Phân Tích Kinh Tế – 12 năm kết nối tri thức

PHÂN TÍCH KINH TẾ – 12 NĂM KẾT NỐI TRI THỨC

15/11/2014 – 15/11/2026

Ngày 15 tháng 11 năm 2026 đánh dấu chặng đường tròn 12 năm hình thành và phát triển của website Phân tích Kinh tế. Mười hai năm không phải là một khoảng thời gian quá dài, nhưng đủ để nhìn lại một hành trình bền bỉ trong việc tìm kiếm, chọn lọc, chuyển ngữ và phổ biến tri thức về kinh tế, chính trị, xã hội và văn hóa đến độc giả Việt Nam.

Trong năm vừa qua, website tiếp tục theo đuổi mục tiêu đưa những vấn đề quan trọng của thế giới đến gần hơn với bạn đọc, thông qua các bài phân tích, nghiên cứu, bình luận và giới thiệu những công trình học thuật có giá trị. Các chủ đề kinh tế vĩ mô, tăng trưởng và phát triển, chủ nghĩa tư bản, bất bình đẳng, tài chính, thương mại quốc tế và vai trò của nhà nước trong nền kinh tế tiếp tục được quan tâm. Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành một chủ đề nổi bật, không chỉ dưới góc độ công nghệ mà còn từ những vấn đề sâu xa hơn như việc làm, năng suất, bất bình đẳng, đạo đức, quản trị và tương lai của con người. Bên cạnh đó, những vấn đề về địa chính trị, quan hệ quốc tế, biến đổi khí hậu, môi trường, giáo dục và khoa học tiếp tục được phản ánh qua nhiều góc nhìn khác nhau. PTKT cũng dành sự quan tâm đến lịch sử, tư tưởng, văn học, nghệ thuật và những giá trị văn hóa, góp phần mở rộng đối thoại giữa kinh tế học với các lĩnh vực tri thức khác. Qua đó, PTKT mong muốn duy trì một không gian thông tin đa chiều, nơi các vấn đề đương đại được nhìn nhận không chỉ qua những sự kiện trước mắt mà còn trong chiều sâu lịch sử, thể chế và tư tưởng.

Liệu có thể dung hòa sự tăng trưởng kinh tế bằng sự đổi mới sáng tạo và việc kiểm soát tình trạng bất bình đẳng?

LIỆU CÓ THỂ DUNG HÒA SỰ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ BẰNG SỰ ĐỔI MỚI SÁNG TẠO VÀ VIỆC KIỂM SOÁT TÌNH TRẠNG BẤT BÌNH ĐẲNG?

Có những nước có khả năng thích ứng với các cuộc cách mạng công nghệ và những nước chưa biết tận dụng hoàn toàn các cuộc cách mạng công nghệ đó. Liệu đó có phải là định mệnh không? Không. Để dung hòa sự tăng trưởng kinh tế bằng sự đổi mới sáng tạo và việc kiểm soát tình trạng bất bình đẳng, thì xóa đói giảm nghèo và gia tăng tính cơ động xã hội phải là những mục tiêu ưu tiên.

Philippe Aghion

Phim The Great Escape [Cuộc Đào Thoát Vĩ Đại], được công chiếu vào năm 1963, là tên của một bộ phim nổi tiếng của John Sturges với sự tham gia của [diễn viên] Steve Mc Queen về một cuộc đào thoát ngoạn mục của các tù nhân trong Thế chiến II; đó cũng là tên của cuốn sách được phát hành gần đây của nhà kinh tế học Angus Deaton (chủ nhân của Giải thưởng Nobel Kinh tế năm 2015) về sự bất bình đẳng và mối quan hệ của nó với tiến bộ kỹ thuật và phát triển kinh tế.

Bởi vì đối với Angus Deaton, lịch sử phát triển là lịch sử của con người tìm cách thoát khỏi cảnh nghèo đói và bệnh tật, giống như tù nhân tìm cách trốn khỏi trại giam Stalag Luft III, để tìm đến tự do và sự thăng hoa cá nhân. Trong cuốn sách, cũng như trong bộ phim, chính sự khéo léo và khả năng sáng tạo đã tạo ra những triển vọng về sự tiến bộ và tự do, nhưng trong cả hai trường hợp thì luôn có những người trốn thoát được và những người bị bỏ rơi lại sau, những người đã thất bại trong việc thoát khỏi tình trạng bấp bênh và nghèo đói.

