Đọc Lại Thất Lạc Cõi Người (*)

Tru Sa

Người viết và người đọc gặp nhau qua một cuốn sách, người viết thèm viết cuốn sách để đời còn người đọc tìm một cuốn sách thấu tận tâm can. Đã mê đọc thì ai cũng đọc sách từ sớm với đủ loại sách từ kinh điển đến hiện đại, tôi tự làm mình thiệt thòi khi khước từ văn hóa đọc, mãi đến khi theo nghề viết mới chịu đọc, lược sử đọc của tôi bắt đầu từ tuổi 20 và một năm sau mới biết cách đọc sách, những cuốn tôi đọc và đi vào máu đều vì bội phục, bởi không hiểu nhưng cứ vương lại, dính lấy rồi chuyển hóa thành cái của mình. Năm tôi 24 tuổi, Chi, đứa bạn sót lại thời sinh viên hẹn tôi ngồi trà đá để trả tôi cuốn Thất Lạc Cõi Người và mượn nốt quyển Tà Dương, bạn nói “Ông giống với Yozo lắm!” Tôi ngớ người “Yozo nào?” Bạn nhắc “Sao ông bảo đọc cuốn Thất Lạc Cõi Người rồi nên đưa tôi để đọc Tà Dương?” Số là, tôi và Chi từ lúc học chỉ biết qua loa, ra trường mới thân do Chi chịu đọc và biết cách đọc văn chương của tôi, hai đứa hay đọc chung một cuốn sách, hôm sau thì hẹn bàn về cái mình tìm thấy trong sách. Nghe bạn nhắc, tôi cầm sách về đọc, không dưới chục lần Chi phán tôi là đứa kỳ lạ, quái đản nhất trong số những người bạn từng gặp nên tôi chỉ nghĩ bạn thấy nhân vật trong sách quái khí nên xỏ lá tôi cho vui. Rồi thì, tôi chao đảo, Thất Lạc Cõi Người đâm tôi một nhát sâu.

Trung Quốc cấp phép mở bán chip cấy ghép não đầu tiên – và có kế hoạch để thống trị ngành công nghiệp này

TRUNG QUỐC CẤP PHÉP MỞ BÁN CHIP CẤY GHÉP NÃO ĐẦU TIÊN – VÀ CÓ KẾ HOẠCH ĐỂ THỐNG TRỊ NGÀNH CÔNG NGHIỆP NÀY

Jorge Garay

Trong khi Hoa Kỳ và châu Âu đang thận trọng tiến hành các thử nghiệm lâm sàng, Trung Quốc lại đang chạy đua hướng tới thương mại hóa việc cấy ghép não.

cbaloga/GETTY IMAGES

Trung Quốc đã ghi danh vào lịch sử khi trở thành quốc gia đầu tiên phê duyệt chip cấy ghép não thương mại để điều trị khuyết tật. NEO, thiết bị cấy ghép do Neuracle Medical Technology phát triển, chuyển đổi suy nghĩ của người bị liệt thành chuyển động của bàn tay robot hỗ trợ.

Sau 18 tháng thử nghiệm nhằm chứng minh tính an toàn, Cục Quản lý Sản phẩm Y tế Quốc gia Trung Quốc đã cho phép cấy ghép thiết bị này cho người từ 19 đến 60 tuổi bị liệt do chấn thương cổ hoặc tủy sống vốn khiến họ không thể cử động tay chân.

Theo​ Nature, thiết bị cấy ghép được đặt trong hộp sọ này có kích thước bằng một đồng xu. Tám điện cực nhô ra từ con chip sẽ được gắn ngoài màng não cứng, tại vùng xử lý chuyển động cơ thể. Khi người dùng tưởng tượng mình đang cử động bàn tay, chip sẽ gửi tín hiệu đến máy tính, sau đó máy tính sẽ dịch tín hiệu thành các hành động của chi giả.

Khi hoạt động, Neo cho phép dùng suy nghĩ để kích hoạt một chiếc găng tay cơ học có khả năng thực hiện các nhiệm vụ cơ bản: nhặt đồ vật, thao tác dụng cụ hoặc di chuyển các vật dụng vệ sinh. Các nguồn tin mà Nature tham khảo cho biết đã có 32 người thử nghiệm thiết bị mà không có ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào.

