Thế kỷ cực đoan

THẾ KỶ CỰC ĐOAN

Diễn giả: Eric John Hobsbawm
Ghi chép tóm tắt: Tôn Thất Thông

DĐKP giới thiệu: Eric Hobsbawm là một trong những nhà sử học tiếng tăm nhất nước Anh, có lẽ cả châu Âu, nếu không nói là cả thế giới. Mặc dù bài diễn văn này đã được trình bày cách đây 25 năm ở đại học Konstanz, nhưng nội dung vẫn mang tính thời sự cho những ai muốn phân tích vài khía cạnh trong lịch sử thế kỷ 20. Eric Hobsbawm là tác giả bộ lịch sử gần 1.800 trang nói về 200 năm thời kỳ cận đại châu Âu, gồm bốn tập. Tập sau cùng có tựa đề là “The Age of Extremes. The short twentieth century 1914–1991” mà một phần của nó là chủ đề bài diễn văn này.

***

Người điều phối TV: Hôm nay, quý vị đang nghe một bài diễn văn từ năm 1998, được ghi lại tại Đại học Konstanz. Nhà sử học GS.TS. Eric John Hobsbawm đã giảng dạy tại Đại học Stanford, Viện Công nghệ Massachusetts MIT, Đại học Cornell, Đại học London, College de France và New School for Social Research ở New York. Ông qua đời năm 2012 ở tuổi 95. Trong diễn từ này, GS TS Eric John Hobsbawm phát biểu về chủ đề thế kỷ cực đoan.

Eric John Hobsbawm (1917-2012)

Điều gọi là thế kỷ ngắn ngủi bắt đầu từ năm 1914 với sự sụp đổ của thế giới tự do tư sản trong thế kỷ 19, tức là với thời đại thảm khốc khoảng 30 đến 40 năm vào cuối thế kỷ đó. Trong thế kỷ ngắn ngủi của chúng ta, mọi thứ đều tồi tệ đối với thế giới cũ. Các cuộc chiến tranh thế giới, các cuộc khủng hoảng toàn cầu, các cuộc cách mạng xã hội mà trước hết là cách mạng Nga, sau đó được mở rộng thành một mô hình thế giới, rồi sự sụp đổ của nhà nước pháp quyền tư sản dân chủ gần đây, vốn xét cho cùng hầu như chưa thực sự tồn tại trong thế kỷ này, nhưng người ta vẫn tiếp tục xây dựng nó. Và trên hết, thế giới của thế kỷ chúng ta đang bị hủy hoại, không chỉ về mặt chính trị và kinh tế, mà còn về mặt xã hội. Tất cả giống một điều gì đó hoàn toàn mới lạ và bất ngờ.

Chống lại sự thao túng lịch sử. Lời nói đầu cho ấn bản mới của “Thời đại thái cực” của Eric Hobsbawm

CHỐNG LẠI SỰ THAO TÚNG LỊCH SỬ

Lời nói đầu cho ấn bản mới của “Thời đại thái cực” của Eric Hobsbawm

Đây là bài tựa cho ấn bản cuốn sách của nhà sử học Anh Eric Hobsbawm (1917-2012) đã được chỉnh sửa và cập nhật mới được NXB Agone ấn hành.

Serge Halimi, 16 tháng tư 2020

Le Monde Diplomatique

Vassily Kandinsky. — “Jaune-Rouge-Bleu”, 1925

Chúng ta có thể chịu đựng sống trong hang động, chiêm ngưỡng bóng tối của nó, miễn là, ít nhất là một lần trong cuộc sống, chúng ta có thể phá bỏ xiềng xích của mình, cảm thấy đôi cánh của mình lớn lên, nhìn thấy mặt trời.