Các ông lớn AI muốn giảm tốc việc nghiên cứu. Đây là tạm dừng vì an toàn hay rút lui có chiến lược?

CÁC ÔNG LỚN A.I. MUỐN GIẢM TỐC VIỆC NGHIÊN CỨU. ĐÂY LÀ TẠM DỪNG VÌ AN TOÀN HAY RÚT LUI CÓ CHIẾN LƯỢC?

Da-kuk / Getty Images

Cuối tuần qua, giám đốc điều hành Anthropic Dario Amodei kêu gọi các công ty trí tuệ nhân tạo (AI), bao gồm cả công ty của mình, giảm tốc độ nghiên cứu của họ. Sam Altman và Elon Musk, lần lượt là người đứng đầu hai đối thủ OpenAI và xAI, đã đồng tình.

Động thái này phản ánh mối lo ngại trong toàn ngành AI và rộng hơn nữa về những nguy hiểm từ các hệ thống mới đang cải thiện nhanh chóng. Những sự cố gần đây gây chú ý lớn, như việc các tác nhân AI của OpenAI xâm nhập một công ty khác và chiếm quyền kiểm soát một website công cộng, cho thấy các hệ thống hiện tại có thể vượt ra ngoài những giới hạn an toàn, trong khi các hệ thống còn mạnh hơn đang được phát triển.

Căng thẳng giữa an toàn và hiệu năng khiến vấn đề an toàn AI thêm phức tạp. Các công ty sẽ ngần ngại hạn chế hiệu năng mô hình vì lý do an toàn, do sợ tụt lại phía sau đối thủ. Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng đã bác bỏ những lời kêu gọi giảm tốc, vì lo ngại Mỹ sẽ tụt lại phía sau Trung Quốc.

Điều này có nghĩa là mọi nỗ lực thành công nhằm “điều tiết tốc độ nâng cao năng lực để công tác phòng ngừa rủi ro có thời gian theo kịp”, như cách Amodei diễn đạt, sẽ đòi hỏi sự hợp tác đáng kể giữa các công ty, và cả các quốc gia đang cạnh tranh với nhau.

BÙNG NỔ VIỆC LÀM VỀ A.I.? THỰC TẾ CÔNG VIỆC GÁN NHÃN DỮ LIỆU TẺ NHẠT, TẠM BỢ LÀ NHƯ NÀY ĐÂY

Elise Racine, CC BY

Giữa những cuộc bàn luận về việc trí tuệ nhân tạo (AI) vừa tạo ra lẫn xóa sổ việc làm, có một thực tế đáng lo ngại vẫn ít được chú ý.

Những nhiệm vụ mà máy móc không làm tốt thường được đẩy cho những người lao động bị gạt ra bên lề trên khắp thế giới, vốn đang chật vật trong các thị trường lao động bấp bênh. Họ thực hiện công việc được cho là đã “tự động hóa” trong điều kiện lao động mang tính bóc lột.

Công việc xử lý dữ liệu là một phần thiết yếu trong quá trình xây dựng và hoàn thiện các hệ thống AI. Trước khi mô hình AI có thể “học” bất cứ điều gì, người lao động phải phân loại, gán nhãn, kiểm thử và kiểm duyệt khối lượng khổng lồ văn bản, hình ảnh, âm thanh và video, để dữ liệu này có thể đem đi huấn luyện AI.

Công việc này do một lực lượng lao động số toàn cầu ngày càng đông đảo đảm nhiệm. Họ chuẩn bị các bộ dữ liệu không chỉ cho những tập đoàn công nghệ lớn, mà còn cho các lĩnh vực mà sai sót có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng như ngân hàng, bảo hiểm, y tế và các cơ quan chính phủ, bao gồm cả quốc phòng.

Để hiểu về lực lượng lao động phục vụ AI, tôi đã phỏng vấn những người ở Trung Quốc và Australia chuyên chuẩn bị bộ dữ liệu cho các mô hình AI. Nghiên cứu thực địa vẫn đang tiếp diễn, nhưng dưới đây là những điều họ đã chia sẻ cho đến nay.

