Chức năng xã hội của sử học ở miền Bắc Việt Nam (1954-1975): nghiên cứu trường hợp của sử luận Quang Trung -Nguyễn Huệ và phong trào Tây Sơn

CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA SỬ HỌC Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM (1954-1975): NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP SỬ LUẬN QUANG TRUNG – NGUYỄN HUỆ VÀ PHONG TRÀO TÂY SƠN

Vũ Thị Thu Thanh

Tóm tắt

Sử học mang hai chức năng chính là chức năng xã hội và chức năng tri thức. Nhưng do sử học có liên quan mật thiết đến chính trị và nhà viết sử không thể thoát ra ngoài con người xã hội của mình nên hai chức năng này luôn luôn song hành trong một nghiên cứu lịch sử. Trong giai đoạn 1954-1975, sử học miền Bắc được giao hai nhiệm vụ cách mạng lớn: góp phần xây dựng thành công xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Sử học trở thành một “vũ khí chiến đấu” trên mặt trận tư tưởng, vì thế chức năng xã hội lấn át chức năng tri thức. Trong bài viết này, chúng tôi sử dụng sử luận của sử gia miền Bắc về Quang Trung – Nguyễn Huệ và phong trào Tây Sơn để phân tích nhằm minh chứng cho chức năng xã hội của sử học miền Bắc trong giai đoạn này.

Từ khóa: sử học, chức năng xã hội, chức năng tri thức, Quang Trung, Nguyễn Huệ, phong trào Tây Sơn

Chúc mừng năm mới Canh Tý, 2020!

Các nhà đầu tư bắt đầu không còn mặn mà với các doanh nghiệp dầu khí + Khi rủi ro khí hậu trở thành rủi ro tài chính

CÁC NHÀ ĐẦU TƯ BẮT ĐẦU KHÔNG CÒN MẶN MÀ VỚI CÁC DOANH NGHIỆP DẦU KHÍ

Christian Chavagneux

Đứng trước tình trạng khẩn cấp của cuộc chiến chống biến đổi khí hậu, việc đặt cược vào việc khai thác các mỏ dầu được coi là ngày càng rủi ro.

Vào cuối tháng 11, công ty xếp hạng Moody đã chỉ ra rằng họ sẽ hạ thấp xếp hạng của công ty dầu mỏ ExxonMobil – nói cách khác là cho rằng tình trạng nợ của ExxonMobil có nhiều yếu tố rủi ro hơn – do không nỗ lực thích nghi với một nền kinh tế ngày càng hướng đến tiến trình hạ thấp carbon.

Nguồn lợi cạn kiệt

Thực vậy các doanh nghiệp dầu mỏ đang đối mặt với một vấn đề to lớn: cuộc chiến chống thời tiết nóng lên toàn cầu đang chuyển sang giai đoạn sử dụng dầu mỏ ít hơn, điều này sẽ buộc họ, vào một thời điểm chưa xác định, không khai thác và để một phần trữ lượng dầu nằm trong lòng đất. Trữ lượng dầu [không khai thác] đó sẽ chẳng có giá trị gì nữa, điều mà theo các nhà kinh tế gọi là “tài sản mắc cạn^[*].”

Một nghiên cứu gần đây được hai nhà nghiên cứu công bố cho thấy các nhà đầu tư có thể đang bắt đầu xem xét chiều kích này. Họ đang xem xét diễn biến về giá trị của 679 công ty dầu mỏ Mỹ vào năm 1999 và năm 2918, để đo lường cụ thể tác động của các quy định pháp luật trong cuộc chiến chống lại tình trạng thời tiết nóng lên toàn cầu.

Họ đang cố gắng tìm hiểu xem liệu các nhà đầu tư có bắt đầu nghĩ rằng những công ty có trữ lượng dầu lớn có bị ảnh hưởng nhiều nhất hay không, và liệu người ta có nhìn thấy được điều này hay không trong việc định giá các công ty dầu mỏ đó.

Số học chính trị

William Petty (1623-1687)

SỐ HỌC CHÍNH TRỊ

“Việc áp dụng những tính toán số học vào những chủ đề hay thực tiễn chính trị, như các thu nhập công, số dân, quy mô và giá trị đất đai, lệ phí, các ngành nghề, thương mại, công trường thủ công; vào tất cả những gì liên quan đến sự hùng cường, sức mạnh, của cải, v.v. của bất kì dân tộc hay nền cộng hoà nào”. Đó là định nghĩa trong Cyclopedia của E. Chambers (1728) và được dịch trong mục “chính trị số học” của Encylopédie (Bách khoa toàn thư) của Diderot và d’Alembert.

