SLAVOJ ŽIŽEK: “TÔI CHẤP NHẬN NGHỊCH LÝ RẰNG ĐÔI KHI CHÚNG TA CẦN KIỂM DUYỆT ĐỂ BẢO TỒN SỰ TỰ DO”
Triết gia Slavoj Žižek trò chuyện về những người hùng văn hóa, sự kiểm duyệt và vai diễn James Bond mà ông yêu thích nhất.
Minh họa:
Michael Rea
Cuốn sách yêu thích nhất của ông trong thế kỷ XXI là gì?
Những tác giả quan trọng nhất hiện nay, theo tôi, là các nữ nhà văn viết tiểu thuyết trinh thám, vì thế, lựa chọn của tôi là cuốn The Likeness [tạm dịch: Song trùng] của Tana French. Nếu từng có một cuốn tiểu thuyết mang tinh thần cánh tả một cách tinh tế, thì đó chính là cuốn sách này; thậm chí, người ta còn có thể lập luận rằng vụ giết người trong truyện là hoàn toàn chính đáng, tương tự như vụ án trong cuốn Án mạng trên chuyến tàu tốc hành phương Đông [Murder on the Orient Express] của Agatha Christie.
Cuốn sách gần đây nhất ông đọc là gì? Ông có khuyến đọc nó không?
Do tuổi tác và quỹ thời gian hạn hẹp, giờ đây tôi hầu như chỉ đọc sách lý thuyết và xem phim truyền hình hoặc điện ảnh trên màn hình TV. Cuốn sách gần nhất tôi đọc một cách nghiêm túc là cuốn Tính liên đới [Solidarity] của Rowan Williams. Có lần tôi tình cờ nghe thấy vợ mình và các bạn của cô ấy bàn về tiêu chí lựa chọn bạn tình. Kết luận của họ là có một nhóm rất lớn những người đàn ông mà bạn sẽ không bao giờ quan hệ tình dục; một nhóm mà bạn có thể sẽ quan hệ; và một nhóm khác mà khả năng đó khá cao. Nhưng còn có một cấp độ cao hơn nữa: những người đàn ông mà bạn sẽ lập tức đồng ý quan hệ nếu họ chủ động ngỏ lời. Đối với tôi, Rowan Williams thuộc nhóm ấy trong thế giới các tác giả thần học. Bất cứ khi nào ông xuất bản sách mới, tôi đều mua và đọc ngay, không cần đắn đo.
Theo ông, cuốn sách nào mọi đứa trẻ nên đọc?
Vụ án của Kafka, nhưng trẻ em cần được hướng dẫn để đọc nó đúng như bản chất của nó: một cuốn tiểu thuyết hài hước có thể khiến người ta cười nghiêng ngả.
Liệu kiểm duyệt có phải lúc nào cũng là điều xấu?
Về nguyên tắc, đúng là như vậy. Nhưng tôi chấp nhận nghịch lý rằng đôi khi chúng ta cần đến kiểm duyệt để bảo tồn sự tự do. Tự do không phải là một khái niệm trừu tượng, nó luôn tồn tại trong một bộ các quy tắc nhất định.
Người hùng văn hóa của ông là ai?
Ở vương quốc Anh hiện nay, đó là Jonathan Glazer. Ông ấy đã cho chúng ta thấy rằng cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa bài Do Thái và cuộc đấu tranh chống chính sách thanh lọc sắc tộc của Israel đối với người Palestine thực chất là hai mặt của cùng một vấn đề. Nhiều người bài Do Thái (ngay tại chính quê hương của họ) lại ủng hộ sự bành trướng của Israel, trong khi không ít người Do Thái có đời sống tinh thần sâu sắc – như chính Glazer – lại đồng cảm sâu sắc với hoàn cảnh bi đát của người Palestine.
Trước đây ông từng muốn trở thành một đạo diễn. Ông đã muốn làm những bộ phim như thế nào?
Giờ đây tôi thậm chí không còn mơ đến chuyện đó nữa – mơ mới nhất của tôi là dàn dựng một vở opera của [Richard] Wagner. Còn sáu mươi năm trước, khi vẫn còn nuôi mộng làm phim, tôi bị hấp dẫn bởi những tác phẩm điện ảnh hiện đại như Năm ngoái ở Marienbad [L'Année dernière à Marienbad] của Alain Resnais.
Danh sách những bộ phim yêu thích của ông dường như luôn thay đổi. Hãy kể cho chúng tôi năm bộ phim.
Tôi chỉ chọn các bộ phim của thế kỷ XXI: Mulholland Drive[1], Children of Men[2], Sinners[3], Tár[4] và The Act of Killing[5].
Ông có theo dõi môn thể thao nào không?
Không, và tôi chưa bao giờ theo dõi. Tôi thấy thể thao vừa nhàm chán vừa ngớ ngẩn: trong một đám ngốc, ai chạy nhanh hơn, nhảy cao hơn hay ném bóng giỏi hơn … thì có gì đáng để bận tâm đến thế?