Các chuyên gia và bất bình đẳng

CÁC CHUYÊN GIA VÀ BẤT BÌNH ĐẲNG

Kaushik Basu

Trong thế kỉ XVII, khi huân tước William Petty, nhà kinh tế và nhà đầu tư, được giao nhiệm vụ điều tra những dải đất rộng lớn ở Ireland, lúc bấy giờ thuộc về quân đội, mà phần lớn không được khai thác, ông cuối cùng đã sở hữu chúng. “Vấn đề Petty” ngày nay vẫn tồn tại.

NEW YORK – Mười năm trước đây cũng trong tháng mười này, thế giới chợt thấy những tín hiệu rõ ràng của một cuộc khủng hoảng kinh tế mà vào lúc cao trào một năm sau đó đã tạo ra những tổn hại kinh tế chưa từng có kể từ cuộc Đại suy thoái của những năm 1930. Vào năm 2008, gần như ai cũng bị bất ngờ trước sự suy thoái sâu rộng tiếp theo sau sự hầu như sụp đổ của hệ thống tài chính toàn cầu, kể cả các chuyên gia, vốn là những người có lẽ được trang bị tốt nhất để thấy điều này xảy ra.

Không đầy hai tháng sau khi ngân hàng đầu tư Mĩ Leman Brothers phá sản, lúc nữ hoàng Elisabeth II khi đến thăm trường London Schoool of Economics tháng mười một năm 2008, rõ ràng nổi giận khi bật ra câu hỏi nổi tiếng: “Sao không ai phát hiện điều này?”

Đọc sách PARIS COLONIAL et ANTICOLONIAL

Đọc sách

Marcel DORIGNY & Alain RUSCIO:

PARIS COLONIAL ET ANTICOLONIAL

Promenade dans la capitale

Une histoire de l’esclavage et de la colonisation

maisonneuve&larose/hémisphères, 2023

Những ai có thói quen đi bộ trong phố phường Paris, quan tâm tới lịch sử của từng con đường, góc phố, ngôi nhà, cung điện, từ lâu chờ đợi cuốn sách này: đi tìm dấu tích chế độ nô lệ, công cuộc thực dân và cuộc đấu tranh giải thực tại “thành phố ánh sáng” này.

Hai tác giả là những chuyên gia về lãnh vực này. Marcel Dorigny (mất năm 2021, trước khi cuốn sách hoàn thành), là sử gia có uy tín về “cuộc thực dân lần thứ nhất” (từ thế kỷ 17 đến năm 1930, Pháp xâm chiếm Algérie). Alain Ruscio, mà bạn đọc Việt Nam đã quen thuộc với luận án tiến sĩ về chế độ thuộc địa ở Đông Dương và cuộc chiến tranh giải phóng, đã mở rộng lãnh vực nghiên cứu ra các thuộc địa khác, tập trung vào thời kỳ sau 1830.

Đảng phái ở phương Đông (Ozaki Yukio)

ĐẢNG PHÁI Ở PHƯƠNG ĐÔNG

Ozaki Yukio

Ở đây, tại phương Đông, chúng ta đã có quan niệm (conception) của phe phái (faction); nhưng không có khái niệm nào về một đảng phái chính trị. Một đảng phái chính trị là một đoàn thể (association) của những con người có mục đích duy nhất là thảo luận về việc nước (public affairs of state) và tìm cách gây ảnh hưởng để thực hiện các quan điểm của họ lên nhà nước. Nhưng khi các đảng chính trị được truyền vào phương Đông, chúng tức khắc mang tính chất của phe phái, theo đuổi các lợi ích cá nhân và riêng tư, thay vì lợi ích của quốc gia – như được mục kích qua những sự kiện móc tay nhau lần lượt với các băng đảng (clan cliques), hoặc sử dụng việc xây dựng đường sắt, cảng, bến, v.v. như phương tiện để mở rộng ảnh hưởng của đảng. Bên cạnh đó, các thói quen, tập quán của thời phong kiến đã ăn sâu vào đầu óc của con người ở đây đến nỗi ngay cả ý tưởng đảng chính trị, khi vào đầu của những người đồng hương chúng ta, nẩy nở và phát triển theo các khái niệm phong kiến. Đã là như thế, các đảng chính trị …thực sự còn là câu chuyện của các mối kết nối cá nhân, và tình cảm (sentiments), các quan hệ giữa người lãnh đạo và các thành viên của một đảng tương tự như các quan hệ vẫn còn tồn tại giữa một ông chúa phong kiến và những người hầu của ông ta, hay các quan hệ giữa một “ông trùm” của các tay chơi và đám tùy tùng của ông ta trong đất nước này. Một chính trị gia đủ cẩn trọng để tham gia hay rời bỏ một đảng phái vì những vấn đề có tính chất nguyên lý sẽ bị lên án là một kẻ phản bội chính trị^[1]

Ozaki Yukio

[1] Trong Ozaki Yukio, The Voice of Japanese Democracy. Yokohama, 1918, tr. 93; hay trong E. Herbert Norman, Japan’s Emergence as a Modern State. International Secretariat, Institute of Pacific Relations, 1948, tr.87.

