC LÀ MỘT ‘THÍ NGHIỆM TỰ NHIÊN’ DÀNH CHO CÁC NHÀ KHOA HỌC

Các nhà nghiên cứu sẽ tìm hiểu tác động của chính sách này lên sức khỏe tâm thần, tương tác xã hội và mức độ tham gia chính trị của giới trẻ.

Tác giả: Rachel Fieldhouse & Mohana Basu

Giới trẻ ở Úc hiện không còn được phép sử dụng các nền tảng mạng xã hội phổ biến. Ảnh: David Gray/AFP qua Getty

Tuần này, Úc trở thành quốc gia đầu tiên cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng hầu hết các nền tảng mạng xã hội. Nhiều thanh thiếu niên trong nước vô cùng phẫn nộ, nhưng với các nhà khoa học xã hội, chính sách này lại tạo ra một thí nghiệm tự nhiên để nghiên cứu tác động của việc hạn chế mạng xã hội lên người trẻ.

Các công ty công nghệ đã có một năm để tìm ra cách ngăn chặn thanh thiếu niên trong nước sử dụng các nền tảng của họ, bao gồm Facebook, X, Reddit, YouTube, Threads và Snapchat. Từ thứ Tư, các công ty phải thực hiện các biện pháp hợp lý để ngăn chặn người trẻ tạo hoặc duy trì tài khoản, nếu không sẽ đối mặt với mức phạt lên tới 49,5 triệu đô la Úc (khoảng 862 tỉ đồng).

Các quốc gia khác, bao gồm Pháp, Đan Mạch và Tây Ban Nha, đã ban hành hoặc công bố kế hoạch áp dụng các hạn chế đối với mạng xã hội dành cho giới trẻ, nhưng không một chính sách nào sâu rộng như của Úc. Chính phủ nước này cho rằng mạng xã hội đang gây hại cho sức khỏe tâm thần của người trẻ, khiến thanh thiếu niên mất ngủ vì các tính năng thiết kế gây nghiện và phơi nhiễm với nội dung độc hại. Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu cho rằng bằng chứng về tác hại của mạng xã hội còn chưa rõ ràng. Giao tiếp với bạn bè trực tuyến là một hệ thống hỗ trợ quan trọng đối với một số người trẻ, đặc biệt là những người thuộc nhóm thiểu số và những người sống ở vùng sâu vùng xa.

Tạp chí Nature đã phỏng vấn các nhà nghiên cứu sẽ tiến hành tìm hiểu về tác động của lệnh cấm này.

La Belle Dame Sans Merci và Silent Spring

LA BELLE DAME SANS MERCI và SILENT SPRING

John Keats, 1819

Người dịch và giới thiệu: An Tư, 2025

Mỹ Nhân Không dung thứ, 1893 - John William Waterhouse [Minh hoạ của PTKT]

Xuất bản năm 1962, cuốn Silent Spring (Mùa Xuân Vắng Lặng) của Nhà Sinh vật học Rachel Carson là một trong hai tác phẩm được xem là nổi tiếng và có ảnh hưởng lớn nhất đến cách nhìn của con người và khoa học đối với môi trường sinh thái, tự nhiên (tác phẩm còn lại là Nguồn Gốc Các Loài/On the Origin of Species của Charles Darwin).

Rachel Carson (1907-1964)

Từ đầu những năm 50, Carson đã viết về ảnh hưởng của con người đối với môi trường, và của ô nhiễm môi trường (gây ra bởi con người qua sự tiêu thụ thừa mứa, lạm dụng chất hoá học, hay các hành vi huỷ diệt sinh thái mà tiếng Anh gọi là “ecocide”) đối với tất cả sinh vật trên Trái Đất. Tác phẩm của Bà khơi mào cho phong trào bảo vệ môi trường nói chung và thúc đẩy phong trào phản đối chất khai quang và vũ khí hóa học trong chiến tranh ở Việt Nam nói riêng.

Rosalind Franklin: Nhà khoa học nữ đằng sau sự phát hiện cấu trúc của ADN, đã bị lãng quên quá lâu rồi

ROSALIND FRANKLIN: NHÀ KHOA HỌC NỮ ĐẰNG SAU SỰ PHÁT HIỆN CẤU TRÚC CỦA ADN, ĐÃ BỊ LÃNG QUÊN QUÁ LÂU RỒI

Tác giả: Coralie Thieulin

Tiến sĩ vật lý sinh học, Giảng viện-nghiên cứu viên về vật lý

tại ECE (Trường Công nghệ kỹ thuật số) Paris

Rosalind Franklin đã thực hiện những khám phá quan trọng trong các lĩnh vực di truyền học và virus học.