Lịch sử

Thuật ngữ “số học chính trị” do người Anh W. Petty sáng tạo trong những năm 1670 hầu như biến mất ngay từ đầu thế kỉ XIX. Đây là một trong những nỗ lực để đề cập các vấn đề chính trị, theo nghĩa rộng (nghĩa là có cả kinh tế, xã hội, v.v.) một cách chính xác, có phương pháp và duy lí. Ngày nay nhìn lại người ta thường cho rằng số học chính trị là tiền thân của dân số học; nói cách khác, người ta chủ yếu giữ lại việc đếm số dân và những ước đoán (ít nhiều thấm đậm phép tính xác suất) về dân số, sự phân bổ và tiến hoá của dân số.

Trung Quốc: đặt cược vào Macao để tránh vết xe Hồng Kông, trò chơi ru-let Nga dành cho Đảng?

TRUNG QUỐC: ĐẶT CƯỢC VÀO MACAO ĐỂ TRÁNH VẾT XE HỒNG KÔNG, TRÒ CHƠI RU-LET NGA DÀNH CHO ĐẢNG?

Alex Payette

Tại Venetian, một trong những sòng bạc lớn nhất ở Macao. (Nguồn: Culture Trip)

Đối mặt với cuộc khủng hoảng chính trị ở Hồng Kông, Bắc Kinh đang tìm cách bảo vệ những tài sản tài chính của mình. Nhưng ý tưởng thành lập một sàn giao dịch chứng khoán hiệu quả ở Macao là một đặt cược rủi ro cao đối với một nền kinh tế Trung Quốc đang mắc nợ cao.

Ngày 12 tháng 12 vừa qua, hãng tin Reuters tường thuật mục tiêu chính trị của Bắc Kinh: chuyển đổi nền kinh tế Macao bằng cách làm cho nó ít phụ thuộc hơn vào ngành công nghiệp sòng bạc và du lịch. Các ngân hàng và doanh nghiệp nhà nước cũng được khuyến khích trợ giúp mạnh mẽ trong việc xây dựng những cơ sở hạ tầng mới nhằm đa dạng hóa nguồn thu nhập của cựu thuộc địa Bồ Đào Nha.

Trong số những chính sách mới cho khu vực cảng bán tự trị, có việc thành lập một sàn giao dịch chứng khoán thanh toán bằng đồng nhân dân tệ, tăng tốc việc thành lập một trung tâm thanh toán bằng tiền Trung Quốc và chính sách giao đất ở đại lục để Macao phát triển. Bất kể tín hiệu rõ ràng được gửi đến Hồng Kông và cộng đồng quốc tế, hãy thử lùi lại một bước và đánh giá xem liệu các chính sách nói trên có thận trọng hay không, trước khi ủng hộ ý tưởng này – một ý tưởng đang ngày càng có sức đẩy – để Macao thay thế vị thế của cựu thuộc địa Anh.

Lời giới thiệu Tuyển tập Bất bình đẳng

PTKT vui mừng thông báo là tuyển tập thứ ba của chúng tôi đã chính thức phát hành. Mời các bạn đặt mua sách tại đây và tại đây.

LỜI GIỚI THIỆU

Tiếp nối truyền thống các tuyển tập Học và dạy “khoa học buồn thảm” thời hậu khủng hoảng^[1] và Big Data^[2], cuốn Bất bình đẳng này tập hợp một số bài do Nhóm Phân tích kinh tế tuyển dịch trong hơn ba năm qua.

Mười bài đầu của tuyển tập phác họa thực trạng của sự bất bình đẳng. Ngày nay nhận định được sự đồng thuận cao, từ giới kinh tế học, các định chế quốc tế đến chính quyền và công chúng, là những bất bình đẳng trong các nước - bất luận là thuộc các nước công nghiệp phát triển, các nước mới nổi hay các nước đang phát triển -, đều ngày càng gia tăng trong vòng 30 năm qua. Sự gia tăng này có khả năng đe dọa trật tự chính trị, kinh tế, xã hội đã được xác lập. Dựa trên các dữ liệu phong phú hơn xưa, nhiều công trình thực nghiệm đã làm rõ nét nhiều chiều kích khác nhau của sự bất bình đẳng, vốn lúc đầu chỉ được nghiên cứu nhiều dưới khía cạnh kinh tế.