Ozaki Yukio (1858-1954)

Lời nói đầu. Bài này tôi đã viết tám năm trước như dưới đây, nay được thêm vào môt số chi tiết. Nay có lẽ là lúc thích hợp để phổ biến nó. Ozaki có một Tự truyện, nói về Cuộc chiến đấu cho một Chính phủ lập hiến ở Nhật Bản, được Princeton University Press xuất bản bằng tiếng Anh (May 1, 2001), với lời nói đầu của học giả uy tín về Nhật Bản Marius B. Jansen.

Tác nhân AI lần đầu xâm nhập website chính phủ: vì sao sự cố này đáng chú ý

TÁC NHÂN A.I. LẦN ĐẦU XÂM NHẬP WEBSITE CHÍNH PHỦ: VÌ SAO SỰ CỐ NÀY ĐÁNG CHÚ Ý

Tác giả: Mohana Basu và Rachel Fieldhouse

Giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman phát biểu tại cuộc họp của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc về AI ở thành phố New York trong tuần này. Nguồn ảnh: Selcuk Acar/Anadolu qua Getty

Ngày 23 tháng 9, Thủ tướng Australia Anthony Albanese tiết lộ rằng một tác nhân trí tuệ nhân tạo do gã khổng lồ công nghệ OpenAI tạo ra đã xâm nhập một website y tế của chính phủ vào tháng 6 và truy cập dữ liệu riêng tư trên đó.

Các nhà nghiên cứu cho biết đây là lần đầu tiên một mô hình AI thuộc nhóm tiên tiến nhất xâm nhập hệ thống chính phủ của một quốc gia khác. Mặc dù dữ liệu sức khỏe cá nhân được cho là chưa bị truy cập, đây vẫn là vụ mới nhất trong loạt sự cố tương tự do các tác nhân AI gây ra trong năm nay.

OpenAI cho biết vụ xâm nhập xảy ra trong quá trình huấn luyện tác nhân AI và công ty đang thông báo cho các bên thứ ba về những ảnh hưởng có thể xảy ra đối với hệ thống của họ.

Thông tin về vụ vi phạm bảo mật này xuất hiện khi các nhà lãnh đạo thế giới, trong đó có ông Albanese, đang có mặt tại New York để dự kỳ họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cũng đã gặp Tổng thống Mỹ Donald Trump vào thứ Tư trong khuôn khổ hội nghị thượng đỉnh kéo dài ba ngày. Hai nhà lãnh đạo dự kiến sẽ thảo luận về an toàn AI, nhưng các nhà phân tích nhận định khó có khả năng đạt được thỏa thuận nào.

Jonathan Kummerfeld, nhà nghiên cứu về AI và tương tác người-máy tại Đại học Sydney, Australia, cho rằng vụ tấn công mới nhất không có gì bất ngờ và nhiều khả năng sẽ còn xuất hiện thêm các báo cáo về việc tác nhân AI thực hiện những hành vi không được phép. Ông nói thêm rằng các công ty AI tiến hành nhiều thí nghiệm cùng lúc và “có lẽ họ không theo dõi được hết những gì các mô hình này đang làm”.

Quyền lực và bất bình đẳng trong kinh tế chính trị học toàn cầu

QUYỀN LỰC VÀ BẤT BÌNH ĐẲNG TRONG KINH TẾ CHÍNH TRỊ HỌC TOÀN CẦU

Nicola Phillips

International Affairs (Các Vấn đề Quốc tế), Tập 93, Số phát hành 2, ngày 01 Tháng 03 năm 2017, Các trang 429 — 444, https://doi.org/10.1093/ia/iix019

Ngày phát hành: ngày 01 tháng 03 năm 2017

Tóm tắt

Martin Wight (1913-1972)

