NIỆM “ĂN LIỀN”: KHI PHẬT GIÁO TRỞ THÀNH MÓN HÀNG CỦA NHỮNG NHÀ TÂN TỰ DO
Nguồn ảnh: fizkes/Shutterstock.com
Niệm [mindfulness] là một ngành kinh doanh khổng lồ, có giá trị vượt quá 1 tỷ đô la Mỹ chỉ riêng tại Hoa Kỳ và – có phần nghịch lý – lại gắn liền với hàng loạt sản phẩm ngày càng mở rộng được xem là “phải có”. Các sản phẩm này bao gồm ứng dụng di động có thể tải xuống (lần thống kê gần nhất ghi nhận tới 1.300 ứng dụng), các loại sách để đọc hoặc tô màu, cùng các khóa học trực tuyến. Hoạt động thực hành và huấn luyện về niệm hiện đã trở thành một bộ phận của ngành công nghiệp chăm sóc sức khỏe [wellness industry] toàn cầu trị giá hàng ngàn tỷ đô la.
Niệm có nguồn gốc từ các giáo lý về thiền của đạo Phật, và khuyến khích sự chú tâm một cách tĩnh lặng những khuôn mẫu suy tư và cảm xúc đã thành thói quen. Mục đích là làm gián đoạn khuynh hướng không lành mạnh của chúng ta đối với những nội dung thoáng qua trong tâm trí, thể hiện trong việc đồng nhất hóa quá mức với các nội dung này và bị lo lắng, căng thẳng quá mức về chúng. Bằng cách đó, những người thực hành niệm có thể an trú trong một trạng thái nhận thức thường được mô tả là “rộng mở” và mang tính giải thoát hơn. Họ được giải thoát khỏi những xu hướng tưởng như tự động (chẳng hạn như sự lo âu về địa vị, bề ngoài, triển vọng tương lai hay năng suất làm việc của bản thân), những điều thường bị các nhà quảng cáo và các thiết chế khác khai thác nhằm định hình hành vi của chúng ta. Trong bối cảnh Phật giáo sơ kỳ, niệm không thể tách rời khỏi đời sống đạo đức.
Sự trỗi dậy nhanh chóng và sự phổ biến rộng rãi của những gì từng được coi là đặc trưng của phong trào phản văn hóa thập niên 1960, vốn gắn liền với sự khước từ các giá trị duy vật, thoạt nhìn có thể khiến người ta ngạc nhiên. Tuy nhiên, việc các thực hành thiền và niệm này trở nên phổ biến rộng rãi hoàn toàn không phải là ngẫu nhiên. Chủ nghĩa Tân tự do cùng với sự trỗi dậy của “nền kinh tế chú ý” là những dấu hiệu của thời đại tiêu dùng và tinh thần kinh doanh ngày nay. Các tập đoàn và những thiết chế thống trị phát triển mạnh bằng cách chiếm giữ và điều hướng thời gian cũng như sự chú ý của chúng ta, khi cả hai thứ này dường như đang ngày càng trở nên khan hiếm.
Nền kinh tế chú ý
Nhà hoạt động xã hội, triết gia và nhà tâm lý trị liệu nổi tiếng người Pháp Félix Guattari từ lâu đã nhận định rằng chủ nghĩa tư bản đương đại bắt đầu định đoạt cách chúng ta nghĩ mình là ai. Quyền lực của truyền thông doanh nghiệp, quảng cáo, trò chơi điện tử, Hollywood và sự trỗi dậy của mạng xã hội định hình cách chúng ta biểu hiện bản thân cũng như cách chúng ta hình dung về mình. Đổi lại, những hình dung ấy lại tham gia vào quá trình sản xuất mọi loại hàng hóa khác.
Khi chúng ta ngày càng đồng nhất đời mình với vai trò người tiêu dùng, cuộc sống của chúng ta bị thu hẹp thành một chuỗi bất tận những lựa chọn và giao dịch. Đồng thời, mối quan hệ của chúng ta với sự đa dạng phong phú của đời sống – cả tự nhiên lẫn văn hóa – dần suy thoái và lùi xa phía sau hàng loạt chiếc màn hình, chỉ còn được lưu giữ như những cảnh tượng trình diễn trên truyền hình nhằm xoa dịu cảm giác bất an tập thể đang ngày càng lan rộng.