Năm 1962, giải thưởng Nobel về sinh lý học hay là y học được trao cho Watson, Crick và Wilkins vì sự phát hiện cấu trúc của ADN. Rosalind Franklin không được nhắc đến, mặc dù bà là nguồn gốc của phát hiện quan trọng này. Hãy khám phá lịch sử và tất cả các thành tích khoa học của bà, đặc biệt là về virus học.

“Khoa học và đời sống thường ngày không thể và không nên tách rời nhau.”

Câu nói này của Rosalind Franklin nêu rõ quan điểm độc đáo của bà: đối với bà, khoa học không phải là một sự trừu tượng, mà là một con đường cụ thể đi đến một sự thấu hiểu thế giới tốt hơn. Trong suốt cuộc đời của bà, bà đã biết liên kết sự chặt chẽ khoa học hoàn hảo với một cam kết thầm lặng, trong một thế giới mà nữ giới còn phải khổ nhọc để đạt được sự thừa nhận mà họ xứng đáng được hưởng.

Không là nhân vật của công chúng, cũng chẳng phải là người hoạt động tranh đấu, Rosalind Franklin làm việc trong thầm lặng, với một yêu cầu và một phương pháp khắt khe. Và tuy vậy, chính nhờ trình độ chuyên môn cao của bà mà ánh sáng đã soi rọi xuyên qua phân tử ADN, hé lộ hình dạng chuỗi xoắn kép nổi tiếng của ADN. Vào một giai đoạn mà vị trí của phụ nữ trong khoa học còn mong manh, bà đã khẳng định con đường của bà một cách chính xác và với quyết tâm, tin chắc rằng vẻ đẹp thực sự nằm trong cấu trúc căn bản của sự vật.

PTKT chúc mừng năm mới 2026!

 

Nghĩ về giá trị Mỹ thuật Đông Dương

NGHĨ VỀ GIÁ TRỊ MỸ THUẬT ĐÔNG DƯƠNG

Đỗ Phấn

Trước hết cần khẳng định ngay rằng 17 khóa tuyển sinh của Trường cao đẳng mỹ thuật Đông Dương (CĐMTĐD) từ 1925 đến 1945 là một dấu ấn lịch sử có tính khai sáng cho hội họa Việt Nam. Không có những người thầy và học trò ấy ắt hẳn hội họa Việt vẫn “bờ tre khóm lúa” như vài trăm năm trước. Thậm chí trước đó người Việt còn không có khái niệm hội họa. Chỉ có một vài làng bên Kinh Bắc, Huế và Hà Nội đang lưu hành một thứ mỹ thuật dân gian là tranh khắc gỗ. Tranh khắc gỗ in hàng loạt có vẻ như bắt nguồn từ việc khắc và in văn tự cùng tranh minh họa nhà Phật. Dấu tích của nó còn khá nhiều trong các bản khắc chùa Vĩnh Nghiêm ở huyện Yên Dũng - Bắc Giang từ thời Trần.

Tính thích đáng của những con số: ví dụ về chi phí một ngày nằm bệnh viện

TÍNH THÍCH ĐÁNG CỦA NHỮNG CON SỐ: VÍ DỤ VỀ CHI PHÍ MỘT NGÀY NẰM BỆNH VIỆN

Tác giả: Laurent Mériade

Nỗi ám ảnh với những con số khiến chúng ta không còn biết các sự vật có giá bao nhiêu. Hình minh hoạ với một phòng trong bệnh viện. Arsyah Studios/shutterstock

Trên báo chí, truyền hình hay tại Quốc Hội, các con số thường được đưa ra như những lập luận không thể phản bác. Nhưng những con số nói lên điều gì? Liệu sức mạnh kỳ diệu được gắn kết cho chúng cách đây nhiều thế kỷ có hoàn toàn biến mất không? Có phải một con số là luôn luôn không thể phủ nhận? Một suy nghĩ còn cấp thiết hơn vào thời đại trí tuệ nhân tạo vạn năng.

