Bong bóng, Bong bóng, Gian lận và Rắc rối

BONG BÓNG, BONG BÓNG, GIAN LẬN VÀ RẮC RỐI

Paul Krugman

Mark Lennihan/Associated Press

Kinh tế học vĩ mô, thương mại, chăm sóc y tế, chính sách xã hội và chính trị học.

Ngày hôm trước, người thợ cắt tóc của tôi đã hỏi tôi liệu anh ta có nên đầu tư hết tất cả tiền của mình vào Bitcoin hay không. Và sự thật là nếu anh ấy đã mua Bitcoin, ví dụ, một năm trước thì anh ấy sẽ cảm thấy khá tốt hơn ngay lúc này. Mặt khác, các nhà đầu cơ người Hà Lan, những người đã mua hoa tulip vào năm 1635, cũng cảm thấy khá tốt trong một thời gian, cho đến khi hoa tulip rớt giá vào đầu năm 1637.

Vậy liệu Bitcoin có là một bong bóng khổng lồ sẽ kết thúc trong đau buồn không? Có. Nhưng đó là một bong bóng được bao bọc trong sự thần bí về công nghệ trong lòng cái kén của hệ tư tưởng tự do triệt để. Và chúng ta cần phải học một điều gì đó về thời buổi chúng ta đang sống bằng cách bóc đi lớp vỏ đó.

Triết lý khoa học hiện đại

TRIẾT LÝ KHOA HỌC HIỆN ĐẠI

Nguyễn Đức Hiệp^[i]

Tóm tắt : Khoa học hiện đại có những đóng góp to lớn vào đời sống xã hội con người. Nhưng khoa học là gì và có phải chỉ có một hay là có nhiều nền khoa học khác nhau tùy thuộc vào vũ trụ quan của một nền văn hóa hay một nền tảng triết học mà các nhà hậu hiện đại đã đặt ra. Bài này có mục đích tóm tắt quá trình lịch sử triết học khoa học và những vấn đề khúc mắc tồn tại từ thời Khai sáng đến nay. Lời tòa soạn: Sau khi đọc xong bài này, mời độc giả đọc thêm bài bình luận của Bùi văn Nam Sơn, cũng trong Thời Đại Mới số này.

 1. Phác hoạ tổng quan

Francis Bacon (1561-1626)

William Whewell (1794-1866)

Khoa học ở Tây phương phát xuất và bùng nổ mạnh từ cuộc tranh đấu giữa tôn giáo và các "triết gia thiên nhiên" (natural philosophers) trong thời Khai sáng. Chỉ từ thế kỷ 19 mới có các từ "khoa học" và "khoa học gia"(scientist) (do William Whewell đặt ra) như ta hiểu hiện nay^[ii]. Trước đó, những người nghiên cứu hiện tượng thiên nhiên và đưa ra các định luật về tự nhiên được gọi là “triết gia” (philosopher) hay “triết gia thiên nhiên” (natural philosopher). Francis Bacon là người hệ thống hoá và kêu gọi vận dụng triết lý thực nghiệm làm nền tảng cho kiến thức. Con người chỉ có thể tìm và biết được sự thật về sự vận hành của thế giới thiên nhiên qua cảm nghiệm (senses) về thế giới bên ngoài chứ không từ tâm linh, niềm tin hay thượng đế.

Nền tảng khoa học phương Tây vì thế dựa trên cảm nghiệm và thực nghiệm. Từ Bacon đến Whewell và đến ngày nay, khoa học ngày càng phát triển và chia ra nhiều ngành, nhiều nhánh khác nhau. 

Bất bình đẳng đã tiến triển ở mọi nơi, nhưng không cùng tốc độ

LUCAS CHANCEL: “BẤT BÌNH ĐẲNG ĐÃ TIẾN TRIỂN Ở MỌI NƠI, NHƯNG KHÔNG CÙNG TỐC ĐỘ”

Christian Chavagneux

Lucas Chancel

Lucas Chancel

Đồng giám đốc, Phòng thí nghiệm về tình trạng bất bình đẳng trên thế giới và dự án WID.world

Kiến thức về tình trạng bất bình đẳng trên quy mô toàn cầu đang tăng lên. Một nhóm nghiên cứu, trong đó có Facundo Alvaredo, Lucas Chancel, Thomas Piketty, Emmanuel Saez và Gabriel Zucman, sáng nay, tại Trường Kinh tế Paris (PSE), đã trình bày bản “Báo cáo về tình trạng bất bình đẳng trên thế giới năm 2018” [“World Inequality Report 2018”]. Một tài liệu dựa trên các dữ liệu độc nhất về tình trạng bất bình đẳng trong thu nhập và của cải, trong khuôn khổ của dự án WID.world. Bài phỏng vấn Lucas Chancel, đồng giám đốc của Phòng thí nghiệm về tình trạng bất bình đẳng trên thế giới và của dự án WID.world.

