PISA 2025 VÀ XẾP HẠNG GIÁO DỤC: CÓ PHẢI CHÚNG TA ĐANG ĐẶT RA NHỮNG CÂU HỎI ĐÚNG?
Các tác giả: Claude Diebolt và Romain Diebolt
Đối chiếu nhiều nguồn, đánh giá một thông tin... những năng lực
hiểu văn bản là điều chúng ta cần có trong bối cảnh thông tin bị bão hòa. Shutterstock France (no reuse)
|
NỘI DUNG CHÍNH · Tại Pháp cũng như tại các nước trong Tổ chức hợp tác và phát triển (OECD) trình độ học sinh về toán và đọc hiểu đang sụt giảm. · Cuộc điều tra mới nhất của Chương trình đánh giá học sinh quốc tế, hay còn gọi là PISA[*], cho thấy sự sụt giảm này liên quan đến cả những học sinh thuộc tầng lớp khá giả lẫn những học sinh nghèo. · Các so sánh quốc tế nêu câu hỏi về năng lực cải cách của các hệ thống giáo dục hơn là xây dựng một mô hình giảng dạy để sao chép theo. |
Việc công bố cuộc điều tra của Chương trình đánh giá học sinh quốc tế của Pháp- PISA 2025, ngày 8 tháng 9, đã làm dấy lên nhiều bình luận, so sánh và xếp hạng. Nước Pháp thụt lùi, một số nước thăng hạng, những nước khác cầm cự tốt hơn. Như mọi khi, mỗi nước nhìn vào thứ hạng của mình.
Những xếp hạng này là ích lợi, nhưng chúng có nguy cơ che giấu một vấn đề quan trọng hơn: Chúng ta đã thực sự làm gì với những năm chúng ta trải qua trong nhà trường?
Trong một thời gian dài của thế kỷ XX, đo lường sự tiến bộ của giáo dục có vẻ tương đối đơn giản. Chúng ta đếm số học sinh, số năm học và các bằng cấp. Có những lý do chính đáng để làm việc này: sự kéo dài và dân chủ hóa của việc đi học là một phần của của những biến đổi xã hội quan trọng của thế kỷ XX.
Nhưng khi hầu hết trẻ em từ nay đều đến trường trong nhiều năm, vấn đề được đặt ra một cách khác. Không còn là vấn đề cần biết trẻ học ở trường trong thời gian bao lâu. Vấn đề là cần hiểu chúng ta làm gì với những năm ấy và chúng giúp chúng ta biến đổi như thế nào.
 |
Đó chính xác là đối tượng của nghiên cứu mà chúng tôi đã tiến hành cùng đồng nghiệp của chúng tôi, Nadir Altinok, trong Edumetrics: Measuring Human Capital for the 21st Century [Trắc lượng giáo dục: Đo lường vốn con người cho thế kỷ 21]. Bằng cách xây dựng cho một giai đoạn dài những cách đo lường tương tự nhau về chất lượng và sự phân bổ công việc học tập, chúng tôi tìm cách di chuyển việc phân tích vốn con người của những năm học tập ở trường qua những năng lực đã thực sự đạt được.
Đằng sau việc xếp hạng, nhìn vào quá trình phát triển
Các kết quả của PISA năm 2025 làm tăng thêm mức độ gay gắt của vấn đề này. Trong các nước của OECD, trung bình các kết quả đạt được là thấp nhất kể từ khi bắt đầu PISA trong ba lĩnh vực chính được đánh giá. Từ năm 2015 đến năm 2025, các kết quả đã giảm 22 điểm về toán và 28 điểm về đọc hiểu. Như vậy, 20% số học sinh 15 tuổi từ nay có ít năng lực trong ba lĩnh vực được đánh giá, so với 16% năm 2022.
Nước Pháp đạt 483 điểm về khoa học, rõ ràng là mức trung bình của OECD (482). Vị trí của Pháp hơi dưới mức trung bình của OECD về đọc hiểu (456 so với 461) và về toán (458 so với 463). Nhưng có lẽ điều lý thú nhất không phải là vị trí mà là chuyển động của Pháp: từ năm 2022, Pháp lại mất thêm 18 điểm về đọc hiểu và 16 điểm về toán.
Cuối cùng, việc đứng thứ 25, 27 hay 30 không cho chúng ta biết nhiều bằng việc biết mình xuất phát từ đâu, đang đi theo hướng nào, và học sinh nào đang tiến bộ hay thụt lùi.