Chi phí cho sức khoẻ, phát thải khí gây hiệu ứng nhà kính, trợ cấp công cho doanh nghiệp, tỷ lệ tội phạm, chi phí cho nợ nần, gian lận thuế, hệ thống hưu trí, trợ cấp xã hội… Các nhà lãnh đạo sử dụng và thường lạm dụng các con số để minh chứng cho các quyết định của họ hay còn là cho các cách họ làm, hoặc đôi khi là không làm.

Trong lúc này, nhân dịp Quốc Hội thảo luận về luật tài chính cho năm 2026, hàng ngày chúng ta chứng kiến những cuộc tranh luận gay gắt giữa các dân biểu Quốc Hội chung quanh “những con số”. Tuy nhiên, liệu ta có thể thực sự tin vào các con số? Và trao cho chúng những ý nghĩa gì?

Các bình duyệt 100% AI tràn ngập một hội nghị lớn về AI

CÁC BÌNH DUYỆT 100% AI TRÀN NGẬP MỘT HỘI NGHỊ LỚN VỀ A.I.

Tranh cãi nổ ra sau khi 21% số bài đánh giá bản thảo cho một hội nghị AI quốc tế bị phát hiện là viết bằng trí tuệ nhân tạo.

Tác giả: Miryam Naddaf

Một công cụ phát hiện AI do Pangram Labs phát triển đã nhận thấy rằng các nhà bình duyệt đang dùng chatbot ngày một nhiều hơn để soạn phản hồi cho tác giả. Nguồn: breakermaximus/iStock qua Getty

Các nhà nghiên cứu có thể làm gì nếu nghi ngờ bản thảo của mình đã được bình duyệt bằng trí tuệ nhân tạo (AI)? Hàng chục học giả đã bày tỏ lo ngại trên mạng xã hội về các bản thảo và bình duyệt gửi đến ban tổ chức Hội nghị Quốc tế về Học biểu diễn năm 2026 (International Conference on Learning Representations – ICLR, một nhánh của học sâu, kỹ thuật để máy tự học cách biểu diễn dữ liệu thay vì con người phải thiết kế thủ công – ND), cuộc họp thường niên của các chuyên gia về học máy. Trong số đó, họ chỉ ra các trích dẫn bịa đặt và phản hồi dài dòng, mơ hồ một cách đáng ngờ về công trình của mình.

Graham Neubig, nhà nghiên cứu AI tại Đại học Carnegie Mellon ở Pittsburgh, Pennsylvania, là một trong những người nhận được các bài bình duyệt dường như được tạo ra bằng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Ông nói rằng các bản đánh giá này “rất dông dài với hàng tá gạch đầu dòng” và đòi hỏi các phân tích vốn không phải là “các phân tích thống kê tiêu chuẩn mà người đánh giá sẽ yêu cầu trong các bài báo AI hoặc học máy thông thường”.

Nhưng Neubig cần ai đó giúp chứng minh các báo cáo là do AI tạo ra. Vì vậy, ông đã đăng lên X (trước đây là Twitter) và treo thưởng cho bất kỳ ai có thể quét tất cả các bài nộp tại hội nghị cùng với các bình duyệt tương ứng để dò xem đâu là văn do AI viết. Ngày hôm sau, ông nhận được phản hồi từ Max Spero, giám đốc điều hành của Pangram Labs tại Thành phố New York, đơn vị phát triển các công cụ phát hiện văn bản tạo bằng AI. Pangram đã sàng lọc tất cả 19.490 nghiên cứu và 75.800 bài bình duyệt được gửi đến ICLR 2026, diễn ra vào tháng 4 năm sau tại Rio de Janeiro, Brazil. Neubig và hơn 11.000 nhà nghiên cứu AI khác sẽ tham dự hội nghị này.

Nghĩ về Thuyền

NGHĨ VỀ THUYỀN

Dạ Thảo Phương

Thiên sử thi của một cộng đồng người Việt thế kỷ 20: Một Odyssey - nhưng sự cao quý bị lăng nhục, không quê hương để trở về, không Penelope nào chờ đợi. Lưu vong và mất mát, một Aeneid - nhưng không có người hùng nào được thần linh lựa chọn, không có một “thiên mệnh lập quốc” làm kim chỉ nam. Chuyến hải di không kết thúc. Ngay cả khi con thuyền đã vỡ nát từ khi xuất phát chưa lâu. Và con người đã cắm rễ trên quê hương mới.

