23.5.21

Trần Việt Phương: “Bàng hoàng khi bước vào Đại học”

“BÀNG HOÀNG KHI BƯỚC VÀO ĐẠI HỌC”[*]

Trần Việt Phương

Lời nói đầu. Ngày 6 tháng 5, 2021, kỷ niệm ngày mất thứ 4 của nhà thơ, nhà văn hóa, nhà chính trị Trần Việt Phương. Mười một năm trước (2010) ông đã cùng tham gia Kỷ yếu ĐẠI HỌC HUMBOLDT 200 NĂM:

KỶ YẾU ĐẠI HỌC HUMBOLDT 200 NĂM

Đó là niềm vui và vinh dự lớn cho chúng tôi, làm cho số Kỷ yếu trở nên thêm phần trang trọng và súc tích. Cảm giác “bàng hoàng” của ông khi bước vào đại học giống như cảm giác tôn kính của nhiều sinh viên khi bước vào đại học hay thư viện, những thánh đường học thuật vĩ đại ở châu Âu. Đại học, như nhà triết học J. G. Fichte nói, là “tài sản thiêng liêng nhất mà nhân loại có được.” Có lẽ ông đã có sự cảm thụ sâu sắc về đại học nên mới có được cảm giác bàng hoàng, chứ không phải xem đại học chỉ là “bộ máy” để sản xuất ra những sản phẩm của nó.

Dưới đây tôi xin đăng lại bài viết đó để kỷ niệm và tưởng nhớ ông. Sau số Kỷ yếu, tôi có dịp một lần gặp ông tại Hà Nội vào một buổi tối, có cả chị Phạm Chi Lan (tôi cũng lần đầu tiên gặp gỡ), anh Lê Đăng Doanh và nhiều sĩ phu khác. Lúc đó tôi được biết rằng ông sống chay trường. Lúc đó tôi mới cảm nhận được nhân cách lớn của ông. Ông nổi tiếng với những tập thơ Cửa mở năm 1970 và Cửa đã mở năm 2008.

Ngoài ra ông cũng đã tham gia Kỷ yếu mừng Đặng Đình Áng 80 tuổi năm 2006. Hai người từng là bạn học thân thiết của trường Bưởi (Chu Văn An), cả hai đều thích toán, nhưng rồi sau đó phải chia tay kẻ bắc người nam. Năm 1975, khi vào Sài gòn, người đầu tiên ông đến thăm là Đặng Đình Áng đang sống căn hộ đường Duy Tân, giờ là Phạm Ngọc Thạch. Ông tin rằng, nhà thơ và nhà toán học, bản chất, rất gần gũi nhau. NXX

Trần Việt Phương (1928-2017). (Ảnh từ báo Vietnamnet)

Print Friendly and PDF

22.5.21

Covid-19 ở Ấn Độ: “Số đông đảo người chết” mà một “Nhà nước theo chủ nghĩa ngu dân phải chịu trách nhiệm”

COVID-19 Ở ẤN ĐỘ: “SỐ ĐÔNG ĐẢO NGƯỜI CHẾT” MÀ MỘT “NHÀ NƯỚC THEO CHỦ NGHĨA NGU DÂN PHẢI CHỊU TRÁCH NHIỆM”

Patrick de Jacquelot

M. Rajshekhar: “Ở tất cả các bang này, bất lợi từ cơ sở hạ tầng y tế công cộng nghèo nàn đã làm trầm trọng thêm tình hình bởi các chính quyền địa phương theo chủ nghĩa ngu dân, thiếu năng lực tri thức để đối phó với một điều gì đó mới mẻ như đại dịch.” (Nguồn: Bloomberg)

M. Rajshekhar, nhà báo phóng sự điều tra người Ấn Độ, vừa xuất bản cuốn Despite the State [Bất chấp Nhà nước], mô tả một cách sâu sắc những thất bại của hệ thống dân chủ Ấn Độ. Ông thổ lộ với trang Asialyst phân tích của ông về những nguyên nhân khủng hoảng y tế đang tàn phá đất nước Ấn Độ.

