COVID-19 TẠI CHÂU Á/VIỆT NAM: TẠI SAO LÂY NHIỄM VÀ TỬ VONG THẤP?

Nguyễn Sĩ Huyên

Cập nhập những dữ liệu về COVID-19, xét về mặt lây nhiễm và con số tử vong thấp liên quan đến COVID-19, thì Việt Nam hiện nay đang dẫn đầu trong những nước có mật độ dân số cao tương tự.

Câu hỏi là tại sao, khác hẳn với Châu Âu, một số nước ở Châu Á có số ca lây nhiễm và tử vong thấp, và Việt Nam có gì đặc biệt hơn để có thể giữ vị trí hàng đầu trong các nước hiện nay?

Trong khuôn khổ thời gian 10 phút cho phép, tôi xin trình bày một số biện pháp cơ bản đã được thực hiện ở một số nước Châu Á và những yếu tố thuận lợi ngẫu nhiên về mặt xã hội đã đưa đến thành công trong việc phòng chống đại dịch COVID-19 tại những nước đó:

Pascal Picq: “Giống đực của loài người nằm trong số những loài linh trưởng bạo lực nhất đối với giống cái, những phụ nữ”

 PASCAL PICQ: “GIỐNG ĐỰC CỦA LOÀI NGƯỜI NẰM TRONG SỐ NHỮNG LOÀI LINH TRƯỞNG BẠO LỰC NHẤT ĐỐI VỚI GIỐNG CÁI, NHỮNG PHỤ NỮ”

PHỎNG VẤN

Florence Rosier thực hiện

Trong tác phẩm mới nhất của mình, nhà cổ nhân học đề ra một cách phân tích theo thuyết tiến hóa về sự cưỡng bức phụ nữ và kết luận đó là một vấn đề xã hội, văn hóa và nhân học.

Nhà cổ nhân học Pascal Picq, năm 2014. LIONEL BONAVENTURE / AFP

Charles Darwin, Friedrich Engels, Karl Marx, tất cả đều có nhận định sau đây: trong các xã hội loài người, tầng lớp bị áp bức đầu tiên là phụ nữ. Tại sao lại có nhiều bạo lực như thế? Cho đến nay, vấn đề này đã được khảo sát dựa vào nhân học, xã hội học, dân tộc học… Trong tác phẩm mới nhất của ông Et l’évolution créa la femme - Và sự tiến hóa đã tạo ra phụ nữ - (Nhà xuất bản Odile Jacob, 464 pages, 22,90 euros) Pascal Picq, giảng sư tại Collège de France, đã đưa ra một cách nhìn theo thuyết tiến hóa về vấn đề này của xã hội. Di sản sinh học hay sự tiến hóa không may của các xã hội loài người? Thực trạng tự nhiên hay văn hóa?

Ông đã tìm cách trả lời câu hỏi về nguồn gốc của sự lệ thuộc của phụ nữ như thế nào? (một vấn đề vốn gây nhiều tranh cãi)

Tôi muốn thoát ra khỏi những tư tưởng rập khuôn hay những hệ tư tưởng riêng có của một phần các khoa học xã hội với một quan điểm mới, một cách tiếp cận khoa học theo thuyết tiến hóa. Cách tiếp cận này được thiết kế theo hai giai đoạn. Trước tiên tôi so sánh mức độ cưỡng bức giới tính giữa các loài linh trưởng khác nhau trong đó có loài người chúng ta. Những hạn chế về môi trường và sinh học tương tự nhau có tạo ra những ảnh hưởng như nhau đối với hành vi cưỡng bức của giống đực? Sau đó tôi đi sâu nghiên cứu thời tiền sử của loài người và một số loài gần gũi với loài người. Quyển sách của tôi đề ra một phác họa về điều có thể là sự tiến hóa của phụ nữ và các quan hệ giới qua các thời kỳ khác nhau của thời tiền sử. Bạo lực chống lại họ đã xuất hiện như thế nào? Và những bạo lực này đã tiến hóa như thế nào qua các giai đoạn lịch sử và qua các nền văn hóa?

NĂM NĂM SAU THỎA THUẬN PARIS, 30 NĂM SAU BÁO CÁO ĐẦU TIÊN CỦA IPCC, CUỐI CÙNG SẼ LÀ SỰ TĂNG TỐC HÀNH ĐỘNG VÌ KHÍ HẬU TOÀN CẦU?