Đó cũng là điều gợi ý của phúc trình mới đây của Ủy ban Cao cấp về chiến lược và kế hoạch về trình độ học vấn ở Pháp [Haut-Commissariat à la stratégie et au plan sur le niveau scolaire en France]. Phúc trình này đem lại một tình tiết quan trọng cho việc chẩn đoán thông thường. Nước Pháp gặp những bất bình đẳng lớn trong học vấn, nhưng những khó khăn này không chỉ liên quan đến những học sinh nghèo bị thiệt thòi. Chúng cũng ảnh hưởng đến những học sinh thuộc tầng lớp khá giả, và trong một vài lĩnh vực, ảnh hưởng đến cả những học sinh ưu tú.
Như vậy cùng lúc vừa tồn tại một vấn đề bất bình đẳng, và một vấn đề trình độ chung tương đối kém, ít nhất là cho đến bậc trung học, đặc biệt là về toán và các khoa học. Chỉ nhìn vào điểm trung bình thôi là không đủ, chỉ nhìn vào bất bình đẳng cũng không đủ.
Đại chúng hóa việc học tập chưa phải là dân chủ hóa
Nước Pháp đã mở rộng mạnh mẽ nền giáo dục. Đó là một thành công mang tính lịch sử mà ta không nên xem nhẹ. Nhưng khi việc đi học trở nên hầu như đại chúng, việc dân chủ hóa cũng phải có chất lượng. Câu hỏi không còn chỉ là: ai đến trường? Câu hỏi trở thành: người ta học gì, ai học cái gì ở trường?
Chuỗi số liệu dài hạn của chúng tôi cho thấy sau một giai đoạn hội tụ quốc tế các trình độ học vấn, cho đến khoảng năm 1990, các quá trình phát triển lại bắt đầu phân hóa và từ năm 2000, tương đối có ít quốc gia thực hiện một sự cải thiện bền vững chất lượng của việc học tập. Tất nhiên, PISA 2025 không phải là kết thúc câu chuyện này. Nó thêm vào một điểm quan sát mới.
Các kết quả xếp hạng chỉ có ý nghĩa khi ta đặt lại chúng lại trong mối
tương quan với thời gian để làm rõ các xu hướng tiến triển. Shutterstock France (no reuse)
Quan điểm này cũng giúp ta nhìn một cách khác những bất bình đẳng trong học học tập. Khi một số năng lực tiềm tàng không được phát triển, không chỉ các quá trình phát triển cá nhân bị ảnh hưởng: một phần của vốn con người tập thể sẽ không bao giờ được tạo lập.
Do đó, những mô phỏng của chúng tôi về nước Pháp gợi ý rằng tăng trưởng kinh tế lẽ ra có thể cao hơn chừng 0,5% nếu một chính sách hữu hiệu về giảm bất bình đẳng trong giáo dục được thực thi từ cuối những năm 1970.
Chi tiêu nhiều hơn thôi là chưa đủ
Tất nhiên không thể bỏ qua vấn đề các phương tiện. Ủy ban cao cấp nhắc lại một số yếu kém của Pháp: chi tiêu tương đối vừa phải cho giáo dục tiểu học, tỷ lệ học sinh/giáo viên rất cao trong bối cảnh của châu Âu, khó khăn ngày càng gia tăng trong tuyển dụng giảng viên. Các nguồn lực là quan trọng, nhưng chúng không giải thích được tất cả.
PISA 2025 nêu rõ rằng tính thích đáng của các chính sách và sự phân bổ nguồn lực dường như được kết hợp với các kết quả nhiều hơn là với chỉ mức độ chi tiêu cho mỗi đầu học sinh. Đó cũng là một trong những bài học của Edumetrics: chi tiêu nhiều hơn thôi là chưa đủ; phải đầu tư tốt hơn.
Nhưng giữa 1 euro dành cho giáo dục và việc học tập thực sự có được, tồn tại cả một thế giới: giảng viên, học sinh, gia đình, chương trình, thực hành sư phạm, cơ sở và viện trường... và thời gian. Các phương tiện không sản sinh các kết quả một cách máy móc. Chúng phải được biến đổi thành năng lực.
Điều này đưa đến một câu hỏi mà chúng ta thường ít đặt ra hơn: học sinh học tập, nhưng chính các hệ thống giáo dục có biết học tập không? Một cuộc cải cách tạo ra những tác động được mong đợi và những tác động khác ít được mong đợi hơn.
