Giải Nobel năm nay phơi bày mặt tối của kinh tế học với vấn đề chủ nghĩa thực dân

GIẢI NOBEL NĂM NAY PHƠI BÀY MẶT TỐI CỦA KINH TẾ HỌC VỚI VẤN ĐỀ CHỦ NGHĨA THỰC DÂN

Tác giả: Jostein Hauge

Bumble Dee/Shutterstock

Daron Acemoglu, Simon Johnson và James Robinson đã được trao giải Nobel kinh tế năm 2024 cho những nghiên cứu có ảnh hưởng sâu rộng về cách các thể chế định hình sự phát triển kinh tế. Nhiều người cho rằng quyết định trao giải cho các học giả này đã bị trì hoãn quá lâu.

Bài báo tạo nên cơ sở cho công trình của họ là một trong những bài báo được trích dẫn nhiều nhất trong lĩnh vực kinh tế. Cuốn sách sau đó của Acemoglu và Robinson, Why Nations Fail (“Tại sao các quốc gia thất bại”), cũng có ảnh hưởng to lớn.

Những tác phẩm này đã truyền cảm hứng cho một cuộc tranh luận sâu sắc về mối quan hệ giữa các thể chế xã hội và sự phát triển kinh tế – vì vậy, không thể phủ nhận rằng họ xứng đáng được chúc mừng. Tuy nhiên, những nghiên cứu này cũng đã phải chịu không ít phê phán. Sau khi giải thưởng được công bố, cũng cần nêu bật những điểm mù trong phân tích của họ.

Giải thưởng Nobel kinh tế: tại sao một số nước thì giàu và những nước khác lại nghèo?

Chân dung của Daron Acemoglu, Simon Johnson và James A. Robinson, ba người cùng chia giải Nobel kinh tế năm 2024 cho các công trình của họ về cách các thể chể được hình thành và tác động đến sự thịnh vượng. Niklas Elmehed/Nobel Prize Outreach

GIẢI THƯỞNG NOBEL KINH TẾ: TẠI SAO MỘT SỐ NƯỚC THÌ GIÀU VÀ NHỮNG NƯỚC KHÁC LẠI NGHÈO?

Công bố: ngày 16/10/2024

Tác giả: Thierry Verdier

Giáo sư kinh tế, École d'économie de Paris,

École des Ponts ParisTech (ENPC)

Ngày 14 tháng mười, giải Nobel kinh tế, do Ngân hàng Thuỵ Điển chuyển giao, đã được trao cho Daron Acemoglu, Simon Johnson và James A. Robinson, cho “những công trình của họ về cách các thể chế được hình thành và tác động đến sự thịnh vượng”. Đóng góp của họ, cả về lý thuyết lẫn thực nghiệm, giúp hiểu rằng tại sao ngày nay một số nước gặp phải những khó khăn lớn về kinh tế, liên quan đến lịch sử chế độ thuộc địa.

Năm 2022, theo Ngân hàng Thế giới, thu nhập bình quân đầu người của Đan Mạch là 74.000 đô la (tính theo sức mua) trong khi thu nhập bình quân đầu người của Sierra Leone là 1.900. Làm sao giải thích những khác biệt lớn như vậy giữa các quốc gia? Cũng làm sao giải thích được ngay cả khi các nước nghèo nhất có xu hướng giàu lên, những nước này cũng không theo kịp những nước thịnh vượng nhất? Chính là về những câu hỏi này mà những công trình của những người đạt giải Nobel kinh tế năm nay (chính xác hơn là giải thưởng của Ngân hàng Thuỵ Điển về kinh tế học để tưởng nhớ Alfred Nobel) gồm Daron Acemoglu, Simon Johnson và James A. Robinson tập trung phân tích.