Dữ liệu lớn vì học sinh nghèo

DỮ LIỆU LỚN VÌ HỌC SINH NGHÈO

Jin-Yong Cai

WASHINGTON, DC - Các quốc gia cần những người có kỹ năng và tài năng để tạo ra những cải cách làm cơ sở cho tăng trưởng kinh tế dài hạn. Điều này đúng trong những nền kinh tế đã phát triển cũng như đang phát triển. Nhưng điều đó sẽ không xảy ra nếu không đầu tư vào giáo dục và đào tạo. Nếu chúng ta muốn chấm dứt đói nghèo, giảm tỷ lệ thất nghiệp, và ngăn cản sự bất bình đẳng về kinh tế đang gia tăng, chúng ta phải tìm ra những cách thức mới, tốt hơn, và rẻ hơn để dạy học - và trên một quy mô rộng lớn.

Mục tiêu này có lẽ dường như vượt quá khả năng ngay cả những nước giàu có; nhưng việc thu thập, phân tích và sử dụng dữ liệu giáo dục một cách thông minh có thể làm nên một khác biệt lớn. Và, may mắn thay, chúng ta đang sống trong một thời đại mà công nghệ thông tin mang lại cho chúng ta những công cụ thích hợp để mở rộng sự tiếp cận với giáo dục chất lượng cao, có giá cả phải chăng. Dữ liệu lớn - những tập dữ liệu phức tạp, số lượng lớn mà các doanh nghiệp sử dụng để phân tích và dự đoán hành vi người tiêu dùng - có thể cung cấp cho giáo viên và các công ty một lượng thông tin chưa từng có về những mô hình học tập của học sinh, giúp đỡ các trường cá nhân hoá sự hướng dẫn theo những cách ngày càng tinh vi.

Thống kê học đã đánh mất quyền lực của nó như thế nào

 THỐNG KÊ HỌC ĐÃ ĐÁNH MẤT QUYỀN LỰC CỦA NÓ NHƯ THẾ NÀO – VÀ TẠI SAO CHÚNG TA NÊN LO NGẠI VỀ NHỮNG ĐIỀU SẮP TỚI

Khả năng của thống kê học để mô tả thế giới một cách chính xác đang suy giảm. Ngay sau đó, là một thời đại mới của dữ liệu lớn do các công ty tư nhân kiểm soát đang thế chỗ [của thống kê học] – và gây nguy hiểm cho nền dân chủ.

William Davies

Về mặt lý thuyết, thống kê học giúp giải quyết các cuộc tranh luận. Nó cung cấp các điểm tham chiếu ổn định để tất cả mọi người – bất luận có quan điểm chính trị thế nào – có thể đồng ý với nhau. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nhiều mức độ tin tưởng khác nhau về thống kê học đã trở thành một trong những luồng chia rẽ chính được mở ra trong các nền dân chủ tự do phương Tây. Ngay trước khi diễn ra cuộc bầu cử tổng thống vào tháng 11, một nghiên cứu tại Hoa Kỳ đã phát hiện ra rằng 68% số người ủng hộ Trump không tin vào các dữ liệu kinh tế được chính phủ liên bang công bố. Tại Anh, một dự án nghiên cứu của Đại học Cambridge và YouGov về các thuyết âm mưu phát hiện ra rằng 55% người dân tin rằng chính phủ “đang che giấu sự thật về số lượng người nhập cư đang sinh sống tại đây”.

Thay vì phổ biến cuộc tranh luận và sự phân cực, trên thực tế dường như thống kê học đang đổ thêm dầu vào lửa. Sự ác cảm đối với thống kê học đã trở thành một trong những dấu ấn của phái hữu dân túy, với việc các nhà thống kê và các nhà kinh tế chủ yếu nằm trong số nhiều “chuyên gia” khác có vẻ đã bị các cử tri loại bỏ trong năm 2016. Thống kê học không những bị nhiều người xem là không đáng tin cậy, mà dường như đối với họ còn là một cái gì đó gần như luôn có tính xúc phạm hoặc ngạo mạn. Quy giản các vấn đề xã hội và kinh tế thành các tổng gộp và bình quân số học dường như là điều vi phạm ý thức của một số người về sự đúng đắn chính trị.

MỪNG TẾT MẬU TUẤT 2018!