Bất bình đẳng dưới mọi hình thức được xác định là vấn đề có tính then chốt toàn cầu và ngày càng trở thành vấn đề chính trị có tính quyết định của thời đại chúng ta. Có một bộ phận khổng lồ trong nghiên cứu học thuật nhằm tìm hiểu các động cơ ẩn sau những mô hình ngày càng nhiều về những bất bình đẳng kinh tế-xã hội trong nền kinh tế chính trị toàn cầu. Bài viết này, một phiên bản được chỉnh sửa của Bài Tưởng niệm Martin Wight vào năm 2016, đóng góp vào nỗ lực nghiên cứu về vấn đề này bằng cách tập trung vào một khía cạnh của bức tranh mà ngạc nhiên thay ít thu hút sự chú ý, đó là những hệ quả đối với những bất bình đẳng kinh tế-xã hội của một hình thức tổ chức công nghiệp cụ thể vốn đã trở thành nền tảng của nền kinh tế toàn cầu hiện nay – một nền kinh tế được tổ chức xung quanh các chuỗi giá trị toàn cầu và các mạng lưới sản xuất toàn cầu. Bài viết đề xuất một cách tiếp cận nhìn nhận bất bình đẳng sinh ra từ giao điểm của ba chiều kích về bất đối xứng - đó là các bất đối xứng về quyền lực thị trường, bất đối xứng về quyền lực xã hội và bất đối xứng về quyền lực chính trị - cả ba chiều kích trên đặt nền móng cho và kết tinh xung quanh chuỗi giá trị toàn cầu. Bài viết này giúp khám phá các cơ năng trên trong trường hợp cụ thể của lao động và bóc lột lao động trong các chuỗi giá trị toàn cầu, giống như một phương tiện đưa ra một góc nhìn rộng có giá trị liên quan đến các vấn đề lớn về quyền lực và bất bình đẳng trong kinh tế chính trị học toàn cầu hiện nay.

Môn học: Kinh tế Chính trị học và Kinh tế học

Phần phát hành: Bài nghiên cứu

Một lỗ hổng nghiêm trọng ảnh hưởng đến 70% website đang khiến giới an ninh mạng hoảng loạn

MỘT LỖ HỔNG NGHIÊM TRỌNG ẢNH HƯỞNG ĐẾN 70% WEBSITE ĐANG KHIẾN GIỚI AN NINH MẠNG HOẢNG LOẠN

Thông tin chi tiết về một lỗ hổng nghiêm trọng trong ngôn ngữ lập trình PHP, nền tảng vận hành của hơn 70% website trên thế giới đã được công bố. Nếu không khắc phục, lỗ hổng này sẽ cho phép tin tặc dễ dàng chiếm quyền kiểm soát và xâm nhập hàng triệu website cùng thông tin lưu trữ trên máy chủ. Trước tình hình đó, nhiều chính phủ châu Âu và các đơn vị vận hành, trong đó có Cảng Rotterdam, đã tạm ngừng hoạt động các website.

Cục Tín hiệu Australia, Cơ quan Phòng vệ mạng của Mỹ cùng các cơ quan tương tự tại Anh, châu Âu và Nhật Bản đều đã cảnh báo các nhà phát triển web phải khẩn trương cập nhật những hệ thống lõi, đồng thời cân nhắc tạm ngừng hoạt động website cho đến khi có thể bảo đảm an toàn.

Tổ chức đứng sau ngôn ngữ miễn phí, mã nguồn mở này đã phát hành các bản cập nhật vá lỗ hổng, nhưng việc cập nhật hàng triệu hệ thống sử dụng PHP sẽ cần thời gian.

Công việc của nhà khoa học dữ liệu là gì?

CÔNG VIỆC CỦA NHÀ KHOA HỌC DỮ LIỆU LÀ GÌ?

Đảm bảo không có một lỗi nào trên các con số ở quy mô hàng trăm triệu ghi chép mỗi ngày chắc chắn không phải là một công việc dễ dàng. Xuất hiện một lỗi không thể tha thứ trong tập dữ liệu sẽ dẫn đến việc có khả năng khách hàng mất lòng tin vào năng lực quản lý trí tuệ doanh nghiệp (business intelligence) của tổ chức kinh doanh. Những suy nghĩ kiểu như “Chân dung của một nhà khoa học dữ liệu ra sao?” hay “Một ngày điển hình của nhà khoa học dữ liệu sẽ như thế nào?” chưa bao giờ được đặt ra khi mà họ sở hữu một bộ kỹ năng quan trọng mà các tổ chức đều cần đến để giành chiến thắng trước dữ liệu lớn.