Thuyền lênh đênh trên hải phận ký ức. Của một con người. Một cộng đồng. Một thế hệ. Một dân tộc. Hải trình ấy kết nối những đứt gãy, mơ hồ và lỗ hổng thành một tấm bản đồ tâm thức - như cách một bác sĩ phẫu thuật tìm cách nối lại các mạch máu, sắp xếp lại vị trí các khớp xương, các bộ phận cơ thể một bệnh nhân sau tai nạn.

Nhưng ở đây, chính anh ta là bệnh nhân của mình.

Nhiều người đọc văn học Việt hẳn đã đợi chờ một tác phẩm như Thuyền từ lâu.

Những kiến trúc sư của Nhân phẩm: Quan niệm Phi thực dân hóa của Việt Nam

NHỮNG KIẾN TRÚC SƯ CỦA NHÂN PHẨM: QUAN NIỆM PHI THỰC DÂN HÓA CỦA VIỆT NAM

Tác giả: LÉO FABIUS

Kevin D. Pham, Oxford University Press,

2024, 232 pages, 29,95 dollars.

Việt Nam trong một thời gian dài đã nhận được sự quan tâm với những chiến thắng quân sự chống lại chủ nghĩa đế quốc. Kevin Pham, phó giáo sư tại Đại học Amsterdam, mang đến một góc nhìn khác về đất nước và thời kỳ này bằng cách xem xét những suy tư của sáu “nhà kiến trúc sư của nhân phẩm” Việt Nam, đều là những đóng góp cho tư tưởng chính trị. Làm thế nào để khôi phục nhân phẩm khi phải gánh chịu nỗi nhục bị thực dân đô hộ? Từ góc độ đạo đức và chính trị này, ông phân tích lời nói của những nhân vật được tôn vinh trong lịch sử dân tộc (Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Nguyễn An Ninh, Hồ Chí Minh) và những tiếng nói ít được biết đến hơn (Phạm Quỳnh, Nguyễn Mạnh Tường). Phạm khẳng định rằng ta có thể đo lường được sự đóng góp lý thuyết của họ chính từ những quan điểm của họ: trái với truyền thống phương Tây, phẩm giá không được quan niệm là một thuộc tính của cá nhân, cũng không phải là kết quả của một yêu sách đối với kẻ thực dân để được công nhận. Nó thuộc về một dân tộc có khả năng tự phản biện: bằng cách tra cứu nỗi hổ thẹn khi bị thuộc địa hóa và những nguyên nhân của nó, cộng đồng dân tộc tìm thấy một động lực mạnh mẽ trong cuộc đấu tranh giành quyền tự quyết.

Klaus Krickeberg: Trái tim cống hiến cho Việt Nam đã ngừng đập

TRÁI TIM CỐNG HIẾN CHO VIỆT NAM ĐÃ NGỪNG ĐẬP

Hành trình 50 năm với Việt Nam như Thông điệp

Nguyễn Xuân Xanh

Chỉ có một cuộc sống vì người khác mới đáng sống.

— Albert Einstein

 

Anh nằm xuống sau một lần đã đến đây 

Đã vui chơi trong cuộc đời nầy

Đã bay cao trong vòm trời đầy

Rồi nằm xuống, không bạn bè, không có ai

Không có ai, từng ngày, không có ai đời đời

Ru anh ngủ vùi,

Mùa mưa tới trong nghĩa trang này có loài chim thôi!

— Trịnh Công Sơn

Đêm ngày 27.11.2025 Giáo sư Klaus Krickeberg qua đời tại thành phố Bielefeld, hưởng thọ 96 tuổi. “Klaus đã ra đi trong giấc ngủ bình yên”, bà Helga Zeile bạn đời ông thông báo. Klaus Krickeberg là người vô cùng yêu mến đất nước Việt Nam, vừa là người bạn lớn của Việt Nam, đồng hành với Việt Nam, và giúp đỡ không mệt mỏi ngót nửa thế kỷ. Ông rất hãnh diện khi có một người gọi ông là “Người Việt Nam”, là điều có lẽ khao khát trong sâu thẳm trái tim ông. Ông có một tình yêu và gắn bó kỳ lạ với Việt Nam.