VÌ SAO SIGMUND FREUD ĐANG TRỞ LẠI MẠNH MẼ TRONG THỜI ĐẠI CỦA CHỦ NGHĨA ĐỘC TÀI VÀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO?
Tác giả: Carolyn Laubender
 |
| Old Malvina – Chân dung của Thiên tài |
Tâm phân học hiện đang trải qua một “khoảnh khắc” trở lại đầy ấn tượng. Các tài khoản Instagram chuyên về lý thuyết của Freud đã thu hút gần 1,5 triệu người theo dõi. Các chương trình truyền hình như Liệu pháp cặp đôi của Orna Guralnik trở nên cuốn hút tới mức người xem khó có thể rời mắt. Các bài bình luận trên tờ The New York Times, tờ The London Review of Books, tờ Harper's, tờ New Statesman, tờ The Guardian và tờ Vulture đều tuyên bố sự hồi sinh của tâm phân học. Như Joseph Bernstein của tờ New York Times nhận xét: “Sigmund Freud đang tận hưởng một sự trở lại đầy ấn tượng.”
Với nhiều người, sự hồi sinh này là điều bất ngờ. Trong nửa thế kỷ qua, tâm phân học – vừa là phong trào trí thức vừa là phương cách thực hành trị liệu do Sigmund Freud sáng lập vào năm 1900 tại Vienna – đã bị xa lánh và bị coi thường trong nhiều giới khoa học. Đặc biệt là trong thế giới của các nước nói tiếng Anh, sự trỗi dậy của tâm lý học hành vi cùng với sự bùng nổ của ngành công nghiệp dược phẩm đã đẩy các liệu pháp trò chuyện dài hạn như tâm phân học ra bên lề.
Nhưng câu chuyện ở quy mô toàn cầu [về tâm phân học] phức tạp hơn thế. Trong giai đoạn Freud còn sống (1856-1939), đó có 15 viện tâm phân học được thành lập trên toàn cầu, bao gồm ở Na Uy, Palestine, Nam Phi và Nhật Bản. Và trên khắp thế giới – từ Paris đến Buenos Aires, từ São Paulo đến Tel Aviv – tâm phân học đã phát triển mạnh mẽ trong suốt thế kỷ XX.
Tại Nam Mỹ, tâm phân học vẫn duy trì ảnh hưởng lớn cả về lâm sàng lẫn văn hóa. Ở Argentina, tâm phân học vẫn phổ biến tới mức người ta thường đùa rằng bạn không thể lên máy bay tới Buenos Aires mà không có ít nhất một nhà tâm phân trên đó.
Có nhiều lý do khiến tâm phân học trở nên phổ biến ở một số đất nước nhưng không phải ở những nơi khác. Một trong số đó liên quan tới lịch sử di cư của người Do Thái trong thế kỷ XX. Khi Đế chế thứ ba [Đức Quốc xã – ND] bành trướng, nhiều nhà tâm phân và trí thức người Do Thái đã chạy trốn khỏi Trung Âu để tránh thảm họa diệt chủng Holocaust. Các thành phố như London, nơi tiếp nhận Freud và toàn bộ gia đình ông, đã được tái định hình về mặt văn hóa bởi cuộc khủng hoảng tị nạn này.
Nhưng còn một lý do khác, có lẽ ít hiển nhiên hơn, liên quan tới sự trỗi dậy của chủ nghĩa độc tài. Tâm phân học có thể đã được hình thành và lan rộng trong bối cảnh chiến tranh ở châu Âu, nhưng mức độ phổ biến của tâm phân học thường gia tăng song hành với các cuộc khủng hoảng chính trị.
Hãy nhìn vào Argentina. Khi chế độ độc tài cánh tả Peron nhường chỗ cho một “cuộc chiến bẩn thỉu” do Mỹ hậu thuẫn, các đội quân tử thần bán quân sự đã bắt cóc, giết hoặc làm “biến mất” khoảng 30.000 nhà hoạt động, nhà báo, nhà tổ chức nghiệp đoàn và những người bất đồng chính kiến. Nỗi mất mát, sự im lặng và nỗi sợ hãi bao trùm đời sống cảm xúc của nhiều con người.