PHỎNG VẤN

M. Rajshekhar, 45 tuổi, là nhà báo kinh tế từ hơn hai mươi năm. Sau khi làm việc cho tờ The Economic Times, nhật báo kinh tế tiếng Anh lớn nhất Ấn Độ, nơi ông phụ trách đưa tin về đời sống nông thôn và môi trường, ông đã bắt tay vào một dự án phi thường cho trang tin tức độc lập Scroll.in: một sự đắm mình trong sáu bang của liên bang Ấn Độ trong gần ba năm. Trái với cách làm thông thường của các phương tiện truyền thông lớn của Ấn Độ, vốn đưa tin của đất nước từ các siêu đô thị, như Delhi hoặc Bombay, cách tiếp cận của ông, ngược lại, nhắm đến việc đi sát với thực địa, nhiều nhất có thể, để xác định những nhân tố đang tiến hóa ở những vùng chưa bao giờ nghe nói đến của Ấn Độ.

Trải nghiệm này đã dẫn Shekhar lần lượt đi đến các bang Mizoram, Orissa, Punjab, Tamil Nadu, Bihar và Gujarat. Ở đó, ông đã tìm thấy chất liệu phục vụ cho nhiều bài phóng sự sống động về sự rối loạn chức năng của các chính quyền địa phương, sự lãng phí nguồn lực, mức độ tham nhũng và sự yếu kém toàn diện của các cấu trúc dân chủ. Vào thời điểm đó, nhà báo đã thổ lộ với trang Asialyst kết luận của ông về nạn tham ô của cải của bang Punjab vì lợi ích của đảng cầm quyền.

Từ trải nghiệm thọc vào những chỗ sâu kín của nước lục địa Ấn Độ này, Shekhar đã viết một cuốn sách được xuất bản vào tháng 1 năm 2021 với tựa đề Despite the State – Why India lets its people down and how they cope [Bất chấp Nhà nước – Vì sao Ấn Độ bỏ rơi người dân và cách thức họ đối phó], NXB Westland Publications, sách có sẵn trên Amazon). Trong cuốn sách này, được rất nhiều độc giả đón nhận ở Ấn Độ, ông sử dụng lại toàn bộ các bài phóng sự của mình và phê phán không khoan nhượng “sự thất bại của nền dân chủ”, mà theo ông, đặc trưng cho sự vận hành hoạt động của các bang thuộc liên bang Ấn Độ – cũng như sự vận hành hoạt động của Nhà nước trung ương. Một cái nhìn toàn diện, mà ngày nay, cho phép ông thổ lộ với trang Asialyst một nhận định sắc bén về cuộc khủng hoảng Covid-19 đang tàn phá đất nước Ấn Độ.

Shekhar hiện đang làm việc với tư cách là một nhà báo tự do, chuyên về các vấn đề năng lượng, môi trường và khí hậu, ông đã giành được nhiều giải thưởng báo chí, trong đó có Giải thưởng tưởng niệm Bala Kailasam, Giải thưởng nhà báo xuất sắc Ramnath Goenka và 5 giải thưởng Shriram về nền báo chí tài chính.

Có thể tìm thấy các bài báo của ông trên mrajshekhar.in.

Nhà báo phóng sự điều tra người Ấn Độ, M. Rajshekhar. (Nguồn: M. Rajshekhar)

Print Friendly and PDF

21.5.21

Khoa học thần kinh, tâm lý học và kinh tế học: chứng cứ về Hệ thống 3

KHOA HỌC THẦN KINH, TÂM LÝ HỌC VÀ KINH TẾ HỌC: CHỨNG CỨ VỀ HỆ THỐNG 3

Leigh Caldwell

Trong bài viết trước, tôi đã phác thảo quan niệm về Hệ thống 3, nó là gì và tại sao nó lại quan trọng. Nhìn ngắn gọn, Hệ thống 3 là năng lực tâm lý để tưởng tượng về tương lai và đánh giá việc bạn sẽ hạnh phúc như thế nào trong đó – dựa trên việc bản thân quá trình tưởng tượng đem lại cho bạn mức độ hài lòng ra sao.

