TRUNG QUỐC MUỐN DẪN ĐẦU THẾ GIỚI VỀ VIỆC ĐIỀU TIẾT TRÍ TUỆ NHÂN TẠO – LIỆU KẾ HOẠCH NÀY CÓ THÀNH CÔNG?

Sau khi đặt trí tuệ nhân tạo làm trọng tâm trong chiến lược kinh tế của mình, Trung Quốc đang thúc đẩy các nỗ lực tạo ra một hệ thống quốc tế để quản trị việc sử dụng công nghệ này.

Tác giả: Elizabeth Gibney

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình phát biểu tại Hội nghị Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) năm 2025 ở Gyeongju, Hàn Quốc. Ảnh: Yonhap qua AP/Alamy

Bất chấp những rủi ro từ việc làm trầm trọng thêm bất bình đẳng đến gây ra thảm họa diệt vong, thế giới vẫn chưa đạt được đồng thuần về các quy định nhằm quản trị trí tuệ nhân tạo. Mặc dù đã có các quy định chắp vá ở cấp quốc gia và khu vực, nhưng đối với nhiều nước, các quy tắc ràng buộc vẫn còn trong quá trình hoàn thiện.

Vào tháng 10, tại cuộc họp của Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC), Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã nhấn mạnh lần nữa đề xuất của Trung Quốc về việc thành lập một tổ chức có tên là Tổ chức Hợp tác Trí tuệ Nhân tạo Thế giới (World Artificial Intelligence Cooperation Organization – WAICO), nhằm quy tụ các quốc gia như một bước tiến hướng tới việc tạo ra hệ thống quản trị toàn cầu cho trí tuệ nhân tạo.

Đề xuất này là một phần của nỗ lực rộng lớn hơn nhằm dẫn dắt các hoạt động quản trị trí tuệ nhân tạo (AI), trái ngược với cách tiếp cận của Mỹ vốn tập trung vào việc bãi bỏ quy định. Khi nói đến tính minh bạch và chính sách AI, “Trung Quốc hiện đang là phe tốt”, Wendy Hall, một nhà khoa học máy tính tại Đại học Southampton, Anh, nói với các phóng viên tại một sự kiện ở London vào tháng 10.

Có rất nhiều trở ngại trên con đường tạo ra một thỏa thuận liên chính phủ mang tính ràng buộc về trí tuệ nhân tạo, nhưng một số người ủng hộ cho rằng điều đó là khả thi, so sánh công nghệ này với các lĩnh vực rủi ro nhưng hữu ích khác vốn đã có thỏa thuận, chẳng hạn như năng lượng hạt nhân và hàng không. Tạp chí Nature xem xét cách tiếp cận của Trung Quốc, liệu một cơ quan quản trị trí tuệ nhân tạo toàn cầu sẽ trông như thế nào và cơ hội thành công của nó.

Hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc có gì khác so với các quốc gia khác?

Được chính phủ khuyến khích, các công ty Trung Quốc có xu hướng phát hành các mô hình dưới dạng trọng số mở (open weight, cung cấp tham số đã huấn luyện của mô hình – ND), nghĩa là người khác có thể tải xuống và phát triển tiếp dựa trên đó. Và so với các quốc gia phương Tây, Trung Quốc ít tập trung vào việc tạo ra những cỗ máy thông minh hơn cả con người — thường được gọi là trí tuệ nhân tạo tổng quát — thay vào đó là tập trung vào cuộc chạy đua sử dụng AI để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Điều này được thể hiện rõ qua chính sách AI+ được giới thiệu vào tháng 8, trích lời Kwan Yee Ng, người đứng đầu bộ phận quản trị AI quốc tế tại Concordia AI, một công ty tư vấn có trụ sở tại Bắc Kinh tập trung vào an toàn AI.

Trung Quốc tiếp cận việc điều tiết trí tuệ nhân tạo như thế nào?

Trung Quốc là một trong những quốc gia đầu tiên ban hành các quy định cụ thể về trí tuệ nhân tạo (AI), bắt đầu từ năm 2022, và có các quy tắc toàn diện về nội dung độc hại, quyền riêng tư và bảo mật dữ liệu. Theo ông Ng, các nhà phát triển dịch vụ AI hướng đến người dùng phải cho phép các cơ quan quản lý Trung Quốc kiểm tra hệ thống của họ trước khi triển khai. Kết quả là, các mô hình như của công ty DeepSeek có trụ sở tại Hàng Châu, nổi tiếng toàn cầu với mô hình R1 hồi đầu năm nay, nằm trong số “những mô hình được quản lý chặt chẽ nhất trên thế giới”, theo Joanna Bryson, một nhà khoa học máy tính và nhà nghiên cứu về đạo đức AI tại Trường Hertie ở Berlin. Dù vậy, Angela Zhang, nhà nghiên cứu luật và chuyên gia về quy định AI tại Đại học Nam California ở Los Angeles cho biết, các nhà chức trách thường áp dụng cách tiếp cận mềm mỏng trong việc thực thi quy định trên.