Upton Sinclair, La Jungle (1906)

Lịch sử của thế kỷ 20 đã kết thúc từ lâu, nhưng sự diễn giải nó chỉ mới bắt đầu. Ít nhất là về điểm này, và chỉ về điểm này, lịch sử nối lại với ký ức mà Hobsbawm cho rằng “không phải là một cơ chế để ghi lại mà là một cơ chế để chọn lọc” cho phép “đọc những mong muốn của hiện tại trong quá khứ”.

Eric J. Hobsbawm (1917-2012)

Liệu chúng ta có thể thoát khỏi sự lệch lạc như vậy không khi một quá khứ rất gần đè nặng lên hầu hết mọi cuộc đấu tranh đương thời của chúng ta? Sự giải thích về triều đại của Louis XI tất yếu ít gây chấn động đối với độc giả ngày nay, nhất là khi người này còn hoạt động tích cực về mặt chính trị, hơn là sự phân tích lịch sử của chủ nghĩa cộng sản, việc nhắc lại các vụ thiêu đốt dân thường bằng vũ khí hạt nhân hoặc việc xác định các lực lượng xã hội ủng hộ sự trỗi dậy của chủ nghĩa phát xít. Điều này thậm chí còn đúng hơn khi trật tự hiện tồn gây ra gần hàng loạt các cuộc nổi dậy ở gần khắp mọi nơi và vẫn chưa thể xếp vào hạng mục những cổ tích đầy bụi bặm các chương gần đây của một lịch sử đã chứng kiến ​​các dân tộc lật đổ những gì được coi như là không thể bị lật đổ. Niềm hy vọng của họ đôi khi bị thất vọng, bị tiêu diệt, bị chặt đầu (câu chuyện này ai cũng biết), nhưng đôi khi cũng được đền đáp (và câu chuyện này ngày càng ít đi). Nhân loại không phải lúc nào cũng bất lực và không có vũ khí khi khao khát thay đổi vận mệnh của mình. Nói cách khác, chúng ta không bao giờ bị “buộc phải sống trong thế giới mà chúng ta đang sống^[1]”.

François Furet (1927-1997)

Điều này không còn được coi là đương nhiên vào năm 1994 khi Hobsbawm xuất bản The Age of Extremes/Thời đại Thái cực. Và thậm chí còn ít hơn vào năm sau khi, dưới sự bảo trợ của quỹ Saint-Simon mà ông đã thành lập, François Furet đã công bố Le Passé d´une illusion/Quá khứ của một ảo tưởng ở Pháp. Trong tâm trí của con người trước đây là cộng sản, người đã tự nhận mình từng ca tụng Stalin trước khi sau cùng trở thành một người theo chủ nghĩa tự do kiên trì, vấn đề rõ ràng là phải tiễu trừ “ảo tưởng” về một xã hội hậu tư bản. Furet dự định tẩy sạch ảo tưởng này ra khỏi đất nước, giống như hai thập kỷ trước đó ông đã từng giải ngộ cuộc Cách mạng Pháp. Thành công của ông sau đó càng được chú ý hơn khi kỷ niệm hai trăm năm cách mạng 1789 trùng với sự sụp đổ của Bức tường Berlin. Nhà sử học cộng sản Albert Mathiez đã mô tả Lênin như là “một Robespierre đã thành công”, và mọi người đều biết rằng những người Bolshevik đã lấy cảm hứng từ những người Jacobins, như vậy cùng một xẻng đất được dùng để chôn vùi hai điều không tưởng. Đúng vậy, nhưng được bao lâu?

Thời đại thái cực (19): Tiến tới thiên niên kỉ mới

THỜI ĐẠI THÁI CỰC 1914 – 1991 (19)

THE AGE OF EXTREMES

Tác giả: Eric J. Hobsbawm; Người dịch: Nguyễn Ngọc Giao

PTKT: Kể từ tháng 8.2021, chúng tôi lần lượt đăng tiếp các chương còn lại của tác phẩm Thời đại thái cực 1914-1991. Để có một cái nhìn chung giới thiệu tác giả và tác phẩm, mời bạn đọc lại bài Nhà sử học của hai thế kỷ.