Rất nhiều nghiên cứu khác nhau đã kết hợp với nhau để cho ra kết quả về việc nhìn nhận Hệ thống 3 như một quá trình tâm lý riêng biệt. Tôi tóm tắt các bước chính như sau:

Print Friendly and PDF

19.5.21

Chủ nghĩa tư bản, không có đối thủ

CHỦ NGHĨA TƯ BẢN, KHÔNG CÓ ĐỐI THỦ

Từ khi Chiến tranh lạnh kết thúc, chủ nghĩa tư bản không còn đối thủ nữa. Tuy nhiên, nó bị tách thành hai loại: một chủ nghĩa tư bản tự do dựa trên tài năng do Mỹ dẫn đầu, và một chủ nghĩa tư bản chính trị do Trung quốc dẫn đầu. Không chỉ là hai Quốc gia, đó là hai mô hình ngày nay đang đối đầu nhau trong một cuộc chiến thu hút ảnh hưởng. Theo Branko Milanovic, trong hai chủ nghĩa đó, chủ nghĩa nào điều hành tốt nhất những bất bình đẳng về thu nhập và các cơ cấu giai cấp sẽ được ưa thích nhất.

Tác giả: Branko Milanovic | Người dịch: Baptiste Mylondo


“
[Giai cấp tư sản] bắt buộc tất cả các quốc gia phải tiếp nhận kiểu sản xuất [của nó] […] nghĩa là trở thành tư sản. Nói gọn lại, nó tạo dựng thế giới theo hình ảnh của nó.”

Marx và Engels[1]

“Vào đúng lúc của những phát hiện này, tương quan lực lượng có lợi cho người châu Âu đến nỗi họ phạm phải đủ loại bất công trong những quốc gia xa xôi này mà không bị trừng phạt. Có thể là trong tương lai khi những người dân bản địa mạnh lên, hoặc người châu Âu yếu đi, thì dân cư khắp mọi miền trên thế giới sẽ đạt đến sự bình đẳng này bằng lòng can đảm và sức mạnh, và bằng cách gợi lên một nỗi sợ hãi lẫn nhau, sự bình đẳng này một mình nó có thể áp đặt nỗi sợ cho các quốc gia độc lập, để tiếp theo sau sự bất công của chúng là một sự tôn trọng nào đó các quyền của mọi người. Tuy nhiên, không điều gì có vẻ thực hiện sự công bằng bắt buộc này bằng sự chia sẻ tri thức và đủ loại cải tiến được sản sinh ra một cách tự nhiên, hay đúng hơn là một cách cần thiết, bởi một nền thương mại được phát triển từ tất cả các nước đến tất cả các nước.”

Adam Smith[2]

Print Friendly and PDF

17.5.21

Chúng ta đo lường mức độ hạnh phúc như thế nào?

CHÚNG TA ĐO LƯỜNG MỨC ĐỘ HẠNH PHÚC NHƯ THẾ NÀO?

Henry S. Richardson và Erik Schokkaert

Nhiều ý kiến bất đồng nhau về định nghĩa của hạnh phúc. Tuy nhiên có một sự đồng thuận đang lớn dần rằng nó không thể bị giản lược thành tiêu dùng vật chất và các khía cạnh khác nữa của cuộc sống, như là sức khỏe và các mối quan hệ xã hội lành mạnh, là quan trọng để trở nên hạnh phúc.