Theo ông, tác phẩm nghệ thuật nào bị đánh giá quá cao?
Hàng trăm tác phẩm, và trước hết là Mona Lisa của Leonardo da Vinci – ngày nay hầu như chỉ còn hữu ích như một đối tượng để chế giễu. Chỉ cần nghĩ đến cái gọi (một cách sai lầm) là “bí ẩn” của nụ cười Mona Lisa. Theo tôi, đó là một bí ẩn giả tạo – chẳng có bí mật nào ẩn giấu sau nụ cười ấy cả. Cách lý giải thú vị nhất lại xuất phát từ tiếng Slovenia, tiếng mẹ đẻ của tôi. Người Slovenia không có nhiều từ tục tĩu riêng nên thường vay mượn từ tiếng Serbia, Croatia và cả tiếng Ý nữa. Trong tiếng Ý, “Mona” là một từ thông tục để chỉ âm hộ; còn “lisa” (phát âm gần như “liza”) gợi đến gốc của một động từ trong tiếng Slovenia có nghĩa là “liếm” – theo cách đọc này, nụ cười của Mona Lisa đơn giản là nụ cười mãn nguyện của một người phụ nữ đang được vuốt ve khoái cảm bằng miệng.
Ông có chơi trò chơi điện tử không?
Không. Đơn giản là tôi không có thời gian cho chúng. Hơn nữa, tôi thuộc kiểu người dễ có khuynh hướng tự sát, nên việc phải cố gắng sống sót trong trò chơi chẳng khiến tôi hứng thú chút nào …
Ông thích diễn viên nào nhất trong vai James Bond?
Daniel Craig trong bộ phim Sòng bạc Hoàng gia [Casino Royale], bộ phim đó đồng thời có nữ chính xuất sắc nhất (Eva Green) và nhân vật phản diện tuyệt vời nhất (Mads Mikkelsen).
Theo ông, nhạc giao hưởng có nên được nhà nước tài trợ không?
Chắc chắn là nên. Đó là cách duy nhất để loại hình nghệ thuật này tiếp tục tồn tại. Tôi không muốn sống trong một thế giới không có Wagner.
Ông có từng nổi loạn chống lại gu văn hóa của cha mẹ mình không?
Không hẳn, tôi chỉ đơn giản là phớt lờ họ, vì họ chẳng có gu văn hóa nào để tôi chống lại cả.
Xin ông kể một câu chuyện cười.
Ngày nay, chính thực tại còn giống một trò đùa tục tĩu hơn bất kỳ câu chuyện cười nào. Vì vậy, tôi xin kể lại một phiên bản cập nhật của một chuyện cười cũ từ thời Cộng hòa Dân chủ Đức: Ursula von der Leyen, [Vladimir] Putin và [Donald] Trump cùng gặp Thượng đế, và mỗi người được phép hỏi Ngài một câu. Von der Leyen hỏi trước: “Điều gì sẽ xảy ra với Liên minh châu Âu trong những thập kỷ tới?” Thượng đế đáp: “Với tư cách một liên minh chính trị, nó sẽ tan rã; dưới sự thống trị của Nga, nó sẽ trở thành một điểm đến du lịch đại chúng.” Nghe xong, von der Leyen quay đi và bật khóc. Đến lượt Putin: “Thật thú vị. Vậy còn nước Nga thân yêu của tôi sẽ ra sao?” Thượng đế trả lời, Putin cũng quay đi và bật khóc. Cuối cùng, Trump hỏi: “Thế còn nước Mỹ sẽ có số phận thế nào sau một thập kỷ dưới sự cai trị của MAGA?” Lúc này, Thượng đế quay đi và bật khóc.
Đó mới là sự thay đổi thực sự, ngay cả Thượng đế (tức hiện thân của cái Khác lớn [big Other], khung quy chiếu trung lập bao trùm toàn bộ tình thế) cũng đã sụp đổ.
Cuốn “Chủ nghĩa Phát xít Tự do” [Liberal Fascisms] của Slavoj Žižek (Bloomsbury, 9.99 bảng Anh) hiện đã phát hành.
Các từ khóa: Chính trị, Chuyện bên lề
Nguyễn Việt Anh dịch
Nguồn: Slavoj Žižek: “I am resigned to the paradox that we need censorship sometimes to preserve freedom”, Prospect Magazine, May 06, 2026.
Chú
thích của người dịch: [1]
Mulholland Drive được biết đến tại Việt Nam với tựa đề Con đường ảo mộng. [2]
Children of Men từng được phát hành hoặc giới thiệu ở Việt Nam dưới nhiều tên gọi khác nhau như Những đứa trẻ thời chiến, Ánh sáng của sinh mệnh hoặc Đứa con của loài người, tùy nền tảng phát hành. [3]
Sinners được phát hành tại Việt Nam với tựa đề Tội đồ. [4]
Tár hiện vẫn được biết đến ở Việt Nam với tựa gốc. [5]
The Act of Killing thường được dịch là Hành động giết chóc hoặc Sát nhân trình diễn.