Ngày 10 tháng 12 năm 2020

Christian de Perthuis

Biểu tình ủng hộ hành động vì khí hậu vào tháng 12 năm 2015, tại Oostende (Bỉ). NICOLAS MAETERLINCK / BELGA / AFP

“Nồng độ khí nhà kính trong khí quyển chỉ cân bằng một cách chậm chạp dưới hiệu ứng của việc giảm thải khí nhà kính. Thời gian tăng phát thải càng dài, thì cần phải giảm thải càng nhiều để nồng độ khí nhà kính cân bằng ở một mức nhất định.”

Chúng ta có thể tưởng rằng trích dẫn trên được rút ra từ văn kiện của Thỏa thuận Paris về khí hậu, vừa được tổ chức kỷ niệm lần thứ năm ngày ký kết Thỏa thuận này vào hôm thứ Bảy tuần này, hôm 12 tháng 12 năm 2020. Thế nhưng, nguồn gốc của nó là báo cáo đánh giá đầu tiên của Nhóm các chuyên gia liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC, Intergouvernemental Panel on Climate Change), được đệ trình cách đây 30 năm cho các nhà hoạch định chính sách vào thời đó. Đó là điểm khởi đầu thực sự của cuộc đàm phán về khí hậu.

Từ kỷ niệm kép nói trên nổi lên một ấn tượng chung: cứ mỗi lần như vậy là một sự khởi động hết tốc độ, sau đó là việc động cơ bị rít và cuối cùng là một hành trình chậm chạp trong tuyệt vọng.

800 nhà khoa học nói rằng đã đến lúc từ bỏ “ý nghĩa thống kê” + Giải thích đơn giản về giá trị-p cho các Nhà Khoa học Dữ liệu

800 NHÀ KHOA HỌC NÓI RẰNG ĐÃ ĐẾN LÚC TỪ BỎ “Ý NGHĨA THỐNG KÊ”

Các giá trị-p và “ý nghĩa thống kê” bị hiểu nhầm một cách phổ biến. Đây là ý nghĩa thực sự của chúng.

Brian Resnick | @B_resnick | brian@vox.com

Ngày 22 tháng 3 năm 2019

Có một tình thế phổ biến rằng việc theo đuổi các giá trị-p đã khiến khoa học đi chệch hướng. erhui1979/Getty Creative Images

Trong suốt một thời gian dài, sự nghiệp của nhiều nhà khoa học đã được xây dựng xoay quanh việc theo đuổi một giá trị thống kê duy nhất: p < 0,05.

Trong nhiều ngành khoa học, đó là ngưỡng mà khi vượt quá nó thì các kết quả nghiên cứu có thể được tuyên bố là “có ý nghĩa thống kê”, điều này thường được diễn giải ít có khả năng các kết quả thu được là do may mắn, một hệ quả của sự ngẫu nhiên.

Dẫu cho đây cũng chẳng phải là ý nghĩa thực sự của nó trong thực tiễn. “Ý nghĩa thống kê” rất thường xuyên bị hiểu nhầm — và bị sử dụng sai. Đó là lý do tại sao mà một nhóm gồm ba nhà khoa học viết bài cho tạp chí Nature [Tự nhiên] tuần này đang kêu gọi “phải từ bỏ toàn bộ khái niệm ý nghĩa thống kê”.

PHỎNG VẤN

ALAIN CAILLÉ: “CÁC KHOA HỌC XÃ HỘI KHÔNG CÒN TẠO ĐIỀU KIỆN SUY NGHĨ VỀ THẾ GIỚI”

Alain Caillé (1944-)

Đối diện với những diễn ngôn rất chuyên sâu của các khoa học xã hội nhưng không có khả năng nắm bắt được sự phức tạp của thế giới hiện nay, nhà xã hội học và kinh tế học Alain Caillé đi tiên phong trong cách tiếp cận tổng hợp. Cùng với Philippe Chanial, Stéphane Dufoix và Frédéric Vandenberghe, ông vừa mới chủ biên tác phẩm Des sciences sociales à la science sociale globalisée. Fondements anti-utilitaristes (Từ những khoa học xã hội đến khoa học xã hội. Các nền tảng của phong trào chống chủ nghĩa duy lợi) (bộ sưu tập La bibliothèque du Mauss, Le Bord de l’eau), bộ sách này tập hợp sự đóng góp của nhiều nhà nghiên cứu, trong đó có Robert Boyer, François Dubet, Olivier Favereau, Nathalie Heinich, André Orléan, v.v.^[*].