Vì thế, có rất nhiều thứ đang bị đe dọa trong cuộc cạnh tranh giữa các công ty nhằm hàng hóa hóa [commodify] và thuộc địa hóa [colonise] sự chú ý của chúng ta. Chúng ta không còn là những người tiêu dùng đơn thuần tình cờ bị cuốn hút bởi các chiến dịch tiếp thị khôn khéo nữa. Chúng ta đã trở thành những chủ thể, đồng thời cũng là những sản phẩm, được hình thành trong sự tương tác giữa các thuật toán, công nghệ và những công cụ doanh nghiệp mới nhằm khai thác các mối quan hệ, thị hiếu, tâm trạng và những sở thích riêng tư nhất của chúng ta. Tất cả những dữ liệu ấy sau đó lại được đưa ngược trở lại hệ thống trong một vòng lặp khép kín hoàn hảo trên các nền tảng do Facebook, Apple, Netflix và vô số công ty khác phát triển, những công ty này vốn đang miệt mài biến sự chú ý của chúng ta thành một loại hàng hóa có thể giao dịch được.
Nhưng khi sự giam hãm của chúng ta trong “nền kinh tế chú ý” ngày càng gia tăng, thì tình trạng dễ tổn thương trước sự nghiện ngập, cô đơn, trầm cảm và sự tha hóa cũng ngày càng ăn sâu bén rễ. Càng chấp nhận một thế giới đã bị mất đi sự huyền ảo, thiếu vắng tính phức hợp, sự quan tâm và ý nghĩa, chúng ta càng thấy thiên nhiên và những con người khác dường như rút lui phía sau hàng loạt màn hình.
Cuộc sống qua màn hình. Nguồn ảnh:
ouh_desire/Shutterstock.com
Niệm “ăn liền”
Trong khi đó, niệm, một thực hành có nguồn gốc từ đạo Phật, lại trở nên phổ biến rộng rãi. Điều này thoạt nhìn có vẻ khá kỳ lạ. Tuy nhiên, phiên bản thế tục hóa của “niệm” đang thịnh hành hiện nay – hay còn được gọi là “Niệm ăn liền” [McMindfulness] – dường như cung cấp một phương thuốc trị liệu được thiết kế riêng cho nhiều đặc điểm của chủ nghĩa tân tự do đương đại và những đòi hỏi của nền kinh tế chú ý.
Quả thực, các thực hành dựa trên niệm đang ngày càng hòa nhập vào logic tân tự do của “sự tự chăm sóc bản thân”. Chúng dường như hoàn toàn phù hợp với mệnh lệnh buộc mỗi cá nhân phải tự chịu trách nhiệm cho số phận của chính mình ngày càng nhiều trong bối cảnh các mối dây gắn kết cộng đồng ngày một lỏng lẻo. Đây là một logic đã trở nên phổ biến trong cả các định chế cả công lẫn tư, nơi việc “tự điều chỉnh bản thân” nhằm xây dựng khả năng thích ứng hay phục hồi tinh thần [resilience] là khẩu hiệu mới. Thích nghi – hoặc bị đào thải.
Vì vậy, niệm đang được tiếp thị như một nơi trú ẩn khỏi chủ nghĩa tiêu dùng thái quá [hyper-consumerism], hoặc như một sự hỗ trợ giúp chúng ta đáp ứng những áp lực ngày càng gia tăng về năng suất lao động ở nơi làm việc. Chẳng hạn, nó được sử dụng như một hình thức tự kỷ luật bản thân nhằm phục vụ cho việc nâng cao năng suất trong các môi trường doanh nghiệp và tổ chức. Tương tự, các tổ chức cũng đang sử dụng phép thực hành này để giúp giảm thiểu các tác động tiêu cực trong những thời điểm căng thẳng cao độ, chẳng hạn khi nhân viên được chuẩn bị tâm lý để đón nhận thông báo về việc sắp bị cắt giảm nhân sự hoặc mất việc làm.