Tìm kiếm thuật ngữ “Nhà khoa học Dữ liệu” (“Data Scientist”) trên LinkedIn cho ra hơn 35.000 kết quả. Trang nhất của kết quả tìm kiếm hiển thị danh sách những người có tiếng ở cộng đồng khởi nghiệp tại Thung lũng Silicon. Nếu ngồi ở bất kỳ quán cà phê nào tại Thung lũng Silicon hay khu vực Vịnh [San Francisco], chắc chắn bạn sẽ nghe lỏm được một người nào đó đang nói về khoa học dữ liệu.

Trốn thuế và bất bình đẳng về của cải

TRỐN THUẾ VÀ BẤT BÌNH ĐẲNG VỀ CỦA CẢI

Martin Anota

Đã có nhiều vụ bê bối trốn thuế lớn bị phanh phui trong những năm gần đây, đặc biệt vụ “SwissLeaks” vào tháng 2 năm 2015 và, gần đây hơn, là những tiết lộ của “Panama Papers [Hồ sơ Panama]” vào tháng 4 năm 2016. Những vụ bê bối này có thể dẫn đến việc các cơ quan chức trách tăng cường cuộc chiến chống lại vấn nạn trốn thuế, ngay cả khi có những mối lo ngại về những xung đột lợi ích có thể có và hoạt động vận động hành lang của một số định chế đang cản trở sự tiến triển của cuộc chiến này.

Những tiết lộ gần đây, trên hết, sẽ giúp không những có được một hình ảnh tốt hơn về thực tiễn trốn thuế, mà còn có được một hình ảnh tốt hơn về sự phân phối của cải, một điều hữu ích cho các cơ quan chức trách nhắm đến mục tiêu chống lại vấn nạn trốn thuế một cách tốt hơn và gia tăng hiệu quả của chính sách thuế. Trong thực tế, các cơ quan hành chính công thường dựa vào các cuộc kiểm tra ngẫu nhiên để ước tính số tiền thu nhập và của cải mà các hộ gia đình giấu giếm để tránh thuế, nhưng biện pháp kiểm soát này là không hoàn hảo. Thực vậy, các biện pháp đó không giúp nghiên cứu thực tiễn trốn thuế trong các hộ gia đình giàu nhất, một mặt, bởi vì cơ số mẫu thu thập còn quá hẹp, và mặt khác, bởi vì các cơ quan chức trách không có đủ phương tiện để nắm bắt các hình thức trốn thuế phức tạp, và chính các hình thức này liên quan đến nhiều thực thể trung gian tài chính khác nhau ở nước ngoài.

Các nhà khoa học phải bày tỏ quan điểm hay giữ thái độ trung lập?

Polytechnique insights - Tạp chí của Viện Bách khoa Paris

CÁC NHÀ KHOA HỌC PHẢI BÀY TỎ QUAN ĐIỂM HAY GIỮ THÁI ĐỘ TRUNG LẬP?

Tác giả: Armand Hatchuel

Giáo sư danh dự về khoa học quản trị và lý thuyết thiết kế

Đại học Mines Paris- PSL

Ảnh tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo

Tóm tắt Trong cam kết công dân, một khi nhà nghiên cứu phát biểu nhân danh năng lực khoa học của mình phải tôn trọng một hình thức trung lập, khách quan trong lập luận. Sự trung lập này nằm ở chỗ chỉ trình bày, cho dù dưới tác động của những áp lực chính trị và kinh tế, những kết quả chắc chắn nhất mà nhà khoa học dựa vào, cũng như những nguồn tài liệu tương ứng. Nhằm tôn trọng tính chuẩn mực khoa học, người cáo buộc sự không hành động của Nhà Nước phải có khả năng đề nghị một hành động công cộng hiệu quả và khả thi. Vườn Quốc gia Yellowstone của Mỹ đã tập trung nhiều dự án nghiên cứu trong mục đích duy nhất là hỗ trợ đưa đàn chó sói trở lại vườn. Những viện dẫn pháp lý đòi hỏi một cuộc thảo luận công khai hữu ích trong trường hợp còn những điều không chắc chắn về mặt khoa học và nhắc nhở các nhà lãnh đạo rằng họ có nhiệm vụ thông tin những hạn chế về kiến thức để biện minh cho những quyết định của mình.