Mặc dù nhiều công ty đang phát triển cấy ghép não và giao diện não-máy tính (brain-computer interfaces – BCI), nhưng chưa có công ty nào nhận được giấy phép để đưa những giải pháp của mình ra thị trường như là phương pháp điều trị. Ngay cả những dự án tiên tiến như Neuralink cũng đã gặp phải các tác dụng phụ khiến mọi yêu cầu phê duyệt pháp lý đều bị trì hoãn.

Phỏng vấn Maud Quessard: “Trump đang hoàn thành quá trình Giải Tây Phương hóa (désoccidentalisation) thế giới mà Putine và Tập mong muốn”

PHỎNG VẤN MAUD QUESSARD: “TRUMP ĐANG HOÀN THÀNH QUÁ TRÌNH GIẢI TÂY PHƯƠNG HÓA THẾ GIỚI MÀ PUTIN VÀ TẬP MONG MUỐN”

Tác giả: Eva Moysan

Vụ bắt cóc Nicolás Maduro ở Venezuela do Hoa Kỳ thực hiện vào ngày 3 tháng 1 đã gây chấn động toàn thế giới. Tổng thống Donald Trump đang chứng minh bằng vũ lực sự trở lại của ông với Học thuyết Monroe, được đặt theo tên của vị tổng thống thứ năm của Hoa Kỳ (1817-1825), theo đó biến lục địa châu Mỹ thành lãnh địa độc quyền của Washington. Nhưng bằng cách thêm một “hệ luận Trump” vào học thuyết này vào tháng 12, trong bài trình bày về NSS (National Security Strategy/Chiến lược An ninh Quốc gia), ông đã để lại dấu ấn riêng của mình.

“Học thuyết Monroe rất quan trọng, nhưng chúng ta đã tiến rất xa hơn nó.” “Trong khuôn khổ của chiến lược an ninh quốc gia mới của chúng ta, sự thống trị của Mỹ ở Tây bán cầu [tức là lục địa châu Mỹ, [chú thích của biên tập viên] sẽ không bao giờ bị tranh cải nữa,” ông tuyên bố.

Maud Quessard, một chuyên gia về các vấn đề chiến lược của Hoa Kỳ, phân tích ý nghĩa và phạm vi của tài liệu này trong bối cảnh những sự can thiệp hiện tại của Hoa Kỳ.

Bao giờ nước mắt có thể “lay lòng gỗ đá”

BAO GIỜ NƯỚC MẮT CÓ THỂ 

“LAY LÒNG GỖ ĐÁ”

Tác giả: Huy Đức

Hai bức ảnh chụp cách nhau 13 năm, đều nói về ngày đoàn tụ của hai người tù, hai người cùng một mẹ Việt Nam, nhưng từng bị đặt ở hai bên chiến tuyến.

Bức ảnh thứ nhất, chụp ở ga Hòa Hưng năm 1988. Người đàn ông râu tóc bạc phơ trong ảnh, được xác định, là Đại tá VNCH Nguyễn Công Vĩnh. Ông từ trại cải tạo theo đường xe lửa trở về, được vợ và con trai, tóc cũng đã điểm bạc, ra sân ga đón [không rõ ai là tác giả bức ảnh tuyệt vời này].

Ảnh: internet

Bức ảnh thứ hai được nhà báo Lâm Hồng Long chụp ngày 4-5-1975, người đàn ông trong ảnh là Lê Văn Thức, tử tù Côn Đảo, khóc trên vai mẹ, bà Trần Thị Bính, quê ở xã Tam Phước, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre. Ông Thức được cài vào Quân lực VNCH, tốt nghiệp Trường Sĩ quan Thủ Đức, được chính quyền Sài Gòn đưa đi học khóa “tình báo tác chiến” tại Malaysia. Về nước, với lon thiếu úy. Tháng 4-1968, Lê Văn Thức bị Tòa án binh vùng 4 chiến thuật tuyên tử hình vì tội “hoạt động nội tuyến cho Cộng sản”.