Các khoa học xã hội ít có khả năng hơn trước để hiểu những qui luật vận hành của các xã hội như thế nào?

Càng ngày ta càng có ít điểm mốc trong những gì đang xảy ra. Những hiện tượng hiện nay thật phức tạp vì chúng bao gồm cùng lúc các tính chất kinh tế, chính trị, tôn giáo, chiến lược và môi trường. Đối diện với điều đó, các khoa học xã hội chỉ đưa ra những diễn ngôn mang tính chuyên ngành - về khủng hoảng môi trường, những thiên đường thuế, những thách thức địa chiến lược, v.v. -, những phần rời rạc của diễn ngôn không tạo điều kiện cho việc suy nghĩ về thế giới trong tổng thể phức hợp của nó.

Nếu ta so sánh với các khoa học xã hội trước đây, trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ của chúng vào đầu thế kỷ XX, ta thấy có những tư tưởng chủ đạo: chất vấn về hiện đại hóa, công nghiệp hóa, sự xuất hiện của xã hội thị trường… Những điều này tạo nên một khuôn khổ cho tính chất dễ hiểu và diễn giải tổng hợp. Ngày nay không còn những hệ hình xuyên ngành - như chủ nghĩa cấu trúc, chủ nghĩa mác-xít, v.v. - trước đây.

Đối mặt với Trung Quốc, EU và NATO thôi thúc Biden khôi phục mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương

 ĐỐI MẶT VỚI TRUNG QUỐC, EU VÀ NATO THÔI THÚC JOE BIDEN KHÔI PHỤC MỐI QUAN HỆ XUYÊN ĐẠI TÂY DƯƠNG

Pierre-Antoine Donnet

Nữ Thủ tướng Đức Angela Merkel tiếp Joe Biden, khi đó là Phó Tổng thống Hoa Kỳ, tại Munich vào ngày 7 tháng 2 năm 2015. (Nguồn: Time)

Gần như cùng lúc, Liên minh châu Âu (EU) và NATO đã có những lời kêu gọi thúc giục chính quyền tương lai của Joe Biden để hàn gắn lại mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương, vốn bị rạn nứt dưới thời Tổng thống Donald Trump sắp mãn nhiệm. Một trong những mục tiêu là: chung sức trở lại để đối phó tốt hơn với sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc.

Trong một báo cáo được Ủy ban châu Âu chuẩn bị vào cuối tháng 11, Brussels kêu gọi Washington nắm bắt “cơ hội của một thế hệ” để xây dựng một liên minh toàn cầu mới với châu Âu nhằm đối phó với “thách thức chiến lược” do Trung Quốc đặt ra. Trong tài liệu này, được tờ Financial Times đưa tin, Ủy ban châu Âu đề xuất với chính quyền của Tổng thống đắc cử Joe Biden, người sẽ nắm quyền lãnh đạo Hoa Kỳ vào ngày 20 tháng 1 tới, làm “hồi sinh” mối quan hệ đối tác xuyên Đại Tây Dương và nhấn mạnh đến sự cần thiết của “đổi mới” cho liên minh của một thế giới dân chủ khi đối mặt với các chế độ chuyên chế, đặc biệt trong số đó là Trung Quốc.

Báo cáo này, do Ủy ban châu Âu và các đại diện chính của EU về đối ngoại chuẩn bị, sẽ được đệ trình để lãnh đạo các nước thành viên thông qua tại hội nghị thượng đỉnh châu Âu vào thứ Năm ngày 10 và thứ Sáu ngày 11 tháng 12 này. Báo cáo gợi ý sử dụng việc tổ chức hội nghị thượng đỉnh Âu-Mỹ trong sáu tháng đầu năm 2021 để khởi động một “lịch trình xuyên Đại Tây Dương mới”.

“Là những xã hội dân chủ và nền kinh tế thị trường, Liên minh châu Âu và Hoa Kỳ thống nhất về thách thức chiến lược đối với sự trỗi dậy của Trung Quốc trên trường quốc tế, mặc dù chúng ta không phải lúc nào cũng thống nhất về cách thức tốt nhất để giải quyết thách thức đó”, tài liệu này nhấn mạnh.