MỤC LỤC

Lời tựa và Cảm tạ

Lời tựa bản tiếng Pháp

Hình ảnh minh họa

Chú thích các hình ảnh

Thế kỉ nhìn từ đường chim bay

Phần thứ nhất - THỜI ĐẠI TAI HỌA

chương 1 Thời đại chiến tranh toàn diện

chương 2 Cách mạng thế giới

chương 3 Dưới đáy vực thẳm kinh tế

chương 4 Sự suy sụp của chủ nghĩa liberal

chương 5 Chống kẻ thù chung

chương 6 Nghệ thuật, 1915-1945

chương 7 Sự cáo chung của các Đế chế

Eric J. Hobsbawm (1917-2012)

Phần thứ hai - THỜI ĐẠI HOÀNG KIM

chương 8 Chiến tranh Lạnh

chương 9 Thời đại Hoàng kim

chương 10 Cách mạng xã hội, 1945-1990

chương 11 Cách mạng văn hóa

chương 12 Thế giới thứ Ba

chương 13 “Chủ nghĩa xã hội hiện tồn”

Phần thứ ba: SỤP ĐỔ

chương 14 Những thập niên Khủng hoảng

chương 15 Thế giới thứ Ba và cách mạng

chương 16 Sự cáo chung của chủ nghĩa xã hội

chương 17 Tiền phong hấp hối: nghệ thuật sau 1950

chương 18 Phù thủy và đồ đệ tập việc: các ngành khoa học tự nhiên

chương 19 Tiến tới thiên niên kỉ mới

* * *

Phần thứ ba

SỤP ĐỔ

Chương 19

TIẾN TỚI THIÊN NIÊN KỈ MỚI

 

“Chúng ta đang ở buổi bình minh của một kỉ nguyên mới mà đặc điểm là một tình trạng bất an lớn, một cuộc khủng hoảng thường trực và thiếu vắng mọi thế quân bình nguyên trạng […] Phải thấy rõ là chúng ta đang sống một trong những cuộc khủng hoảng của lịch sử mà Jacob Buckhardt đã mô tả. Ý nghĩa của nó cũng không kém cuộc khủng hoảng xảy ra sau năm 1945, dù rằng những điều kiện ban đầu để vượt qua khủng hoảng ngày nay dường như khả quan hơn. Ngày nay không có bên thắng cuộc, cũng không có cường quốc thất trận, kể cả ở Đông Âu.”

M. STÜRMER, trong Bergedorf, 1993, tr. 59

 

“Dù rằng lí tưởng trần gian của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản đã sụp đổ, các vấn đề mà các chủ nghĩa ấy có tham vọng giải quyết vẫn còn đó: sự khai thác trâng tráo những lợi thế xã hội, quyền lực quá mức của đồng tiền, mà đồng tiền lại thường chỉ đạo các biến cố. Nếu không biết lấy bài học chung của thế kỉ XX làm vắc-xin phòng ngừa, thì bão tố sẽ trở lại với tổng lực của nó”.

Alexander SOLZHENITSYN, trong New York Times, 28.11.1993

 

“Đối với một nhà văn, được nghiệm sinh sự cáo chung của ba nhà nước là một điều may mắn: nền cộng hòa Weimar, nhà nước phát-xít và CHDC Đức. Tôi không nghĩ là mình sẽ sống đủ lâu để chứng kiến sự cáo chung của nhà nước Cộng hòa Liên bang”.

Heiner MÜLLER, 1992, tr. 361

 

I

 

Thế kỉ XX Ngắn kết thúc trong những vấn đề mà chẳng ai có giải pháp hoặc dám nói là có giải pháp. Trong khi mà công dân của trái đất những tháng năm mạt kì đang mò mẫm tiến sang thiên niên kỉ mới trong mây mù của thế kỉ, điều duy nhất mà họ biết chắc là một thời đại lịch sử đã chấm dứt. Ngoài ra, họ chẳng biết gì hơn.