Ảnh: Lâm Hồng Long

Hiệu ứng ChatGPT: Trong 3 năm, chatbot A.I. đã thay đổi cách con người tra cứu thông tin

HIỆU ỨNG CHATGPT: TRONG 3 NĂM, CHATBOT AI ĐÃ THAY ĐỔI CÁCH CON NGƯỜI TRA CỨU THÔNG TIN

ChatGPT đã trở thành ứng dụng “mặc định” của hàng trăm triệu người. Nguồn ảnh: AP/Kiichiro Sato

Ba năm trước, nếu ai đó cần sửa một vòi nước bị rò rỉ hoặc muốn tìm hiểu về lạm phát, họ thường làm một trong ba việc: gõ câu hỏi vào Google, tìm video hướng dẫn trên YouTube, hoặc tuyệt vọng gọi trợ lý ảo Alexa để nhờ giúp đỡ.

Ngày nay, hàng triệu người bắt đầu theo một cách khác: họ mở ChatGPT và chỉ cần hỏi.

Tôi là giáo sư kiêm giám đốc nghiên cứu về Tác động và Chiến lược AI tại Thư viện Đại học bang Mississippi [Hoa Kỳ]. Với tư cách là một học giả nghiên cứu về truy xuất thông tin, tôi nhận thấy rằng sự thay đổi trong công cụ mà con người tìm đến đầu tiên trong việc tìm thông tin chính là cốt lõi của việc ChatGPT đã làm biến đổi cách chúng ta sử dụng công nghệ hằng ngày.

GIÀNH LẠI NỀN DÂN CHỦ TỪ THỊ TRƯỜNG

Ngày 6 tháng 3 năm 2026 Daron Acemoglu phỏng vấn Michael J. Sandel

Chế độ trọng dụng nhân tài [meritocracy] từng hứa hẹn về một xã hội công bằng hơn, nhưng thay vì thế, nó khoét sâu sự phân hóa giữa kẻ thắng và người thua, đồng thời làm xói mòn phẩm giá của lao động. Khi trí tuệ nhân tạo (AI) tái cấu trúc nền kinh tế và tập trung quyền lực vào tay ngày càng ít người, câu hỏi đặt ra không còn là liệu nền dân chủ có cần được cứu vãn không, mà là liệu chúng ta có kịp cứu nền dân chủ này hay không.

Trong bối cảnh bất bình đẳng ngày càng gia tăng, đổ thêm dầu vào ngọn lửa phẫn nộ có tính dân túy, và AI đe dọa thay thế sức lao động của con người, nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Daron Acemoglu của MIT gần đây đã có cuộc trò chuyện với nhà triết học chính trị Michael J. Sandel của Đại học Harvard để thảo luận về cách hồi sinh nền dân chủ trước khi thiệt hại trở nên không thể đảo ngược. Cuộc trò chuyện sâu rộng của họ khám phá mặt tối của chế độ trọng dụng nhân tài, những hạn chế của thị trường, ý nghĩa của tự do và sự kiểm soát ngày càng chặt chẽ của các công ty công nghệ đối với không gian công cộng [public sphere].

Niềm tin khoa học thay đổi thế giới (Joel Mokyr, Nobel Kinh tế 2025)

NIỀM TIN KHOA HỌC THAY ĐỔI THẾ GIỚI

MỘT SỐ Ý TƯỞNG ĐÃ ĐƯA JOEL MOKYR ĐẾN GIẢI NOBEL KINH TẾ 2025

Nguyễn Xuân Xanh trình bày

Niềm tin cơ bản rằng cuộc sống của con người có thể được cải thiện liên tục bằng cách nâng cao hiểu biết của chúng ta về các hiện tượng và quy luật tự nhiên, và áp dụng sự hiểu biết này vào sản xuất, chính là bước đột phá văn hóa đã tạo tiền đề cho những thành tựu sau này.

—Joel Mokyr (Culture of Growth)

Để hiểu được Cách mạng Công nghiệp và sự khởi đầu của phương Tây trên con đường tăng trưởng kinh tế bền vững dựa ngày càng nhiều vào những tiến bộ trong khoa học và công nghệ, chúng ta cần phải tìm hiểu những gì đã xảy ra trong hai thế kỷ sau khi Columbus đặt chân đến Tân Thế giới. Đó là thời đại của những tiến bộ khoa học đáng kể, đôi khi được gọi là Cách mạng Khoa học. Đó cũng là thời đại của những tiến bộ công nghệ đáng kể trong một số lĩnh vực, mặc dù những tiến bộ này ít ấn tượng và đột phá hơn so với những tiến bộ đạt được trong thế kỷ trước đó hoặc những thế kỷ tiếp theo. Điều thay đổi trong thời đại này là văn hóa – niềm tin (beliefs) và thái độ (attitudes) của giới tinh hoa trí thức đối với kiến thức hữu ích (useful knowledge), cách thức tiếp thu, phân phối và ứng dụng nó. Những niềm tin thay đổi đó đã dẫn đến những định chế (institutions) mới phản ánh chúng, và những định chế đó lại tác động ngược trở lại lên các niềm tin. Kết quả cuối cùng là đến giữa thế kỷ XVIII, thái độ đối với sự tiến bộ vật chất dựa trên công nghệ đã thay đổi đáng kể, một hiện tượng mà tôi đã gọi trong các công trình trước đây là Thời kỳ Khai sáng Công nghiệp (Industrial Enlightenment) và là nền tảng của Cách mạng Công nghiệp. Nhưng nguồn gốc văn hóa của nó là gì?