Những đóng góp của họ nêu rõ về phương diện thực nghiệm lẫn lý thuyết rằng một sự giải thích quan trọng những vấn đề này gắn với mối quan hệ cốt lõi giữa các thể chế (quyền sở hữu, hệ thống pháp lý, các hệ thống chính trị, quản trị công) và sự thịnh vượng.

Có phải là lúc xây đường sắt cao tốc Bắc–Nam không?

CÓ PHẢI LÀ LÚC XÂY ĐƯỜNG SẮT CAO TỐC BẮC–NAM KHÔNG?

Đặng Đình Cung

Kỹ sư tư vấn

Từ khi chúng tôi đăng bài “Đường sắt cao tốc Bắc–Nam: Góc nhìn kỹ sư”^[i] 14 năm trước, tổng sản lượng của nước ta đã nhân lên mười một lần, ngoại thương của ta trở nên xuất siêu, đặc biệt với các nước Tây Âu có công nghệ tiên tiến và các hãng chấm điểm tài chính đã nâng điểm cho chúng ta. Điều này làm dễ dãi việc tìm được tài trợ cho các dự án của chúng ta. Nhưng những lý lẽ khác chúng tôi nêu trong bài đó để hoãn xây đường sắt cao tốc Bắc–Nam (ĐSCT) vẫn còn nguyên^[ii].

Mục đích của dự án

Thời gian quá cảnh (transit time) là thời gian hàng chờ ở bến đi để được bốc lên phương tiện vận tải, cộng với thời gian phương tiện chở đến nơi nhận hàng, và cộng với thời gian hàng chờ để được bốc đến nơi xử lý. Thời gian này quan trọng để tính kế hoạch sản xuất (production plan) của một phân xưởng.

Khi nghiên cứu về hậu cần (trong nước gọi là logistics) các chuyên gia nhận thấy thời gian quá cảnh là 80 phần trăm chờ, 20 phần trăm vận chuyển và năng lượng cần thiết để vận chuyển tỷ lệ thuận với lũy thừa ba của tốc độ.

Giải Nobel 2024: khi kinh tế học khám phá lịch sử

GIẢI NOBEL 2024: KHI KINH TẾ HỌC KHÁM PHÁ LỊCH SỬ

Daron Acemoglu, Simon Johnson và James Robinson đã được Hội đồng giám khảo Ngân hàng Thụy Điển khen thưởng vì công trình nghiên cứu về những bất bình đẳng về phát triển giữa các quốc gia.

Từ trái sang phải, Daron Acemoglu, Simon Johnson và James Robinson, ba người nhận được giải Nobel Kinh tế ở Stockholm ngày 14 tháng 10 năm 2024. Ảnh của Christine Olsson/AFP

Tại sao một số quốc gia có tốc độ tăng trưởng kinh tế mạnh hơn những quốc gia khác? Câu hỏi này đã làm đau đầu các nhà kinh tế học – và không chỉ họ – kể từ những bước đầu của ngành khoa học này, cho dù chỉ là với cha đẻ của nó, Adam Smith, với tác phẩm đầu tiên nổi tiếng của ông, Điều tra về bản chất và nguyên nhân của sự thịnh vượng của các quốc gia/Recherches sur la nature et les causes de la richesse des nations (1776).

Daron Acemoglu, Simon Johnson và James Robinson đã nhận Giải thưởng của Hội đồng giám khảo Ngân hàng Thụy Điển để tưởng nhớ Alfred Nobel (được gọi là “Giải Nobel kinh tế”) năm 2024 vì đã đưa ra câu trả lời của riêng họ cho câu hỏi này hai mươi ba năm trước, trong một bài báo đã trở thành một trong những tài liệu được trích dẫn nhiều nhất trong tất cả các tài liệu kinh tế: “Nguồn gốc thuộc địa của sự So Sánh Phát Triển/The Colonial Origins of Comparative Development” (American Economic Review, n°91, 2001).