Tuy nhiên, cùng lúc đó, tâm phân học – với sự quan tâm tới sang chấn, dồn nén, nỗi đau buồn và sự thật vô thức |unconscious truth| – đã trở thành một cách thức có ý nghĩa để con người đối diện với sự áp bức này. Những môi trường trị liệu để nói về sang chấn và nỗi mất mát đã trở thành một kỹ thuật để phản ứng, và thậm chí có thể là chống lại, thảm họa chính trị này. Trong một nền văn hóa của những lời dối trá của nhà nước và sự im lặng bị cưỡng ép, việc đơn giản nói lên sự thật đã là một hành động mang tính cấp tiến.
Nhiều học trò đầu tiên của Freud cũng đã sử dụng tâm phân học theo cách tương tự. Giữa những nỗi kinh hoàng khó lý giải của chủ nghĩa phát xít châu Âu, những nhân vật như Wilhelm Reich, Otto Fenichel, Theodor Adorno và Erich Fromm coi tâm phân học – thường kết hợp với chủ nghĩa Marx cổ điển – là một công cụ thiết yếu để hiểu cách con người phát triển, và khao khát những nhân cách độc tài.
Frantz Fanon đã dựa vào tâm phân học để
phê phán sự áp bức thuộc địa của người Pháp. (Nguồn ảnh: GL Archive/Alamy)
Ở Algeria, cách nửa vòng trái đất, nhà tâm thần học kiêm nhà hoạt động chống thực dân Frantz Fanon đã dựa rất nhiều vào tâm phân học để chống lại các chế độ áp bức chủng tộc của thực dân Pháp. Đối với tất cả các bác sĩ và triết gia này, tâm phân học là một phần không thể thiếu của sự kháng cự chính trị.
Ngày nay, một điều tương tự dường như cũng đang diễn ra. Khi các hình thái chuyên chế đa quốc gia mới trỗi dậy, khi những người nhập cư bị hóa những kẻ tội lỗi và bị giam giữ, và khi những cuộc diệt chủng được phát sóng trực tiếp, tâm phân học lại một lần nữa phát triển mạnh mẽ.
Một công cụ để hiểu những điều vô nghĩa
Một số người, các nhà tâm phân học thần kinh như Mark Solms đã cung cấp những mối liên hệ cần thiết để khôi phục lại tâm phân học. Trong cuốn sách mới của ông, “Phương pháp Chữa trị Duy nhất: Freud và Khoa học Thần kinh về sự Chữa lành Tinh thần” |The Only Cure: Freud and the Neuroscience of Mental Healing|, Solms sử dụng chuyên môn khoa học thần kinh của mình – cụ thể là công trình nghiên cứu của ông về việc ngủ mơ – để lập luận rằng lý thuyết của Freud về vô thức đã đúng ngay từ đầu.
Theo Solms, mặc dù các loại thuốc có thể mang lại hiệu quả tạm thời, nhưng chỉ là những giải pháp ngắn hạn. Ông cho rằng chỉ có các phương thức điều trị tâm phân mới luôn mang lại tác động chữa trị [hiệu quả] lâu dài.
Nhưng Solms chỉ là một trong số nhiều nhân vật đang trỗi dậy như vậy – một nhóm ngày càng đông các nhà lâm sàng-trí thức, những người mà công trình nghiên cứu của họ đã đưa tâm phân học trở lại vị thế văn hóa đáng trân trọng. Trong khi Solms nghiêng về thần kinh học, những người khác như Jamieson Webster, Patricia Gherovici, Avgi Saketopoulou và Lara Sheehi lại đưa chúng ta trở lại tính cấp thiết chính trị của tâm phân học.
Các công trình nghiên cứu của họ cho thấy các khái niệm cốt lõi của tâm phân học – vô thức, “xung năng chết” |death drive|, lưỡng giới luyến ái phổ quát, thiên hướng ái kỷ, cái tôi và sự dồn nén – giúp chúng ta hiểu được thời đương đại mà các lý thuyết khác tỏ ra bất lực.