Các nhà khoa học của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (Groupe d'experts intergouvernemental sur l'évolution du climat - GIEC) đã thông báo ngay từ năm 2028: sự gia tăng nhiệt độ trên bề mặt trái đất cao hơn 1,5°C là một đe dọa đối với nhân loại. Đối diện với những tác động của rối loạn khí hậu, công đồng khoa học và các lãnh đạo chính trị đảm nhận một trách nhiệm rất đặc biệt, bởi vì cho dù tất cả mọi người nói chung đã nhận ra mối nguy hiểm, thì vẫn còn nhiều điều bất định liên quan đến lộ trình thích ứng của các xã hội chúng ta. Trong phần chưa biết đó, Armand Hatchuel nhắc lại sự cần thiết của việc xác định mối tương quan giữa các nhà nghiên cứu và chính phủ để hướng đến một sự chuyển đổi xã hội đúng đắn.

Hướng đến một “chủ trương song ngữ của trí tuệ nhân tạo”: học cách dùng và học cách không dùng

HƯỚNG ĐẾN MỘT “CHỦ TRƯƠNG SONG NGỮ CỦA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO”: HỌC CÁCH DÙNG VÀ HỌC CÁCH KHÔNG DÙNG

Tác giả: Daniel Andler

Giáo sư danh dự về triết học, Đại học Sorbonne

Cũng như những công nghệ khác đến trước trí tuệ nhân tạo, đó là học cách bỏ qua chúng, nhưng cũng là học cách làm chủ công nghệ. Vitaly Gariev/Unsplash, CC BY

NỘI DUNG CHÍNH ·  Trí tuệ nhân tạo (AI), và nhất là trí tuệ nhân tạo tạo sinh, một nhánh thấy rõ nhất, đã được học sinh – từ bậc trung học đến đại học với những tỷ lệ ngày càng gia tăng – và cả giảng viên sử dụng rộng rãi. ·   Liệu trí tuệ nhân tạo sẽ giúp trường học vượt qua khủng hoảng hay cản trở giới trẻ tự mình suy nghĩ và đạt được những năng lực thực sự và biến các giảng viên thành những người dạy kèm đơn thuần? Liệu nó có thể góp phần giảm bớt bất bình đẳng? Liệu chúng ta còn có thể lựa chọn hay phải thích nghi với sự xâm chiếm không thể tránh khỏi của trí tuệ nhân tạo đối với giáo dục? ·   Đối diện với những vấn đề có lẽ gây lo lắng cho giới trẻ, những người thân cận và các nhà giáo dục, có một đề nghị tạm làm yên lòng: đề nghị một “chủ trương song ngữ”, sử dụng trí tuệ nhân tạo như môt ngoại ngữ.

Thái độ cần áp dụng trong giáo dục và đào tạo đối diện với trí tuệ nhân tạo, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo tạo sinh, là đối tượng của những tranh luận gay gắt trong giới giáo dục, ở Pháp cũng như ở ngoại quốc. Những cuộc tranh luận này lại càng phức tạp hơn nữa khi có sự tham gia của những quan niệm khác nhau, thậm chí bất đồng về trí tuệ nhân tạo, và khi công nghệ không ngừng tiến triển, sản xuất theo dây chuyền các hệ thống trí tuệ nhân tạo luôn luôn tinh vi hơn. Hơn nữa, các hệ thống này xen cài vào quá trình giáo dục ở các mức độ khác nhau, từ lớp học đến chuyển giao điểm số, từ biên soạn các tài liệu sư phạm đến điều hành và đánh giá các trường và hệ thống giáo dục quốc gia.

Giải Nobel Kinh tế được trao cho công trình nghiên cứu về ổn định nền kinh tế trong thời kỳ khủng hoảng

GIẢI NOBEL KINH TẾ ĐƯỢC TRAO CHO CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ỔN ĐỊNH NỀN KINH TẾ TRONG THỜI KỲ KHỦNG HOẢNG

Hai nhà kinh tế học cùng được trao giải cho những công trình phát triển từ các lý thuyết từng góp phần định hướng sự can thiệp của các chính phủ trong đại dịch COVID-19.