Ba tác giả - mặc dù người đầu tiên có quốc tịch Thổ Nhĩ Kỳ và Mỹ, hai người còn lại là người gốc Anh, nhưng cả ba đều trải qua cả sự nghiệp của mình ở Hoa Kỳ - đã so sánh bảng tỷ lệ tử vong của những người định cư da trắng ở các thuộc địa khác nhau với tốc độ tăng trưởng hiện tại của các quốc gia được thành lập từ các thuộc địa này. “Họ kết luận rằng ở những nơi mà những người định cư có thể sinh sống/định cư, nhờ môi trường vệ sinh ít khắc nghiệt hơn, những vùng lãnh thổ quan trọng, họ đã có thể tạo ra các thể chế có khả năng đảm bảo các quyền - đặc biệt là quyền sở hữu – và thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật và kinh tế. Trong khi ở những nơi môi trường độc hại, họ chỉ biến người lao động bản địa thành nô lệ hoặc nhập khẩu lao động để khai thác các tài nguyên địa phương, nông nghiệp hoặc từ hầm mỏ, nhằm trục lợi,” Philippe Aghion, giáo sư tại Collège de France giải thích.

Cùng với James Robinson, các giáo sư được vinh danh vì công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và các thể chế chính trị

CÁC NHÀ KINH TẾ HỌC DARON ACEMOGLU VÀ SIMON JOHNSON CỦA MIT CÙNG NHẬN GIẢI NOBEL

Cùng với James Robinson, các giáo sư được vinh danh vì công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và các thể chế chính trị.

Peter Dizikes | MIT News

Daron Acemoglu (trái) và Simon Johnson

Nguồn ảnh: Acemoglu, Adam Glanzman; Johnson, được cung cấp bởi MIT

Các nhà kinh tế học của MIT, Daron Acemoglu và Simon Johnson (Tiến sĩ năm 1989), những người đã làm sáng tỏ mối quan hệ giữa hệ thống chính trị và tăng trưởng kinh tế, vừa được trao Giải thưởng Sveriges Riksbank về Khoa học Kinh tế nhằm tưởng nhớ Alfred Nobel năm 2024. Nhà khoa học chính trị James Robinson từ Đại học Chicago, người đã hợp tác chặt chẽ với họ, cũng chia sẻ giải thưởng này.

“Những xã hội có pháp quyền yếu kém và các thể chế bóc lột dân chúng không tạo ra sự tăng trưởng hay thay đổi theo hướng tốt hơn”, Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển tuyên bố trong bài phát biểu trao giải Nobel. “Nghiên cứu của các nhà khoa học được vinh danh giúp chúng ta hiểu lý do tại sao.”

Sự hợp tác nghiên cứu dài hạn giữa Acemoglu, Johnson và Robinson kéo dài hơn hai thập kỷ đã chứng minh bằng thực nghiệm rằng các nền dân chủ, nơi tuân thủ pháp quyền và đảm bảo các quyền cá nhân, đã thúc đẩy hoạt động kinh tế mạnh mẽ hơn trong 500 năm qua.

Giải Nobel Kinh tế 2024 – Hỏi đáp cùng chuyên gia: Lịch sử thuộc địa giải thích tại sao các thể chế mạnh mẽ lại quan trọng đối với sự thịnh vượng của một quốc gia

GIẢI NOBEL KINH TẾ 2024 – HỎI ĐÁP CÙNG CHUYÊN GIA: LỊCH SỬ THUỘC ĐỊA GIẢI THÍCH TẠI SAO CÁC THỂ CHẾ MẠNH MẼ LẠI QUAN TRỌNG ĐỐI VỚI SỰ THỊNH VƯỢNG CỦA MỘT QUỐC GIA

Ba nhà nghiên cứu vừa đoạt giải Nobel Kinh tế 2024. Từ trái sang: Daron Acemoglu, Simon Johnson và James Robinson | France24.com

Giải Nobel Kinh tế 2024 đã được trao cho Daron Acemoglu và Simon Johnson của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) và James Robinson của Đại học Chicago vì công trình nghiên cứu lý giải sự chênh lệch lớn về mức độ thịnh vượng giữa các quốc gia.