— Joel Mokyr (Culture of Growth)

Tháng Mười năm 2025, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển đã quyết định trao Giải thưởng Sveriges Riksbank về Khoa học Kinh tế để tưởng nhớ Alfred Nobel năm 2025 cho ba nhà kinh tế học Joel Mokyr, Philippe Aghion và Peter Howitt, “vì đã giải thích được tăng trưởng kinh tế do đổi mới sáng tạo thúc đẩy” với một nửa cho Joel Mokyr, “vì đã xác định được các điều kiện tiên quyết cho tăng trưởng bền vững thông qua tiến bộ công nghệ”, và một nửa kia cho Philippe Aghion và Peter Howitt, “vì lý thuyết về tăng trưởng bền vững thông qua sự phá hủy sáng tạo.”

Joel Mokyr (1946, 79t). Ảnh của Đại học Northwestern

Khủng hoảng lòng tin trong khoa học: khám nghiệm một nỗi lo lắng thường xuyên

Polytechnique insights

Tạp chí của Viện Bách Khoa Paris – Institut Polytechnique de Paris

KHỦNG HOẢNG LÒNG TIN TRONG KHOA HỌC: KHÁM NGHIỆM MỘT NỖI LO LẮNG THƯỜNG XUYÊN

Các tác giả

Hugo Mercier

Giám đốc nghiên cứu tại CNRS, chuyên gia về các khoa học nhận thức tại Viện Jean Nicod

Ben Seyd

Chuyên gia về chính trị học tại Đại học Kent

Tóm tắt

• Chúng ta nhận thấy trong thảo luận công cộng có một câu hỏi được lặp đi lặp lại chung quanh khủng hoảng lòng tin trong khoa học, vốn có thể bị gặp nguy hiểm bởi thuyết âm mưu và tính phi lý đang gia tăng.
• Tuy nhiên, có thể có 80% người Pháp tin tưởng vào khoa khoa học, và một nghiên cứu đã kết luận có một sự tin tưởng cao vào khoa học trên quy mô toàn cầu.
• Theo một nghiên cứu, những mức độ tin tin tưởng cao vào khoa học được thể hiện tại Ai Cập và Ấn Độ; nước Pháp nằm ở vị thế dưới trung bình một ít.
• Trái ngược với các định kiến, tại Pháp, các số liệu cho thấy một sự ổn định nhất định qua thời gian của sự tin tưởng vào khoa học, giống như ở Mỹ, mặc dù những người theo đảng cộng hoà có xu hướng ít tin tưởng hơn những người theo đảng dân chủ.
• Nói chung, lòng tin vào khoa học không tuỳ thuộc vào xu hướng chính trị, nhưng sự tán thành một số luận đề có thể có tương quan với xu hướng chính trị.

Đã trở thành một điều nghe nhàm tai trong các tổ chức khoa học và trong các nhà lãnh đạo chính trị: lòng tin vào khoa học có thể sẽ bị lung lay, bị gặp nguy hiểm bởi một thuyết âm mưu hay tính phi lý đang gia tăng trong dân chúng và được hỗ trợ bởi sự bùng nổ của việc sử dụng kỹ thuật số. Liệu sự lo sợ này có cơ sở không? Để phân tách đúng, sai, chúng tôi đã phỏng vấn Hugo Mercier, giám đốc nghiên cứu tại CNRS, thuộc nhóm nghiên cứu Diễn biến và nhận thức xã hội tại Viện Jean Nicod, và Ben Seyd, nhà nghiên cứu chính trị học tại Đại học Kent.