Philip Ball

Nguồn: Jonathan Nackstrand/AFP trên Getty

Giải thưởng của Ngân hàng Thụy Điển về các khoa học kinh tế để tưởng nhớ Alfred Nobel năm 2026 đã được trao cho hai nhà kinh tế học Robert E. Hall và Michael Woodford vì những nghiên cứu về cách ổn định nền kinh tế, từ đó tránh những biến động trong lạm phát, tăng trưởng và việc làm gây thiệt hại về mặt kinh tế và xã hội.

Theo ủy ban trao giải, công trình này “đã tạo ra một sự thay đổi hệ chuẩn mang tính đột phá trong chính sách bình ổn và hiện đang được các ngân hàng trung ương và các bộ tài chính trên toàn thế giới sử dụng”.

“Đây đúng là quyết định trao giải tuyệt vời, vinh danh hai nhà kinh tế học xuất chúng và có tầm ảnh hưởng lớn”, nhà kinh tế học John Cochrane thuộc Viện Hoover, một tổ chức nghiên cứu đặt tại Đại học Stanford, cho biết. Olivier Blanchard, cựu kinh tế trưởng của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, nói rằng những người đoạt giải đã “thay đổi sâu sắc cách thức điều hành chính sách tiền tệ”.

Theo Cochrane, có “ít nhất cả tá ứng viên xứng đáng” cùng chia sẻ giải thưởng trong lĩnh vực này. Ông nói: “Tôi chẳng muốn rơi vào tình thế phải quyết định chọn ra hai hoặc ba người để vinh danh của ủy ban giải Nobel đâu”, nhưng “ai thì cũng sẽ xếp Hall và Woodford lên hàng đầu danh sách”.

Trong buổi công bố giải thưởng, Woodford đã trả lời phỏng vấn qua điện thoại và cho biết ông “cực kỳ phấn khởi” khi nhận được giải thưởng này. Ông nói thêm rằng lý thuyết của mình không chỉ nhằm mục đích định hướng chính sách mà còn giúp các chính phủ giải thích cho công chúng hiểu tại sao họ lại can thiệp kinh tế theo cách đó, “để giải thích tại sao những biện pháp đang triển khai lại được chọn thực thi”.

“Cùng nhau, những đóng góp của Hall và Woodford đặt nền móng mới cho lý thuyết về biến động kinh tế vĩ mô”, ủy ban Nobel nhận định, “cho phép chúng ta hiểu sâu hơn về nguồn gốc và cơ chế lan truyền của các cuộc suy thoái và bùng nổ kinh tế”.

Sử dụng trí tuệ nhân tạo trong công việc... nhưng một cách bí mật: tại sao có nhiều nhân viên im lặng đến thế?

SỬ DỤNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG CÔNG VIỆC... NHƯNG MỘT CÁCH BÍ MẬT: TẠI SAO CÓ NHIỀU NHÂN VIÊN IM LẶNG ĐẾN THẾ?

Các tác giả:

George Kassar

Giảng viên, nhà nghiên cứu

Ascencia Business School

Mohamad Fadl Harake

Tiến sĩ khoa học quản trị, nhà nghiên cứu về quản trị công hậu xung đột

Đại học Poitiers

Một nhân viên càng nhận thấy trí tuệ nhân tạo là mối đe dọa đối với việc làm của mình thì càng có xu hướng che giấu hành vi sử dụng trí tuệ nhân tạo của mình đối với đồng nghiệp hoặc cấp trên. PeopleImages/Shutterstock

NỘI DUNG CHÍNH ·       Nhiều người sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong doanh nghiệp đã chọn không nói với cấp trên cũng như với đồng nghiệp. ·       Lo sợ sẽ mất việc, phải làm việc gấp ba lần, sợ hội chứng kẻ mạo danh, có nhiều lý do của sự im lặng này. ·       Sự im lặng này vẫn là một chỉ dấu về tình trạng doanh nghiệp; các doanh nghiệp có những đòn bẩy để thoát khỏi vùng xám của sự che giấu này.

Một nhà tư vấn soạn thảo bài tổng hợp với sự trợ giúp của Claude, một luật gia chuyển những phác thảo đầu tiên của mình cho Gemini, một giảng viên chuẩn bị tài liệu giảng dạy với Perplexity hay một chuyên viên tiếp thị hoàn thiện những thông báo nhờ vào ChatGPT... những tình huống này từ nay đã trở thành bình thường. Điều ít bình thường hơn là những tình huống này thường có điểm chung: chúng diễn ra một cách kín đáo, thậm chí trong bí mật.