Nếu thực trạng của sự bất bình đẳng là khó phản bác thì việc truy tìm nguyên nhân của nó hiện vẫn còn là đối tượng của nhiều cuộc tranh luận, nhất là khi đặt vấn đề trong bối cảnh đầu thế kỉ XXI và sau cuộc khủng hoảng năm 2008-2009, với sự đan xen giữa những bất bình đẳng với các hiện tượng chính trị, toàn cầu hóa, tài chính hóa và sự phát triển vũ bão của những công nghệ mới. Mười bài tiếp theo của tuyển tập bước đầu tập hợp vài hướng phân tích mối quan hệ giữa bất bình đẳng, toàn cầu hóa, công nghệ và tài chính.

Dẫn nhập sách Hoàng đế Minh Trị của Donald Keene

HOÀNG ĐẾ MINH TRỊ và THẾ GIỚI CỦA ÔNG

Tác giả DONALD KEENE

NGUYỄN XUÂN XANH

Giới thiệu

“Có quốc gia nào trung quân, ái quốc hơn (Nhật Bản) không?”

- “Không có”

(Trong tác phẩm Võ Sĩ Đạo)

Hởi các thần dân, hãy hiếu thảo với cha mẹ, yêu thương đối với anh chị, hãy hoà thuận giữa vợ chồng, và chân thành với bè bạn; hãy sống khiêm tốn và điều độ, và vị tha đối với mọi người; theo đuổi sự học và vun xới nghệ thuật và khoa học, và qua đó phát triển các năng lực trí thức, hoàn thiện năng lực đạo đức.

 “Pháp lệnh Đế chế về Giáo dục” năm 1890

Bản dịch tiếng Việt, do Cty Đông A xuất bản tháng 11, 2019.

Có bản bìa mềm, bìa cứng và đặc biệt bìa da.

Năm 2018 kỷ niệm đúng 150 năm Minh Trị Duy Tân 1868-2018, một sự kiện rất đáng để người Việt Nam tìm hiểu lại công cuộc hiện đại hóa kinh điển của Nhật Bản thành công đầu tiên ở châu Á. Mô hình Nhật Bản vẫn là cái gì lôi cuốn như một thần kỳ châu Á. Tác phẩm Hoàng đế Minh Trị và Thế giới của ông, tác giả Donald Keene, ra mắt đúng lúc, để đọc giả Việt Nam hiểu thêm vị Hoàng đế và các nhà lãnh đạo của họ hơn trong thời khủng hoảng quốc gia 150 năm trước, các tính cách của họ, và tư tưởng làm sao để đưa Nhật Bản tiến lên thành một cường quốc công nghiệp đầu tiên ở châu Á một cách bền vững.

Tư duy lại văn hoá về sự nghèo khổ

TƯ DUY LẠI VĂN HÓA CỦA SỰ NGHÈO KHỔ

Nicolas Duvoux^[1]

Nicolas Duvoux

Một số đặc biệt của tạp chí do các nhà xã hội học Mỹ David Harding, Michèle Lamont, Mario Small phối hợp khảo sát các mối quan hệ giữa văn hóa và sự nghèo khổ. Các tác giả trở lại với văn hóa của sự nghèo khổ vốn đã trở thành cấm kỵ vào những năm 1970 vì đã bị diễn giải theo chiều hướng bảo thủ và kỳ thị chủng tộc. Một cái nhìn đa dạng và uyển chuyển về văn hóa giúp họ gỡ rối mối quan hệ giữa văn hóa và chủng tộc vốn nuôi dưỡng diễn ngôn bảo thủ.

Về cuốn Reconsidering Culture and Poverty (Xét lại khái niệm Văn Hóa và sự Nghèo Khổ) của David J. Harding, Michèle Lamont, Mario Luis Small, chủ biên, Tạp chí The Annals of the American Academy of Political and Social Science, Vol. 629, May 2010.