Trong diễn văn công bố giải, Chủ tịch ủy ban giải thưởng kinh tế - Jakob Svensson cho biết: “Một trong những thách thức lớn nhất của thời đại chúng ta là thu hẹp mức chênh lệch lớn về thu nhập giữa các quốc gia”. “Nghiên cứu mang tính đột phá” của các nhà kinh tế đã mang lại cho chúng ta “hiểu biết sâu sắc hơn về nguyên nhân gốc rễ khiến các quốc gia thất bại hoặc thành công trong nỗ lực đó”.

Giải Nobel Kinh tế được thiết lập sau các giải Nobel đầu tiên vài thập kỷ, vào những năm 1960, có tên gọi chính thức là Giải thưởng Sveriges Riksbank về Khoa học Kinh tế. Các nhà nghiên cứu sẽ cùng chia sẻ giải thưởng và khoản tiền trị giá 11 triệu SEK Thụy Điển (khoảng 26,3 tỷ VND).

Chúng tôi đã trao đổi với Renaud Foucart, giảng viên cao cấp khoa Kinh tế tại Đại học Lancaster (Anh) để hiểu rõ hơn về công trình nghiên cứu đã đạt giải Nobel Kinh tế năm nay, và lý do tại sao công trình này quan trọng.

Giải Nobel kinh tế năm 2024, Daron Acemoglu mới đây ca ngợi những cải cách của Emmanuel Macron

GIẢI NOBEL KINH TẾ NĂM 2024, DARON ACEMOGLU MỚI ĐÂY CA NGỢI NHỮNG CẢI CÁCH CỦA EMMANUEL MACRON

Ủng hộ cải cách hưu trí đã được thông qua năm 2023, nhà kinh tế học vẫn nêu lên một số phê phán với vị nguyên thủ quốc gia Pháp.

Tác giả: Maxime Birken

picture alliance / dpa/picture alliance via Getty I

Đã được huy chương John Bates Clark năm 2005, nay Daron Acemoglu đạt giải thưởng Nobel kinh tế vào ngày thứ hai 14 tháng 10 năm 2024.

KINH TẾ - Một chứng nhận khen thưởng. Người đạt giải Nobel kinh tế năm nay, cùng với de Simon Johnson và James A. Robinson, nhà kinh tế học người Mỹ gốc Thổ Nhĩ Kỳ là Daron Acemoglu gần đây đã được nói đến nhiều vì ông đã có một nhận định tương đối tích cực về các cải cách kinh tế do Emmanuel Macron đề ra từ năm 2017.

Đọc thêm: Le prix Nobel d’économie remis au trio Daron Acemoglu, Simon Johnson et James A. Robinson - Giải Nobel kinh tế được trao cho bộ ba Daron Acemoglu, Simon Johnson và James A. Robinson

James A. Robinson (1960-)

Simon Johnson (1963-)

Hôm thứ hai này [14/10], ở Stockholm, Daron Acemoglu đã được khen thưởng cùng với các đồng nghiệp của ông về công trình “Hiểu biết những khác biệt của thịnh vượng giữa các quốc gia”. Trước khi nhận được giải thưởng nổi tiếng vào ngày thứ hai 14 tháng 10, vị giáo sư kinh tế học của Học viện Công nghê Massachusetts (MIT) đã chú tâm nghiên cứu trường hợp nước Pháp, theo một cuộc phỏng vấn trên tạp chí L’Express vào tháng bảy vừa qua.

Là chuyên gia về vai trò các thiết chế trong sự phát triển kinh tế và chính trị của các nước, ông cho rằng những cải cách kinh tế được thực hiện từ khi Emmanuel Macron lên nắm quyền “đã đem lại kết quả, nhìn một cách tổng thể”.