THIẾT KẾ VẮC XIN CHO MỌI NGƯỜI CHỨ KHÔNG VÌ LỢI NHUẬN

Các tác giả: Mariana Mazzucato, Henry Lishi Li Và Els Torreele

Đối với tất cả hy vọng được thúc đẩy bởi các công bố về hiệu quả đã được chứng minh ở nhiều ứng viên vắc xin COVID-19, vẫn còn một chặng đường dài để thực hiện lời hứa về một “vắc xin dành cho mọi người” phổ biến, có sẵn miễn phí. Về vấn đề này, lợi ích quốc gia và tư nhân hiện đang lấn át nguyên tắc y tế công bằng.

LONDON - Những thông báo gần đây về hiệu quả đã được chứng minh trong các thử nghiệm vắc xin COVID-19 đã mang lại hy vọng rằng sự trở lại bình thường đang trong tầm mắt. Dữ liệu sơ bộ về vắc xin mRNA mới của Pfizer/BioNTech và Moderna rất đáng khích lệ, cho thấy rằng các vắc xin này đang được phê duyệt để sử dụng khẩn cấp. Và những tin tức gần đây về tính hiệu quả (mặc dù với tỷ lệ thành công thấp hơn một chút) trong một loại vắc xin từ AstraZeneca và Đại học Oxford đã thúc đẩy sự lạc quan rằng thậm chí còn có nhiều bước đột phá hơn nữa đang trên đường tiến triển.

Về lý thuyết, sự xuất hiện của một loại vắc xin an toàn và hiệu quả sẽ là dấu hiệu khởi đầu cho sự kết thúc của đại dịch COVID-19. Trên thực tế, chúng ta thậm chí còn chưa chấm dứt bước khởi đầu của việc phân phối những thứ cần thiết: một “vắc xin dành cho mọi người” được phân phối công bằng và cung cấp miễn phí cho tất cả những ai cần.

“Liên minh trà sữa” đã gắn kết các nhà đấu tranh trẻ tuổi ủng hộ nền dân chủ ở Hồng Kông, Đài Loan và Thái Lan như thế nào

“LIÊN MINH TRÀ SỮA” ĐÃ GẮN KẾT CÁC NHÀ ĐẤU TRANH TRẺ TUỔI ỦNG HỘ NỀN DÂN CHỦ Ở HỒNG KÔNG, ĐÀI LOAN VÀ THÁI LAN NHƯ THẾ NÀO

Cyrielle Cabot

Những người biểu tình ủng hộ dân chủ ở Bangkok, tháng 10 năm 2020 (Nguồn: Time.com)

Trong những tháng gần đây, những người biểu tình ủng hộ dân chủ ở Hồng Kông, Đài Loan và Thái Lan đã thành lập một liên minh xuyên quốc gia, “Liên minh trà sữa”. Mục tiêu của họ: hỗ trợ lẫn nhau trong các cuộc đấu tranh bằng cách tạo ra một phong trào toàn châu Á vì dân chủ.

Hình ảnh cảnh sát dùng vòi rồng phun nước đẩy lùi đám đông dùng ô che chắn cho thân mình, hàng nghìn người mặc đồ đen cùng lúc tràn ra nhiều nơi trong thành phố… Những hình ảnh biểu tình ủng hộ dân chủ vốn diễn ra ở Thái Lan từ nhiều tuần qua giống, đến mức nhầm lẫn, những cuộc biểu tình mà Hồng Kông đã trải qua một năm trước, trước khi bị bóp nghẹt bởi luật an ninh quốc gia nghiêm khắc.

GIẢI NOBEL CHO LÝ THUYẾT ĐẤU GIÁ: PAUL MILGROM VÀ ROBERT WILSON

Timothy Taylor

Đấu giá được sử dụng rộng rãi trong toàn bộ nền kinh tế. Các nhà đấu giá lớn như Christie’s và Sotheby’s nổi tiếng với việc bán các kiệt tác nghệ thuật, và nhiều người từng đấu giá trực tiếp ở một sự kiện gây quỹ hay chợ trời, hoặc trực tuyến trên các website như eBay. Nhưng quan trọng hơn cả là những ứng dụng của đấu giá mà không nhiều người biết. Các nhà quảng cáo online phải đấu giá để giành quyền xuất hiện trên màn hình của bạn. Chính phủ Hoa Kỳ vay tiền bằng cách bán nợ kho bạc theo thể thức đấu giá. Khi các nhà phân phối điện ký hợp đồng mua điện từ nhà sản xuất, họ hay đấu giá. Một vài đề xuất mua bán giấy phép phát thải carbon, như một cơ chế để giảm dần phát thải carbon, sẽ đem bán đấu giá quyền phát thải.