Freud giải thích về học thuyết của mình.
Trong một thế giới mà tình trạng hàng hóa hóa ngày càng gia tăng, tâm phân học phản đối những định nghĩa được thương mại hóa về giá trị. Tâm phân học nhấn mạnh tầm quan trọng của khoảng thời gian sâu lắng trong bối cảnh khả năng tập trung ngày càng giảm sút và khẳng định giá trị của tính sáng tạo và sự nối kết giữa người với người trong một thế giới bị trí tuệ nhân tạo lấn át. Tâm phân học thách thức những quan niệm truyền thống về giới và bản dạng tính dục, đồng thời ưu tiên những trải nghiệm cá nhân về khổ đau và ham muốn.
Những lý do cho sự hồi sinh hiện nay của tâm phân học phản chiếu chính những động lực đã từng thúc đẩy các làn sóng trước đây của lĩnh vực này. Trong thời kỳ biến động chính trị, bạo lực do nhà nước hậu thuẫn và sang chấn tập thể, tâm phân học cung cấp các công cụ để hiểu được những điều tưởng như vô nghĩa. Tâm phân học cung cấp một khung lý thuyết để hiểu được cách các xung lực của chủ nghĩa độc tài bén rễ trong những tâm thức cá nhân và lan rộng trong các xã hội.
Hơn thế nữa, trong kỷ nguyên mà các giải pháp nhanh và can thiệp bằng dược phẩm thống trị chăm sóc sức khỏe tâm thần, tâm phân học nhấn mạnh giá trị của sự chú ý bền bỉ vào tính phức hợp của con người. Tâm phân học từ chối việc quy giản nỗi đau tâm lý thành sự mất cân bằng hóa học trong não hoặc các triệu chứng cần được kiểm soát. Thay vào đó, tâm phân học coi thế giới nội tâm của mỗi cá nhân là điều đáng được khám phá sâu sắc.
Sự hồi sinh mang tính tập thể của mối quan tâm dành cho tâm phân học cũng đang thách thức chính lĩnh vực này, buộc nó phải tự biến đổi. Những giả định cũ – chẳng hạn như quan niệm rằng nhà trị liệu nên trung lập hay dị giới luyến ái là chuẩn mực – đang bị thách thức. Và thực hành tâm phân học cũng đang được tái hình dung song hành với nhiều phong trào đấu tranh cho công lý và đoàn kết xã hội. Đây là thời điểm mà nhiều người đang cùng nhau hình dung lại về việc tâm phân học có thể là gì.
Liệu sự phục hưng này có kéo dài hay không thì chúng ta vẫn còn phải chờ xem. Nhưng ở thời điểm hiện tại, khi các khủng hoảng chính trị ngày càng gia tăng, và các cách tiếp cận trị liệu truyền thống dường như không đủ hiệu quả, những cái nhìn thấu nhận |insight| của Freud về tâm thức con người đang tìm được những công chúng mới, những người khao khát thấu hiểu bóng tối của thời đại mình.
Các từ khóa: Trí tuệ nhân tạo (AI), Sigmund Freud, Chủ nghĩa độc tài, Tâm phân học
 |
VỀ TÁC GIẢ BÀI BÁO
Giảng viên cao cấp, Khoa Nghiên cứu Tâm lý - Xã hội và Tâm phân học, Đại học Essex (Vương quốc Anh)
Tuyên bố công khai
Carolyn Laubender không làm việc, tư vấn, sở hữu cổ phần hoặc nhận tài trợ từ bất kỳ công ty hoặc tổ chức nào có thể hưởng lợi từ bài báo này, và không có bất kỳ sự trực thuộc liên quan nào ngoài giới chuyên môn của mình.
Nguyễn Việt Anh dịch
Nguồn: Why Sigmund Freud is making a comeback in the age of authoritarianism and AI, The Conversation, Feb 13, 2026.