Họ cung cấp một cách giải thích cho lý do tại sao một số nước lại giàu, còn những nước khác lại nghèo

HỌ CUNG CẤP MỘT CÁCH GIẢI THÍCH CHO LÝ DO TẠI SAO MỘT SỐ NƯỚC LẠI GIÀU, CÒN NHỮNG NƯỚC KHÁC LẠI NGHÈO

Những người nhận giải [các khoa học kinh tế của ngân hàng Sveriges Riksbank để tưởng nhớ Alfred Nobel - ND] năm nay đã cung cấp những thấu nhận |insight| mới nhằm giải thích cho lý do tại sao lại có những khác biệt lớn như vậy về sự thịnh vượng giữa các quốc gia. Một cách giải thích quan trọng là những khác biệt tồn tại dai dẳng trong các thể chế xã hội. Bằng cách khảo cứu các hệ thống chính trị và kinh tế khác nhau do những người thực dân châu Âu đưa vào thực thi, Daron Acemoglu, Simon Johnson và James A. Robinson đã có thể chứng minh một mối liên hệ giữa các thể chế và sự thịnh vượng. Họ cũng đã phát triển các công cụ lý thuyết có thể giải thích tại sao những khác biệt trong các thể chế vẫn tồn tại và các thể chế có thể thay đổi ra sao.

Hiện nay, 20% các nước giàu nhất thế giới giàu hơn 20% các nước nghèo nhất khoảng 30 lần. Hơn nữa, khoảng cách thu nhập giữa các nước giàu nhất và các nước nghèo nhất vẫn tồn tại dai dẳng; mặc dù các nước nghèo nhất đã trở nên giàu có hơn, song họ vẫn chưa bắt kịp với các nước thịnh vượng nhất. Tại sao lại vậy? Những người nhận giải [Nobel kinh tế - ND] năm nay đã tìm thấy chứng cứ mới và thuyết phục đối với một cách giải thích cho khoảng cách tồn tại dai dẳng này – những khác biệt trong các thể chế của một xã hội.

Việc cung cấp chứng cứ cho điều này không phải là nhiệm vụ dễ dàng. Một mối tương quan giữa các thể chế trong một xã hội và sự thịnh vượng của xã hội đó không nhất thiết có nghĩa là cái này là nguyên nhân của cái kia. Các nước giàu có khác với các nước nghèo trên nhiều phương diện – không chỉ ở các thể chế của họ – thế nên, có thể có những lý do khác cho cả sự thịnh vượng lẫn loại hình thể chế của họ. Có lẽ sự thịnh vượng tác động lên các thể chế của một xã hội, chứ không phải ngược lại. Để đi tới câu trả lời của mình, những người nhận giải đã sử dụng một cách tiếp cận thực nghiệm mang tính cách tân.

Những bài học thực sự của giải Nobel hoà bình

NHỮNG BÀI HỌC THỰC SỰ CỦA GIẢI NOBEL HOÀ BÌNH

Tác giả: Luis Lema

(Xã luận của báo Le Temps - Thụy Sĩ ngày 11.10.2024)

Ông Shigemitsu Tanaka, Đồng Chủ tịch Hội Nihon Hidankyo trong một buổi họp báo ở Nagasaki ngày 11.10.2024

Đấu tranh cho một thế giới không còn bị đe doạ bởi hiểm hoạ hạt nhân là một nỗ lực vô cùng đáng kính. Nhưng đấy có phải là điều thật sự cần nhấn mạnh năm 2024?

Thế giới có đáng có một giải Nobel hoà bình 2024? Hay ngược lại, hội đồng giải Nobel ở Stockholm lẽ ra có nên đánh dấu năm nay bằng một lỗ đen lớn, tượng trưng cho một trái đất mất viễn tượng, bất lực trước những cuộc chiến không lối ra, những qui tắc cơ bản bị chà đạp, sự ích kỷ thắng thế? Tại sao không.