Cuộc chiến ở Iran cho thấy chất lượng vũ khí Trung quốc rất kém

CUỘC CHIẾN Ở IRAN CHO THẤY CHẤT LƯỢNG VŨ KHÍ TRUNG QUỐC RẤT KÉM

Tác giả: Pierre-Antoine Donnet

Sự tàn phá ở Téhéran. DR.

Cuộc chiến do Hoa Kỳ và Israel phát động chống lại Iran kể từ ngày 28 tháng 2 dường như một lần nữa làm nổi bật chất lượng kém cỏi của các hệ thống vũ khí Trung Quốc đã bị quân đội Mỹ phá hủy trên diện rộng, qua đó chứng minh ưu thế của họ. Đây là một bài học khắc nghiệt đối với Bắc Kinh, mà các nhà chiến lược quân sự của họ sẽ phải rút kinh nghiệm trong bối cảnh căng thẳng ngày càng gia tăng với Đài Loan.

Xung đột ở Iran đã cho phép các lực lượng Mỹ “tấn công vào trung tâm của tổ hợp công nghiệp quân sự đang phát triển mạnh mẽ của Trung Quốc” ở Iran. Điều này có thể sẽ làm cho các hợp đồng giao vũ khí của Trung Quốc trên toàn thế giới bị ngưng lại, một “thiệt hại tài chính không đáng kể so với tổn hại thảm khốc đối với uy tín” của các hệ thống vũ khí do Trung Quốc cung cấp cho các đối tác của mình, tạp chí Mỹ The Diplomat nhấn mạnh trong một bài phân tích được công bố vào ngày 6 tháng 3.

“Sự hỗn loạn ở Téhéran đã ngay lập tức hủy bỏ các hợp đồng lớn, trị giá hàng tỷ đô la, bao gồm cả việc mua sắm tiềm tàng máy bay chiến đấu J-10C và tên lửa chống hạm siêu âm CM-302,” The Diplomat tiếp tục.

LIỆU CUỘC KHỦNG HOẢNG NĂNG LƯỢNG NÀY CÓ ẢNH HƯỞNG TỒI TỆ HƠN CẢ COVID LÊN NỀN KINH TẾ TOÀN CẦU?

Alex_An_Der/Shutterstock

Bất chấp các báo cáo về các cuộc đàm phán giữa Mỹ và chính quyền Iran, eo biển Hormuz về cơ bản vẫn bị chặn đối với hầu hết tàu chở dầu, chỉ một số ít được phép đi qua. Kết quả là thị trường toàn cầu mất khoảng 11 triệu thùng dầu thô và chất lỏng dầu mỏ mỗi ngày. Con số này chiếm hơn 10% nguồn cung toàn cầu.

Thoạt nhìn, mức gián đoạn 10% có thể chưa phải là thảm họa. Nhưng trong thị trường dầu mỏ, ngay cả mức mất cân bằng 10% giữa cung và cầu cũng có thể gây ra những tác động kinh tế rất lớn.

Sẽ rất hữu ích nếu so sánh hiện trạng này với đỉnh điểm đại dịch COVID hồi năm 2020 để hiểu được quy mô của sự gián đoạn này. Trong thời gian phong tỏa toàn cầu, đường sá vắng vẻ, máy bay nằm im và các bến xe buýt, ga tàu hỏa vắng bóng người trở nên bình thường khi hoạt động đi lại và kinh tế sụp đổ. Vào thời điểm đó, nhu cầu dầu mỏ toàn cầu giảm khoảng 8 triệu thùng/ngày, cú sốc nhu cầu lớn nhất trong lịch sử.

Tình hình hiện nay thì ngược lại. Thay vì sự sụp đổ về nhu cầu, thế giới đang trải qua một cú sốc lớn về nguồn cung. Nhưng tác động đến cuộc sống hằng ngày có thể đi đến cảnh tương tự: giảm đi lại, chi phí vận chuyển tăng cao, hoạt động kinh tế chậm lại và áp lực lên ngân sách hộ gia đình.

Lý do là cả nguồn cung và cầu dầu mỏ đều rất kém linh hoạt trong ngắn hạn. Mọi người vẫn cần lái xe đi làm, hàng hóa vẫn cần được vận chuyển và máy bay vẫn cần nhiên liệu. Khi nguồn cung giảm đột ngột, giá cả phải tăng đáng kể để ép cầu giảm xuống.