Vả lại, quá nhiều cải cách sẽ giết các cải cách. Một cách thực hành có thể hoạt động tốt trong một bối cảnh và thất bại trong một bối cảnh khác. Các biện pháp phải được sửa chữa, đào sâu, đôi lúc từ bỏ. Như vậy, một chính sách giáo dục là một năng lực tập thể để quan sát, thử nghiệm, đo lường, sửa chữa và học tập.
Các so sánh quốc tế là quý báu, từ quan điểm này, không phải vì chúng sẽ chỉ cho chúng ta điều cần sao chép mà vì chúng giúp cho chúng ta đặt ra những câu hỏi đúng hơn.
Rồi trí tuệ nhân tạo xuất hiện
Vấn đề này mang một chiều kích mới với trí tuệ nhân tạo. Từ nay, trong vài giây, một học sinh có thể có được một bài dịch, một lời giải thích, một bài tóm tắt, lời giải cho một bài tập hay một bài luận có vẻ thuyết phục.
Ta có thể kết luận rằng một số kiến thức cơ bản trở nên ít quan trọng hơn. PISA nhấn mạnh rằng một số năng lực đọc hiểu sụt giảm chính xác là những năng lực mà chúng ta cần trong một môi trường thông tin bị bão hòa: đánh giá một thông tin, đối chiếu nhiều nguồn, diễn giải và thực hiện những phán đoán có phê phán.
Có lẽ vốn con người của thế kỷ XXI không còn được quan niệm như một kho dự trữ kiến thức đạt được một lần là vĩnh viễn. Nó còn phải tích hợp một năng lực cơ bản hơn: học cách học. Đào tạo chính quy vẫn là chính yếu vì nó xây dựng nền tảng để sau đó giúp ôn tập kiến thức, tự đào tạo và thích nghi trong suốt cuộc đời.
Đo lường để hiểu, không phải để xếp hạng
Tuy nhiên cần lưu giữ một sự thận trọng chính yếu: các trắc nghiệm không phải là giáo dục và PISA không phải là trường học. Không có một chỉ dấu nào có thể đúc kết được tất cả những gì một đứa trẻ học được trong khi lớn lên. Các dữ liệu có thể soi sáng cho các quyết định của chúng ta; chúng không thể thay chúng ta quyết định điều mà chúng ta mong muốn chuyển giao hay trở thành một cách tập thể.
Đó cũng là lý do tại sao các kết quả PISA 2025 có lẽ không nên được hiểu như báo hiệu một sự sa sút không thể tránh khỏi. Một số quá trình phát triển được cải thiện. Ví dụ như Vương Quốc Anh và Thổ Nhĩ Kỳ tiến bộ về các khoa học.
Tất nhiên không hề tồn tại một mô hình nào để chỉ cần tái lập là đủ. Lịch sử không bao giờ cho ta công thức, đôi khi nó cung cấp những khả năng. Như vậy, có lẽ PISA kêu gọi chúng ta đặt vấn đề giáo dục trong một chiều hướng hơi khác một chút.
Chúng ta hỏi chúng ta chi tiêu bao nhiêu, bao nhiêu học sinh thành công, quốc gia nào tiến lên và quốc gia nào thụt lùi. Tất cả những câu hỏi này đều chính đáng. Nhưng có lẽ chúng đến sau một câu hỏi khác: một hệ thống giáo dục đã thực sự biến đổi được điều gì?
Thời gian học tập, những năng lực kiến thức, những năng lực về khả năng thích nghi, và có lẽ là những năng lực cá nhân này trở thành những khả năng tập thể. Chính điều đó mà chúng ta cần tìm cách đo lường, không phải để thu hẹp giáo dục vào một vài con số, mà để phân biệt hết mức có thể ảo tưởng về sự tiến bộ với thực tại.
Các tác giả:
Giám đốc nghiên cứu tại CNRS, UMR BETA,
Đại học Strasbourg
Nghiên cứu sinh tiến sĩ
Đại học Southampton
Người dịch: Thái Thị Ngọc Dư
Nguồn: “PISA 2025 et les classements scolaires: nous posons-nous les bonnes questions”, The Conversation, 9.9.2026.
Chú thích: [*]
PISA là viết tắt của Programme for International Student Assessment (Chương trình Đánh giá học sinh quốc tế), do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) khởi xướng và quản lý.