Tính kinh tế và phi kinh tế theo quy mô

TÍNH (PHI) KINH TẾ THEO QUI MÔ

Scale (Economies and diseconomies of)

Trong lúc khái niệm năng suất cận biên hay lợi tức cận biên của một nhân tố sản xuất liên quan đến quan hệ giữa một gia tăng của nhân tố này với gia tăng sau đó của số lượng sản xuất thì khái niệm hiệu suất theo qui mô liên quan đến quan hệ giữa một gia tăng đồng thời của tất cả các nhân tố sản xuất và gia tăng tiếp đó của số lượng sản xuất...

Đã đến lúc nên chấm dứt việc xếp hạng thiên lệch của Ngân hàng Thế giới đối với sự điều tiết môi trường kinh doanh

ĐÃ ĐẾN LÚC NÊN CHẤM DỨT VIỆC XẾP HẠNG THIÊN LỆCH CỦA NGÂN HÀNG THẾ GIỚI ĐỐI VỚI SỰ ĐIỀU TIẾT MÔI TRƯỜNG KINH DOANH

Peter Bakvis

Sau nhiều năm bị các nghiệp đoàn lao động và các nhóm tiến bộ khác phê phán, nhà kinh tế trưởng của chính Ngân hàng Thế giới đang cáo buộc các đồng nghiệp của ông thao túng dữ liệu theo hướng ý thức hệ.

Nhà kinh tế trưởng của Ngân hàng Thế giới đã làm nổi lên một cơn bão lửa đối với hệ thống xếp hạng của họ về môi trường kinh doanh của 190 quốc gia, được công bố hàng năm thông qua báo cáo chủ lực có tên Doing Business [báo cáo Môi trường kinh doanh]. Các nghiệp đoàn lao động, các tổ chức xã hội dân sự, chính phủ một số nước, và các tổ chức quốc tế từ lâu đã phê phán bản báo cáo nói trên vì đứng trên một một lập trường ý thức hệ để chống lại sự điều tiết.

Hãy triệt hạ xã hội học phê phán!

HÃY TRIỆT HẠ XÃ HỘI HỌC PHÊ PHÁN!

Xavier Molénat

Sau “vụ Cahuc/Zylberberg” trong kinh tế học vào năm ngoái, phải chăng xã hội học cũng sẽ có “vụ Bronner/Géhin”. Dù thế nào đi nữa thì hiện nay đang có một bầu không khí đằng đằng sát khí trong ngành từ khi hai tác giả trên đã cho xuất bản vào tháng mười vừa rồi quyển Sự nguy hại của xã hội học (PUF).

“Cơn phong ba đối với xã hội học”, đó là lời mở đầu của quyển sách. Thật vậy Gérald Bronner và Etienne Géhin nhấn mạnh đến cơn gió trái chiều đang thổi trên khoa học xã hội khi mà nó đã bị “đuổi” ra khỏi các trường đại học Nhật và đang bị đe dọa ở Thụy Sĩ. Đối với hai tác giả thì điều này không phải chỉ là hậu quả độc hại của một thời buổi phản động, mà còn là dấu hiệu của một sự tiến hóa đáng ngại của xã hội học khi tính chiến đấu lấn át sự chặt chẽ khoa học một cách quá thường xuyên. Những người bị nhắm ở đây là những nhà nghiên cứu gắn với xu hướng thường được gọi là “xã hội học phê phán”: Michel Foucault, Pierre Bourdieu, Loic Wacquant, Bernard Lahire hay Christine Delphy, một nhân vật lịch sử của các nghiên cứu về giới.

Kinh tế học mở ra với các khoa học khác

KINH TẾ HỌC MỞ RA VỚI CÁC KHOA HỌC KHÁC

Ioana Marinescu, Nữ giáo sư Kinh tế, Đại học Pennsylvania

Từ hai mươi năm qua, khoa học kinh tế đã nắm bắt các vấn đề của xã hội, không ngần ngại đặt thành vấn đề các lý thuyết truyền thống mang tính quá lý thuyết.

Hàng năm vào đầu tháng Giêng, toàn bộ giới học thuật đã gặp nhau tại các cuộc họp của Hiệp hội Kinh tế Mỹ. Là một giáo sư kinh tế ở Hoa Kỳ, tôi đã tham dự các cuộc họp đó một cách nghiêm túc. Gần hai mươi năm trước, vào năm 2000, có một nhóm sinh viên người Pháp, trong đó có tôi, đã kí một kiến nghị đăng trên báo Le Monde khởi xướng yêu cầu cải cách việc đào tạo trong kinh tế học. Chúng tôi đòi hỏi môn học [kinh tế] cần có sự cởi mở hơn đối với các vấn đề của xã hội và ít bị ám ảnh một cách không có căn cứ hơn bởi các mô hình lý thuyết. Kể từ đó, những tiến bộ đã vượt quá mong đợi của tôi.