Thời đại thái cực 1914 (17): Tiền phong hấp hối: nghệ thuật sau 1950

THỜI ĐẠI THÁI CỰC 1914 – 1991 (17)

THE AGE OF EXTREMES

Tác giả: Eric J. Hobsbawm; Người dịch: Nguyễn Ngọc Giao

PTKT: Kể từ tháng 8.2021, chúng tôi lần lượt đăng tiếp các chương còn lại của tác phẩm Thời đại thái cực 1914-1991. Để có một cái nhìn chung giới thiệu tác giả và tác phẩm, mời bạn đọc lại bài Nhà sử học của hai thế kỷ.

MỤC LỤC

Lời tựa và Cảm tạ

Lời tựa bản tiếng Pháp

Hình ảnh minh họa

Chú thích các hình ảnh

Thế kỉ nhìn từ đường chim bay

Phần thứ nhất - THỜI ĐẠI TAI HỌA

chương 1 Thời đại chiến tranh toàn diện

chương 2 Cách mạng thế giới

chương 3 Dưới đáy vực thẳm kinh tế

chương 4 Sự suy sụp của chủ nghĩa liberal

chương 5 Chống kẻ thù chung

chương 6 Nghệ thuật, 1915-1945

chương 7 Sự cáo chung của các Đế chế

Eric J. Hobsbawm (1917-2012)

Phần thứ hai - THỜI ĐẠI HOÀNG KIM

chương 8 Chiến tranh Lạnh

chương 9 Thời đại Hoàng kim

chương 10 Cách mạng xã hội, 1945-1990

chương 11 Cách mạng văn hóa

chương 12 Thế giới thứ Ba

chương 13 “Chủ nghĩa xã hội hiện tồn”

Phần thứ ba: SỤP ĐỔ

chương 14 Những thập niên Khủng hoảng

chương 15 Thế giới thứ Ba và cách mạng

chương 16 Sự cáo chung của chủ nghĩa xã hội

chương 17 Tiền phong hấp hối: nghệ thuật sau 1950

chương 18 Phù thủy và đồ đệ tập việc: các ngành khoa học tự nhiên

chương 19 Tiến tới thiên niên kỉ mới

* * *

Phần thứ ba

SỤP ĐỔ

Chương 17

TIỀN PHONG HẤP HỐI: NGHỆ THUẬT SAU 1950

 

“Nghệ thuật như một lối đầu tư là một ý tưởng không sớm hơn đầu thập niên 1950”.

G. REITLINGER, The Economics of Taste, vol. 2, 1982, tr. 14

 

“Những món hàng to đùng màu trắng, nghĩa là những vật dụng làm cho nền kinh tế của ta vận hành trôi chảy – tủ lạnh, xoong chảo, tất cả những vật dụng làm bằng sứ trắng – bây giờ đều pha màu cả rồi. Mới đấy. Do pop art mà ra. Đẹp lắm. Mỗi lần bạn mở cửa tủ lạnh để uống cốc nước cam, cứ như là thấy nhà ảo thuật Mandrake trèo tường nhảy xuống”.

Studs TERKEL, Division Street: America, 1967, tr. 127

 

I

 