Ngược lại, Hoa Kỳ không có bộ luật toàn diện nào về trí tuệ nhân tạo (AI) ở cấp liên bang, và vào tháng Giêng, Tổng thống Donald Trump đã thu hồi một sắc lệnh hành pháp nhằm đảm bảo an toàn AI. Trump đã định vị chính quyền của mình là theo đuổi lập trường ủng hộ doanh nghiệp, ông đã gợi ý trong một bài đăng trên mạng xã hội rằng họ sẽ bổ sung một điều khoản vào dự luật liên bang để ngăn các tiểu bang điều tiết AI. Cách tiếp cận của Liên minh châu Âu là phân loại các hệ thống AI theo mức độ rủi ro, với các quy tắc khác nhau liên quan đến tính minh bạch và giám sát ở mỗi cấp độ, và các nghĩa vụ có hiệu lực từ tháng Tám, nhắm vào các hệ thống AI mạnh nhất. Trong khi đó, chính phủ Anh đã gác lại kế hoạch ban hành luật toàn diện về AI, sớm nhất cũng là sang năm sau.

Hiện nay có những luật quốc tế nào để quản trị trí tuệ nhân tạo?

Rất ít. Quy định quốc tế ràng buộc về mặt pháp lý duy nhất đến từ Hội đồng Châu Âu [Council of Europe], một tổ chức quốc tế có thành viên là các nước châu Âu, tách biệt với Liên minh Châu Âu, đã thiết lập Công ước khung về Trí tuệ Nhân tạo vào tháng 5 năm 2024. Hiệp ước ràng buộc bất kỳ quốc gia ký kết nào cũng phải thực hiện các nghĩa vụ tổng quát của mình — chẳng hạn như đảm bảo các hoạt động về AI phù hợp với nhân quyền — thông qua luật pháp quốc gia của mình. Nhưng không có biện pháp trừng phạt nào và không có cơ quan thực thi siêu quốc gia nào, theo Lucia Velasco, nhà kinh tế và nhà nghiên cứu tại Sáng kiến ​​Quản trị AI của Trường Oxford Martin, đang làm việc tại New York.

Các quốc gia và doanh nghiệp cũng đã ký kết nhiều thỏa thuận không ràng buộc, chẳng hạn như Khuyến nghị của UNESCO về Đạo đức Trí tuệ Nhân tạo, Nguyên tắc AI của OECD và Tuyên bố Bletchley, một thỏa thuận quốc tế được 28 quốc gia ký kết tại Hội nghị Thượng đỉnh An toàn AI tại Vương quốc Anh năm 2023. Một số nhóm chuyên gia đã soạn thảo nhiều tài liệu phác thảo các rủi ro chính, trong đó nổi bật nhất là Báo cáo An toàn AI Quốc tế. Liên Hợp Quốc (UN) đang tiến hành một tiến trình ‘đối thoại’ và đã thành lập hội đồng khoa học để định hướng các nỗ lực điều tiết của các quốc gia.

Trung Quốc đã đề xuất điều gì?

Các quan chức Trung Quốc cho biết WAICO sẽ là một cách để các nước điều phối các quy tắc quản trị AI trong khi “tôn trọng đầy đủ sự khác biệt trong các chính sách và thực tiễn quốc gia” và đề cao vai trò của các nước Phương Nam Toàn cầu. Trung Quốc đề xuất đặt trụ sở chính của tổ chức này tại Thượng Hải, nhưng các chi tiết khác vẫn chưa rõ ràng.

WAICO dường như khó có thể trực tiếp quản trị AI theo bất kỳ cách thức nào có tính cưỡng chế (và Trung Quốc đã tuyên bố ủng hộ cách tiếp cận của Liên Hợp Quốc trong việc quản trị AI toàn cầu), nhưng đây có thể là con đường để các quốc gia dần dần quy tụ xung quanh một khuôn khổ.

Lời kêu gọi thành lập WAICO của ông Tập Cận Bình ít nhất cũng là động thái thúc đẩy lần thứ tư từ giới chức Trung Quốc trong vòng bốn tháng, cho thấy ý định này rất quan trọng đối với chính phủ Trung Quốc, theo ông Ng. Một lý do là vì lợi ích thương mại, theo bà Zhang. “Việc có thể thiết lập các tiêu chuẩn sẽ giúp các sản phẩm Trung Quốc phủ sóng khắp thế giới”, bà nói.