Một điều hiển nhiên: vinh danh bao nhiêu cũng không đủ đối với những người Nhật sống sót ở Hiroshima và Nagasaki. Những khổ đau họ phải chịu, sức thuyết phục của những chứng từ, cuộc đấu tranh của họ để giải trừ mọi vũ khí huỷ diệt hàng loạt, phải được tuyệt đối trân trọng. Khi sự đe doạ của hiểm hoạ hạt nhân vẫn còn bao phủ bầu trời (chung quanh nước Nga, bán đảo Hàn quốc, ở Trung Đông ...), sử dụng vũ khí hạt nhân vẫn phải là điều cấm kỵ. Điều kiện của sống còn.

Han Kang, Giải thưởng Nobel văn chương 2024. Tất cả những linh hồn bị tổn thương

HAN KANG, GIẢI THƯỞNG NOBEL VĂN CHƯƠNG 2024

TẤT CẢ NHỮNG LINH HỒN BỊ TỔN THƯƠNG

Của Volker Weidermann, Tuần báo DIE ZEIT, ĐỨC
Ngày 10 tháng 10 năm 2024, 17:20 giờ

Người dịch: Đỗ Thị Thu Trà

Hiệu đính: Nguyễn Xuân Xanh

Thời gian như một con sóng, gần như tàn nhẫn trong sự khắc nghiệt của nó khi nó cuốn trôi cuộc sống của cô, một cuộc sống mà cô phải liên tục nỗ lực để nó không tan vỡ.”

― Han Kang, The Vegetarian

Cơn mưa này là nước mắt của những linh hồn đã khuất.
― Han Kang, Human Acts

Lời nói đầu

Xin gửi đến anh chị đọc giả bài biết sau đây của tác giả Volker Weidermann trên tuần báo Đức DIE ZEIT, ngày 10/10/2024. Bài viết có lẽ muốn khắc họa tâm trạng, cảm xúc và cả nhân sinh quan của Han Kang đã là động lực thôi thúc bà cầm bút. Bạo lực là đề tài chính mà con người gây cho nhau, và cho các sinh linh trên trái đất, xuất hiện dưới nhiều hình thức từ thô bạo, tàn nhẫn đến tinh tế. Có lẽ các nhà văn, nhà phê bình văn học mới đánh giá được tốt hơn các tác phẩm của bà. Nhưng DIE ZEIT đã đưa ra một ý kiến của họ. Volker Weidermann là một cây bút, nhà phê bình văn học, tác giả của nhiều quyển sách về lịch sử văn học, và nhà văn có giá trị. Có thể xem bio hoạt động của ông tại đây: https://en.wikipedia.org/wiki/Volker_Weidermann

Đề tài bạo lực cũng thích hợp cho mùa giải Nobel năm nay khi Giải Nobel Hòa bình 2024 vừa được trao cho tổ chức Nihon Hidankyo của Nhật Bản, một phong trào cơ sở của những người sống sót sau vụ đánh bom nguyên tử. Bạo lực hiện đang đe dọa nhân loại nghiêm trọng.

Xin giới thiệu và cảm ơn tuần báo DIE ZEIT.

CẬP NHẬT ngày 12/10/2024: Chúng tôi vừa thêm vào bài viết phần cuối đã bị bỏ sót do hôm qua sơ suất. Một số chỗ trong bản dịch cũng được tu chỉnh cho rõ nghĩa và tốt hơn. Cảm ơn một người bạn cũ phương xa đã bỏ công đọc kỹ, nhiệt tình và nhắc nhở. 

Nguyễn Xuân Xanh

Với các tác phẩm văn học của mình, nhà văn Han Kang đã làm lay chuyển nền tảng của thế giới chúng ta, một thế giới được xây dựng trên bạo lực. Ủy ban Nobel đã đưa ra một quyết định tuyệt vời.

Han Kang tại Stockholm, tháng 3 năm 2024 © Alexander Mahmoud/imago images