Các nhà sử học, kể cả người viết sách này, có thói quen bàn luận về diễn tiến của các ngành nghệ thuật – mặc dầu chúng bắt rễ hiển nhiên và sâu xa trong xã hội – như là một cái gì hầu như có thể tách bạch ra khỏi bối cảnh đương thời, như là một ngành hay một thể loại hoạt động nhân văn có những quy luật riêng, và có thể được đánh giá trên cơ sở ấy. Vào thời đại mà cuộc sống con người trải qua những biến đổi cách mạng chưa từng thấy, thì cái nguyên tắc lâu đời và thuận tiện ấy (phân loại cấu trúc trong nghiên cứu lịch sử) ngày càng trở thành phi hiện thực. Nguyên nhân điều này không phải chỉ vì ranh giới giữa “nghệ thuật” và không “nghệ thuật”, “sáng tạo” hay không “sáng tạo” ngày càng trở nên mơ hồ, thậm chí đã biến mất rồi; hay bởi vì một trường phái quan trọng về phê bình văn học đã chủ trương rằng đánh giá vở kịch Macbeth của Shakespeare cao hơn hay thấp hơn cuốn phim Batman là một điều không thể, vô vị và phản dân chủ. Mà còn nguyên nhân này nữa: các lực lượng quy định những gì đã xảy ra trong các bộ môn nghệ thuật (hay trong những gì mà các nhà quan sát kiểu cũ quen gọi như vậy) đều có tính chất ngoại lai cao độ. Đó là những lực lượng chủ yếu là công nghệ học – điều này cũng không ngạc nhiên trong một thời đại cách mạng khoa học – kĩ thuật phi thường như ngày nay.

Thời đại thái cực 1914 (16): Sự cáo chung của Chủ Nghĩa Xã Hội

THỜI ĐẠI THÁI CỰC 1914 – 1991 (16)

THE AGE OF EXTREMES

Tác giả: Eric J. Hobsbawm; Người dịch: Nguyễn Ngọc Giao

PTKT: Kể từ tháng 8.2021, chúng tôi lần lượt đăng tiếp các chương còn lại của tác phẩm Thời đại thái cực 1914-1991. Để có một cái nhìn chung giới thiệu tác giả và tác phẩm, mời bạn đọc lại bài Nhà sử học của hai thế kỷ.

MỤC LỤC

Lời tựa và Cảm tạ

Lời tựa bản tiếng Pháp

Hình ảnh minh họa

Chú thích các hình ảnh

Thế kỉ nhìn từ đường chim bay

Phần thứ nhất - THỜI ĐẠI TAI HỌA

chương 1 Thời đại chiến tranh toàn diện

chương 2 Cách mạng thế giới

chương 3 Dưới đáy vực thẳm kinh tế

chương 4 Sự suy sụp của chủ nghĩa liberal

chương 5 Chống kẻ thù chung

chương 6 Nghệ thuật, 1915-1945

chương 7 Sự cáo chung của các Đế chế

Eric J. Hobsbawm (1917-2012)

Phần thứ hai - THỜI ĐẠI HOÀNG KIM

chương 8 Chiến tranh Lạnh

chương 9 Thời đại Hoàng kim

chương 10 Cách mạng xã hội, 1945-1990

chương 11 Cách mạng văn hóa

chương 12 Thế giới thứ Ba

chương 13 “Chủ nghĩa xã hội hiện tồn”

Phần thứ ba: SỤP ĐỔ

chương 14 Những thập niên Khủng hoảng

chương 15 Thế giới thứ Ba và cách mạng

chương 16 Sự cáo chung của chủ nghĩa xã hội

chương 17 Tiền phong hấp hối: nghệ thuật sau 1950

chương 18 Phù thủy và đồ đệ tập việc: các ngành khoa học tự nhiên

chương 19 Tiến tới thiên niên kỉ mới

* * *

Phần thứ ba

SỤP ĐỔ

Chương 16

SỰ CÁO CHUNG CỦA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI

 

“Sức khỏe của đất nước này [nước Nga cách mạng] cần một điều kiện là không hình thành một thứ chợ đen về quyền lực (như bản thân Giáo hội đã sa vào cái nạn này). Nếu quyền lực và tiền bạc kết hợp theo kiểu châu Âu cũng thâm nhập vào nước Nga, thì nước sẽ không mất, đảng có lẽ cũng sẽ còn, nhưng chủ nghĩa cộng sản sẽ tiêu ma ở Nga”.