Động thái này cũng mang lại cho Trung Quốc một số uy thế ngoại giao. “Trung Quốc đang cố gắng đóng vai trò như một người anh cả đối với các nước Phương Nam Toàn cầu, lập luận rằng ‘chúng ta cũng cần có tiếng nói trong việc quản trị AI chứ không phải bị áp đặt’”, Zhang nói.

Một hình thái quản trị toàn cầu sẽ trông như thế nào?

Chúng ta không biết. Các chuyên gia về an toàn AI thường viện dẫn quy định về năng lượng hạt nhân và việc thành lập Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) như phép tương đồng, theo ông Ng. Các tiêu chuẩn do cơ quan của Liên Hợp Quốc đặt ra không mang tính ràng buộc pháp lý nhưng được bổ sung bởi các hiệp ước có tính ràng buộc pháp lý mà cơ quan này đã thúc đẩy, chẳng hạn như Công ước về An toàn Hạt nhân.

Một điều đặc biệt hấp dẫn, theo ông Ng, là mượn ý tưởng kiểm tra lẫn nhau hoặc kiểm tra của bên thứ ba đối với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo từ ngành năng lượng hạt nhân, nhằm đảm bảo các bên tuân thủ mọi cam kết. Một ý tưởng khác đã được đề xuất là thành lập một tổ chức tương tự như CERN, phòng thí nghiệm vật lý hạt của châu Âu, nơi trí tuệ nhân tạo tiên tiến nhất sẽ do mọi người chung tay tạo ra, vì lợi ích của tất cả. Mô hình thứ ba là một tổ chức tương tự như Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế của Liên Hợp Quốc, tổ chức này phát triển các tiêu chuẩn kỹ thuật cho ngành hàng không mà sau đó các quốc gia sẽ đưa vào luật quốc gia.

Trong tất cả các mô hình kể trên, Liên Hợp Quốc, hoặc một cơ quan của Liên Hợp Quốc, đều giữ vai trò then chốt trong việc thành lập chúng. Tuy nhiên, Velasco cho rằng “AI không hoàn toàn tương thích với các mô hình quản trị trước đây”. “AI có tính đa dụng, phát triển nhanh chóng và phần lớn được thúc đẩy bởi khu vực tư nhân.”

Theo Velasco, Liên Hợp Quốc có thể là nơi một cơ chế quản trị AI toàn cầu trong tương lai ra đời, nhưng chuyện này đòi hỏi một quốc gia thành viên phải khởi xướng điều đó tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc.

Khả năng điều tiết AI trên toàn cầu trong tương lai gần là bao nhiêu?

Cuộc đua được xem là đang diễn ra giữa Mỹ và Trung Quốc để thống trị lĩnh vực AI toàn cầu khiến việc tạo ra bất kỳ thỏa thuận quốc tế nào nhằm đặt ra giới hạn cho công nghệ này trở nên “rất khó khăn”, theo Grace Gonzales, cố vấn chính sách tại ControlAI, tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại London chuyên giảm thiểu rủi ro từ AI đối với nhân loại.

Kể từ Tuyên bố Bletchley, sự tập trung vào an toàn AI đã suy yếu tại các sự kiện kế tiếp ở Seoul và Paris, và hiện đang có “tình trạng thiếu hụt các kênh chính phủ vững chắc trên diện rộng” liên quan đến các quốc gia hàng đầu về AI, theo ông Ng. Mặc dù Liên Hợp Quốc là nền tảng tập hợp nhiều quốc gia nhất, nhưng “kèm theo đó là một loạt thách thức”, chẳng hạn như thiếu kinh phí và quy trình chậm chạp, theo Brian Tse, người sáng lập Concordia AI.

Tuy nhiên, các tiêu chuẩn chung vẫn có thể hình thành mà không cần đến các thỏa thuận quốc tế có tính ràng buộc. Theo ông Ng, WAICO có thể đảm nhiệm “một chức năng trọng yếu” nếu nó thúc đẩy sự hiểu biết chung về các rủi ro và năng lực của AI, hoặc giúp các quốc gia thống nhất không vượt qua một số giới hạn nhất định trong phát triển AI.

Công ước An toàn Hạt nhân năm 1994 đã giúp cải thiện an toàn lò phản ứng, nhưng công ước chỉ ra đời sau thảm họa hạt nhân Chernobyl năm 1986 ở Liên Xô, ông Tse cho biết. “Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, nhiệm vụ của chúng ta là phải đảm bảo luôn đi trước một bước,” ông nói, và giảm thiểu nguy cơ xảy ra khủng hoảng “trước khi nó xảy ra”.

Nature 648, 503-505 (2025)

doi: https://doi.org/10.1038/d41586-025-03902-y

Huỳnh Thị Thanh Trúc dịch

Nguồn: China wants to lead the world on AI regulation — will the plan work?, Nature, 01 December 2025.