Tăng cường hạnh phúc được công nhận rộng rãi là một trong những thành tố quan trọng của tiến bộ xã hội, nhưng nếu tất cả những khía cạnh khác nhau của cuộc sống đều góp phần tạo nên hạnh phúc, chúng ta nên chăng hay có thể xây dựng một phương pháp đo lường tổng thể nó không? Ví dụ, “sự hạnh phúc” có phải là một thước đo tốt?

Trước khi chúng ta có thể bắt đầu theo dõi tiến bộ xã hội về mặt mức độ hạnh phúc, chúng ta cần làm rõ hơn về mặt khái niệm của nó.

Đan Mạch được nhìn nhận là đất nước hạnh phúc nhất thế giới. Ảnh Jacob Gronholt-Pedersen/Reuters

Print Friendly and PDF

16.5.21

Sách: “Pandémie, le basculement du monde [Đại dịch, sự chuyển hướng của thế giới]” của tác giả Hubert Testard, hay tiến trình tăng tốc sự mất cân bằng với châu Á

SÁCH: “PANDÉMIE, LE BASCULEMENT DU MONDE [ĐẠI DỊCH, SỰ CHUYỂN HƯỚNG CỦA THẾ GIỚI]” CỦA TÁC GIẢ HUBERT TESTARD, HAY TIẾN TRÌNH TĂNG TỐC SỰ MẤT CÂN BẰNG VỚI CHÂU Á

Joris Zylberman

Một năm trước, ngày 8 tháng 4 năm 2020, chuyến tàu lửa đầu tiên rời Vũ Hán vào ngày gỡ bỏ phong tỏa. (Nguồn: DW)

Thế giới sau khi tiêm chủng sẽ quay trở lại thời kỳ trước đại dịch? Không hẳn thế, nếu chấp nhận sự chứng minh được lập luận một cách chặt chẽ của tác giả Hubert Testard trong cuốn Pandémie, le basculement du monde [Đại dịch, sự chuyển hướng của thế giới], nhà xuất bản Editions de l'Aube, ngày 18 tháng 3 vừa qua. Cuộc khủng hoảng y tế đã gây ra hàng loạt cú sốc ở nhiều cấp độ, kỹ thuật số, thương mại, tài chính, xã hội hoặc khí hậu. Chúng ta sẽ phải sống chung với điều đó trong ít nhất một thập kỷ. Các xu hướng tồn tại trước đó đang tăng tốc, nhưng không chỉ có thế. Toàn cầu hóa đang trong quá trình chuyển đổi. Sự đảo lộn của thế giới khiến cho toàn cầu hóa nghiêng về phía châu Á nhiều hơn, nơi công tác phòng chống đại dịch hiệu quả hơn. Nhưng chúng ta đang nói đến vùng nào của châu Á? Đó chính là vấn đề, trong số nhiều vấn đề khác, làm nên sắc thái của cuốn sách. Cuốn sách, một cách thực dụng, kêu gọi không nên rơi vào cuộc đối đầu có hệ thống giữa phương Tây và Trung Quốc. Vì lợi ích của khí hậu và sự đoàn kết thế giới về vấn đề y tế. Cuộc phỏng vấn.

Print Friendly and PDF

15.5.21

Covid-19: Dỡ bỏ bằng sáng chế về vắc-xin, giải pháp nhiệm mầu hay ảo ảnh?

COVID-19: DỠ BỎ BẰNG SÁNG CHẾ VỀ VẮC-XIN, GIẢI PHÁP NHIỆM MẦU HAY ẢO ẢNH?