Walter BENJAMIN, (1979, tr. 195-6)

“Một xác tín chính thức duy nhất không còn là kim chỉ nam duy nhất hướng dẫn hành động nữa. Hơn là một hệ tư tưởng, có một thứ hỗn hợp cung cách suy nghĩ và khuôn khổ quy chiếu, pha trộn và chung sống với nhau, không những trong xã hội mà trong cả nội bộ Đảng và nội bộ lãnh đạo […]. “Chủ nghĩa Mác-Lê” cứng nhắc và pháp quy chỉ còn trong mỹ từ diễn văn chứ không đáp ứng được những nhu cầu thực sự của chế độ”.

M. LEWIN, Kerblay

(1983, tr. XXVI)

“Chìa khóa của hiện đại hóa là phát triển khoa học và kĩ thuật. Cứ ngồi mà lải nhải thì cương lĩnh hiện đại hóa của ta sẽ chẳng đi tới đâu; chúng ta cần tri thức và chuyên gia… Thế mà ngày nay xem ra Trung Quốc chậm tới 20 năm so với các nước phát triển về mặt khoa học, kĩ thuật và giáo dục… Ngay từ thời Minh Trị, người Nhật đã hết sức cố gắng trong các lĩnh vực này. Cuộc Phục hưng Minh Trị có thể nói là một đợt hiện đại hóa do giai cấp tư sản Nhật Bản mới ra đời thực hiện. Là những người vô sản, chúng ta cần phải, chúng ta có khả năng, làm tốt hơn thế”.

ĐẶNG Tiểu Bình,

Tôn trọng tri thức, tôn trọng chuyên gia (1977)

 

I

 

Trong những năm 1970, có một nước XHCN rất lo lắng về sự lạc hậu tương đối của mình về mặt kinh tế, vì ở ngay cạnh Nhật Bản, thành tựu ngoạn mục nhất của các nước tư bản. Không thể coi chế độ cộng sản Trung Quốc đơn thuần là một biến tướng của chế độ cộng sản Liên Xô, lại càng không thể coi đó là một nhân tố trong hệ thống chư hầu của Liên Xô. Trước hết là vì chủ nghĩa cộng sản đã thắng lợi ở một nước đông dân hơn hẳn Liên Xô, cũng như hơn mọi nước trên thế giới. Mặc dù thống kê dân số Trung Quốc không có gì chắc chắn, song có thể khẳng định cứ năm người sống trên mặt đất thì có một người ở CHND Trung Hoa. (Lại có cả một khối người Hoa khá đông ở Đông Á và Đông Nam Á). Hơn nữa, đứng về mặt dân tộc, Trung Hoa là một nước thuần nhất hơn phần đông các nước khác (người Hán chiếm gần 94% dân số); không những thế, có lẽ từ ít nhất 2.000 năm nay, đó là một thực thể chính trị thống nhất và duy nhất, dù đã kinh qua những thời kỳ rối ren. Lại nữa, trong phần lớn thời gian 2.000 năm ấy, Đế chế Trung Hoa, và có lẽ phần đông những người dân Trung Hoa có một ý niệm nào đó về vấn đề này, đều nghĩ rằng Trung Quốc là trung tâm, là mô hình của nền văn minh thế giới. Ngoại trừ một vài biệt lệ nhỏ, tất cả những nước khác có chế độ cộng sản, kể cả Liên Xô, đều là những nước lạc hậu và đứng ngoài lề về mặt văn hóa, và họ tự coi như vậy khi so sánh với bất luận một trung tâm văn hóa tiên tiến và mẫu mực nào. Một triệu chứng rất hiển lộ của mặc cảm tự ti này là việc Liên Xô thời Stalin nói rất hăng là không hề lệ thuộc phương Tây về trí tuệ và công nghệ, khăng khăng nói rằng tất cả những phát minh lớn, từ điện thoại tới hàng không, đều là những phát minh bản địa^[149].