Đấu giá hữu ích ở chỗ trong một số trường hợp, chúng buộc khu vực công phải ra quyết định dựa trên giá trị kinh tế và không thể dùng trò thiên vị. Ví dụ, khi thành phố muốn ký hợp đồng với một công ty thu gom rác thải gia đình, các công ty có thể nộp hồ sơ dự thầu—thay vì để hội đồng thành phố chọn công ty của con ông chủ tịch. Khi chính phủ Mĩ muốn trao quyền khai thác dầu ngoài khơi cho các công ty, hay muốn phân bổ phổ tần vô tuyến cho các công ty viễn thông, họ có thể bán đấu giá các quyền đó, thay vì giao cho công ty nào có những nhà vận động hành lang tốt nhất. Ở nhiều quốc gia, đấu giá được dùng để tư nhân hóa việc bán một công ty từng do chính phủ sở hữu.

Các nhà kinh tế giống người kể chuyện hơn là nhà khoa học - đừng để Giải Nobel cho “khoa học kinh tế” đánh lừa bạn

 CÁC NHÀ KINH TẾ HỌC GIỐNG NGƯỜI KỂ CHUYỆN HƠN LÀ NHÀ KHOA HỌC - ĐỪNG ĐỂ GIẢI NOBEL CHO “KHOA HỌC KINH TẾ” ĐÁNH LỪA BẠN

Carolin Benack

Nghiên cứu sinh Tiến sĩ, Đại học Duke

Các nhà kinh tế hàng đầu của Mỹ thích kể những câu chuyện. Hình ảnh: Jessica McGowan/Getty

Khi nghe một nhà kinh tế học nói, nhiều khả năng là bạn sẽ thấy rất nhiều những số liệu thống kê.

Bài phát biểu của Chủ tịch Cục Dự trữ liên bang (Fed) Jerome Powel tại Hiệp hội Kinh tế Kinh doanh Quốc gia Mỹ (NABE) vào ngày 6/10 là một ví dụ. Trong vòng hai phút đầu tiên ông chỉ nói đến một tràng dài chóng mặt các chỉ số kinh tế: tăng trưởng, tỷ lệ thất nghiệp, lạm phát chi tiêu tiêu dùng cá nhân, sự tham gia lực lượng lao động, năng suất, lương thực tế, v.v..

Nhưng nếu theo dõi bài phát biểu, bạn có thể nhận ra ông ấy rất ít trích dẫn các số liệu thực tế. Đó là bởi vì Powel, và các nhà kinh tế học nói chung, có xu hướng quan tâm đến chiều hướng của các con số hơn là bản thân chúng. Tỷ lệ thất nghiệp cao hay thấp? Chỉ số Dow Jones tăng hay giảm? Tăng trưởng GDP đang hướng lên hay hướng xuống?

Nói cách khác, Powell đang kể cho bạn một câu chuyện. Và mặc dù các nhà kinh tế học theo truyền thống có một mong muốn là lĩnh vực của họ có thể liên kết với những ngành được gọi là khoa học cứng - một trò ảo thuật được minh họa bởi Giải Nobel về Khoa học Kinh tế - tôi vẫn thấy nó có nhiều điểm tương đồng với văn học, đặc biệt là tiểu thuyết, hơn là vật lý hay hóa học.

Là một học giả văn chương, khi nghiên cứu kinh tế học và lịch sử của nó, tôi nhận thấy rằng việc ý thức được sự giống nhau giữa các kinh tế gia và tiểu thuyết gia giúp chúng ta đánh giá tốt hơn những tuyên bố của họ. Cả hai đều đang kể những câu chuyện. Việc hiểu được điều này khiến chúng ta tự tin hơn để đánh giá mức độ đáng tin cậy của những gì họ đang nói với chúng ta.