Clotilde Jourdain-Fortier và Mathieu Guerriaud

Đầu tháng 5 [năm 2021], Hoa Kỳ và Pháp đã ghi tên mình vào danh sách những nước kêu gọi loại trừ tạm thời vắc-xin phòng ngừa Covid-19 khỏi các quy tắc hiện hành. Nelson Almeida/AFP

Vào hôm thứ Tư ngày 5 tháng 5, Tổng thống Hoa Kỳ, Joe Biden, đã thông báo, trước sự ngạc nhiên của mọi người, rằng chính quyền Hoa Kỳ từ nay ủng hộ việc tạm thời dỡ bỏ các bằng sáng chế vắc-xin phòng ngừa Covid-19 để đẩy nhanh cuộc chiến chống đại dịch. Vài giờ sau ở Pháp, Tổng thống nước Cộng hòa Pháp Emmanuel Macron cũng đã làm điều tương tự, kêu gọi biến công thức điều trị thành “một sản phẩm công cộng toàn cầu”.

Với sự đảo ngược này, Hoa Kỳ và Pháp đã tiếp nối danh sách nhiều nước, như Ấn Độ và Nam Phi, vốn từ nhiều tuần qua đã kêu gọi Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đàm phán lại các quy tắc về quyền sở hữu trí tuệ, để loại trừ tạm thời vắc-xin phòng ngừa Covid-19 [khỏi các quy tắc hiện hành].

Tuy nhiên, người ta có thể thắc mắc về việc nhân rộng các yêu cầu phá lệ này. Trên thực tế, các cơ chế ủng hộ việc bảo hộ y tế cộng đồng và các công cụ pháp lý để bỏ qua quyền các bằng sáng chế thuốc đã tồn tại từ lâu trong các văn bản quốc tế.

Print Friendly and PDF

13.5.21

Shoshana Zuboff: “Nền dân chủ đang bị bao vây, nhưng chỉ nó mới có thể đánh bại cuộc bao vây” (phỏng vấn)

SHOSHANA ZUBOFF: “NỀN DÂN CHỦ ĐANG BỊ BAO VÂY, NHƯNG CHỈ NÓ MỚI CÓ THỂ ĐÁNH BẠI CUỘC BAO VÂY” (PHỎNG VẤN)

Laurent de Sutter

Giáo sư đai học VUB

Là giáo sư ở Harvard, chuyên gia nổi tiếng thế giới về các vấn đề kỹ thuật số, bà Shoshana Zuboff [*] gióng lên hồi chuông cảnh báo. Chúng ta đã bước vào thời đại của chủ nghĩa tư bản giám sát - tiêu đề của tác phẩm đồ sộ mới nhất của bà, được ca ngợi trên khắp thế giới. Làm thế nào chúng ta có thể tự bảo vệ mình?

==========================================================

© BELGA IMAGE

Những lo ngại về sự trỗi dậy của các công ty lớn thuộc nhóm Gafam (Google, Apple, Facebook, Amazon và Microsoft) đã có bước chuyển biến nguy kịch trong những năm gần đây. Shoshana Zuboff, một giáo sư lâu năm tại Trường Kinh doanh Harvard và hiện làm việc với Trường Luật Harvard, đã cảnh báo về sự nguy hiểm của kỹ thuật số ngay từ cuối những năm 1980.

Print Friendly and PDF

11.5.21

Quyền sở hữu trí tuệ và Covid-19: Làm thế nào để tăng tốc tiêm chủng vắc-xin trên toàn cầu?

QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ VÀ COVID-19: LÀM THẾ NÀO ĐỂ TĂNG TỐC TIÊM CHỦNG VẮC-XIN TRÊN TOÀN CẦU?

Ngày 21 tháng 4 năm 2021

Các tác giả:

Etienne Billette de Villemeur

Giáo sư, Đại học Lille

Bruno Versaevel

Giáo sư về Kinh tế học công nghiệp, EM Lyon

Vianney Dequiedt

Giáo sư về Kinh tế, Đại học Clermont Auvergne (UCA)

Cuối năm 2020, Ấn Độ đã yêu cầu WTO tạm hoãn các quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến Covid-19. Sanjay Kanojia/AFP

Hôm 22 tháng 3 vừa qua, Tedros Adhanom Ghebreyesus, Tổng giám đốc WHO (Tổ chức Y tế Thế giới), đã tuyên bố khoảng cách về số lượng người được tiêm chủng vắc-xin giữa các quốc gia giàu và các quốc gia đang phát triển “đang tăng lên mỗi ngày và trở nên ngày càng lố bịch hơn”. Nhận định cay đắng này đi kèm với thực tế cho thấy chỉ có 29 quốc gia nghèo nhất, chiếm 9% dân số toàn cầu, nhận được 0,1% liều vắc-xin được phân phối trên thế giới.