Nhà nhân học Oscar Lewis đã định nghĩa khái niệm văn hóa của sự nghèo khổ như là một tổng hợp những chuẩn mực và những thái độ có tác dụng là giam hãm các cá nhân trong một tình trạng nghèo khó, vốn thành hình lúc ban đầu như là phản ứng đối với những hoàn cảnh bất lợi, nhưng vẫn tồn tại khi được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ sau, bất chấp sự tiến hóa của những hoàn cảnh. Luận đề nhân học này sớm trở thành đối tượng của một sự diễn giải lại mang tính bảo thủ ở Mỹ. Sự nghèo khổ trong các thành phố lớn bị quy cho sự tan rã của gia đình người da đen Mỹ bị nghi ngờ là sản xuất ra một văn hóa đích thực của sự lệ thuộc đối với chế độ cứu trợ xã hội. Sự diễn giải lại này đã có hậu quả là loại bỏ mọi sự quy chiếu đối với văn hóa trong những công trình nghiên cứu về sự nghèo khổ trong hàng thập kỷ. Thật vậy, người nào gán sự nghèo khổ cho những nguyên nhân văn hóa đều bị tố giác như là khiển trách nạn nhân, duy trì một sự kỳ thị chủng tộc không còn được diễn đạt một cách công khai và tất nhiên hạ thấp mọi chính sách xã hội.

BÁN THÂN - Lịch sử của bài kiểm tra Myers-Briggs cho thấy các bài kiểm tra tính cách đã trở thành một công cụ tư bản chủ nghĩa

BÁN THÂN

LỊCH SỬ CỦA BÀI KIỂM TRA MYERS-BRIGGS CHO THẤY CÁC BÀI KIỂM TRA TÍNH CÁCH ĐÃ TRỞ THÀNH MỘT CÔNG CỤ TƯ BẢN CHỦ NGHĨA

Olivia Goldhill

Người lao động bán thân mình cho văn hóa công ty.

Bài kiểm tra tính cách Myers-Briggs [MBTI] được cho là không có cơ sở khoa học, không đáng tin cậy nhưng lại cực kỳ phổ biến. Vậy, có phải các kết quả mà bài kiểm tra tính cách này mang lại có thực sự là không quan trọng không? Đúng vậy, nó không thực sự nói lên bất cứ điều gì có ý nghĩa về tính cách của chúng ta cả, nhưng 88% số công ty trong danh sách Fortune 500 vẫn yêu cầu nhân viên của họ thực hiện bài đánh giá này.

Merve Emre

Câu chuyện về cách bài kiểm tra Myers-Briggs [MBTI] trở thành một phần chính không thể thiếu trong nghề nghiệp của chúng ta - điều này đã được khám phá trong cuốn sách mới được xuất bản của Merve Emre The Personality Brokers [tạm dịch: Những Người môi giới Tính cách], phản ánh sự phát triển rộng lớn hơn của văn hóa nơi làm việc. Ngày nay, người lao động không những phải bán các kỹ năng của họ, mà còn bán toàn bộ bản thân họ.

Khảo sát PISA: Những biến đổi kì lạ của điểm số của Trung Quốc

KHẢO SÁT PISA: NHỮNG BIẾN ĐỔI KÌ LẠ CỦA ĐIỂM SỐ CỦA TRUNG QUỐC

Jean – Raphael Chaponniere

Giải thích thế nào về vị trí đứng đầu của Trung Quốc trong bảng xếp hạng PISA của OCDE (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế) về trình độ của các học sinh trung học cơ sở?

Cuối tháng 11 vừa rồi, OCDE đã cho công bố kết quả của kỳ khảo sát PISA (Programme for International Student Assesment - Chương trình đánh giá học sinh quốc tế) được tổ chức năm 2018 trong các nước thành viên, chương trình đã thực hiện từ năm 2000. Hơn 600.000 người trẻ 15 tuổi đã tham gia các khảo sát về khả năng đọc, toán và khoa học. Các khảo sát này không hướng quá nhiều đến việc đo lường kiến thức lý thuyết của học sinh, mà hướng đến việc đánh giá khả năng vận dụng các kiến thức này để giải quyết các vấn đề của cuộc sống thường nhật.

Các nước trong tổ chức OCDE đạt được tiến bộ chút ít trong bảng xếp hạng này. Mỹ được xếp thứ 13, Đức thứ 20 và Pháp là 23. Các nước Á châu là các quốc gia thống trị: Hàn Quốc, Singapore hay Đài Loan, các tỉnh của Trung Quốc vừa mới tham gia và vượt lên dẫn đầu.