Quay trở lại với đạo Phật?
 |
| Slavoj Žižek |
Như vậy, những thực hành niệm trị liệu mang tính thế tục có thể vận hành trên cùng một bình diện với chủ nghĩa tân tự do và “nền kinh tế chú ý”. Đó là lý do vì sao triết gia Slavoj Žižek từng mô tả Phật giáo như một sự bổ sung hoàn hảo cho xã hội tiêu dùng. Tuy nhiên, Žižek chỉ đúng một nửa. Vấn đề thực sự nằm ở sự chiếm dụng có chọn lọc các thực hành của đạo Phật, trong đó những sự thấu nhận [insight] mang tính đạo đức và triết học của chúng bị tước bỏ. Hệ quả là, các thực hành niệm thường được trình bày và giảng dạy mà không thừa nhận đầy đủ những cấu trúc các lực chi phối vốn là một trong những nguồn gốc quan trọng của những khổ đau mà chúng ta đang phải gánh chịu.
 |
| María Puig de la Bellacasa |
Các học giả Phật học phân biệt giữa “chính niệm” [right mindfulness] và “tà niệm” [wrong mindfulness]. Nếu muốn tạo ra những thấu nhận hữu ích và có tính giải thoát, niệm phải được thực hành cùng với sự chú ý đến cách thức vận hành các lực chi phối cũng như bối cảnh cụ thể mà nó diễn ra. Niệm không thể bị quy giản thành một kinh nghiệm hoàn toàn cá nhân hay riêng tư. Ngược lại, nó phải được thực hành như một cánh cửa dẫn đến một nền đạo đức học về sự chăm sóc và cộng đồng – “nguồn lực chung của niệm” [mindful commons]. Như triết gia [đạo đức học - ND] về sự chăm sóc, María Puig de la Bellacasa, nhắc nhở chúng ta, mọi tri thức đều được định vị: chúng ta sẽ không thể hình dung được việc nhận biết và suy tư nếu không chú ý đến các mối quan hệ. Những mối quan hệ ấy bao gồm cả các lực chi phối, có thể đè nặng lên và xuyên qua cơ thể, tâm trí lẫn không gian sống của chúng ta, từ đó định hình cách chúng ta suy nghĩ.
Khi bị tước khỏi những cội nguồn đạo đức và bối cảnh của mình, các thực hành niệm vay mượn từ các truyền thống Phật học và Thiền tông Nhật Bản [Zen] có nguy cơ củng cố chính những nguồn gốc của khổ [suffering] mà Đức Phật đã tìm cách giải thoát cho bản thân và cho những người khác khỏi chúng. Nhưng nếu được thực hành đúng đắn – gắn liền với sự nhận thức về những nguồn gốc mang tính định chế và đầy đủ các lực chi phối của khổ – thì niệm có thể trở thành một con đường dẫn tới sự dấn thân phê phán và năng lực phản kháng.
● Mạng xã hội, Các loại hàng hóa, Niệm, Quảng cáo, Nền kinh tế số, Chủ nghĩa tân tự do, Phật giáo, Kinh doanh, Tính liên ngành
THÔNG TIN VỀ TÁC GIẢ BÀI BÁO
 |
| Peter Doran |
 |
Giảng viên Luật, Đại học Queen's Belfast [vương quốc Anh].
TUYÊN BỐ CÔNG KHAI
Peter Doran đã được Quỹ Carnegie Vương quốc Anh tài trợ cho công trình nghiên cứu về sự khang lạc [well-being] và quản trị [governance] ở Bắc Ireland. Ông là tác giả của cuốn sách “Nền kinh tế chính trị của sự chú ý, chủ nghĩa tiêu dùng và niệm: Khôi phục Nguồn lực chung của Niệm” [A Political Economy of Attention, Consumerism and Mindfulness: Reclaiming the Mindful Commons] (Routledge, 2017). Ông là một thành viên tích cực của đảng Sinn Fein.
Nguyễn Việt Anh dịch
Thiên Âm hiệu đính
Nguồn: McMindfulness: Buddhism as sold to you by neoliberals, The Conversation, Feb 23, 2018.