Thế nhưng, ngay từ tháng 4 năm 2020, WHO, Quỹ Bill & Melinda Gates, Ủy ban Châu Âu và Pháp đã hỗ trợ việc triển khai sáng kiến đoàn kết quốc tế COVAX (Covid-19 Vaccines Global Access [Tiếp cận Toàn cầu Vắc-xin COVID-19]). Dưới sự lãnh đạo của GAVI (Liên minh vắc-xin) và CEPI (Liên minh đổi mới sáng tạo sẵn sàng cho dịch bệnh), hợp tác với UNICEF và PAHO (Tổ chức Y tế Liên Mỹ), nhiệm vụ của COVAX là mua vắc-xin để phân phối, một cách công bằng, cho 98 quốc gia thành viên có thu nhập cao, và 92 quốc gia khác có thu nhập thấp hoặc trung bình.

Print Friendly and PDF

9.5.21

Hình học tiên đề, hình học thực tiễn (A. Einstein, 1921)

HÌNH HỌC TIÊN ĐỀ, HÌNH HỌC THỰC TIỄN (1921)

Tác giả: Albert Einstein*
Người dịch: Nguyễn Văn Khoa

*

Albert Einstein (1879-1955)

Toán học có quan hệ như thế nào với hiện thực? Trong trích đoạn dưới đây, được rút ra từ bài phát biểu của ông tại Viện Hàn Lâm Khoa Học Berlin ngày 27-01-1921, Geometrie und Erfahrung, Albert Einstein cho rằng đây là hai lĩnh vực biệt lập, và tự thân Toán học thật ra chỉ là một hệ thống tiên đề (axiomatique) thuần túy hình thức.

Để dịch trích đoạn này, chúng tôi dùng bản tiếng Pháp, có đối chiếu với (và đôi khi thay bằng các từ hay câu trong) bản tiếng Anh, để có được một bản dịch Việt ngữ mà chúng tôi hy vọng là “tốt” hơn cả. Cả hai bản dịch Anh và Pháp đều có thể được tải xuống dễ dàng từ Internet.

Nguyễn Văn Khoa

*

Có một lý do khiến toán học được đặc biệt trọng vọng và đặt trên mọi ngành khoa học khác – đó là vì các định lý toán học đều hoàn toàn chắc chắn và không thể chối cãi, trong khi những định luật của các ngành khoa học khác đều còn gây tranh cãi đến một mức độ nhất định, và luôn luôn có nguy cơ bị lật đổ bởi sự phát hiện ra những sự kiện mới. Mặc dù vậy, người nghiên cứu ở một ngành khoa học khác cũng không cần phải ganh tị với nhà toán học, nếu như các định lý toán học chỉ đề cập tới những đối tượng của trí tưởng tượng đơn thuần của chúng ta, chứ không phải là những đối tượng trong hiện thực. Bởi vì chẳng có gì đáng ngạc nhiên, khi nhiều người khác nhau cùng đạt tới một kết luận lô-gic, một khi họ đã nhất trí với nhau trên các mệnh đề cơ bản (tiên đề)[1], cũng như trên loại phương pháp từ đấy những mệnh đề khác sẽ được suy ra. Thế nhưng tiếng tăm của toán học còn được đặt trên một lý do khác nữa – đó là nó mang lại cho các khoa học tự nhiên nghiêm ngặt một mức độ chắc chắn nào đó mà chúng không thể nào tự đạt tới được bằng cách khác.

Print Friendly and PDF