TOÁN HỌC VÀ XÃ HỘI HỌC

Với tư cách là một khoa học, xã hội học sử dụng những mô hình toán học. Tuy nhiên, dưới mắt của hầu hết các nhà xã hội học, quan hệ này giữa toán học và xã hội học giới hạn ở những mô hình thống kê được sử dụng trong phân tích dữ liệu. Thế mà quan hệ giữa toán học và xã hội học vượt ra xa hơn khuôn khổ này. Sau thế chiến thứ hai, trong bối cảnh trí thức mà nét ấn tượng là sự đào sâu và mở rộng những tương tác giữa, một mặt, toán học và, mặt khác, các khoa học xã hội và các khoa học hành vi, một số nhà xã hội học đã bắt đầu sử dụng những mô hình toán học trong những hoàn cảnh ra ngoài khuôn khổ của những phân tích truyền thống về dữ liệu. Cách tiếp cận này là phổ biến trong trường của các “toán học xã hội” đang phát triển mạnh lúc bấy giờ.

Mục tiêu là xây dựng những lí thuyết khoa học chặt chẽ hơn những lí thuyết từng thắng thế trước đây trong các khoa học xã hội và khoa học hành vi. Ví dụ, các lí thuyết xã hội học, theo truyền thống, rất phong phú với nội dung trực giác, nhưng yếu về mặt hình thức. Các giả thiết và định nghĩa không được phát biểu rõ ràng và phân biệt với những mô tả sự kiện và với những suy luận. Đặc biệt, hiếm khi các kết luận được rút ra một cách hình thức từ những tiền đề được làm rõ từ đầu.

PHÂN TÍCH KINH TẾ BƯỚC VÀO NĂM HOẠT ĐỘNG THỨ BẢY

Lời đầu tiên, PTKT chân thành cảm ơn Quý bạn đọc đã đồng hành cùng chúng tôi suốt 6 năm qua - một chặng đường không ít gian nan nhưng thật nhiều cảm xúc. Thực vậy, với một lực lượng chủ chốt rất mỏng phải chu toàn vô số công việc cho ‘sự hiện diện’ của PTKT thường xuyên trên không gian mạng, chúng tôi hẳn đã chạy ‘vắt giò lên cổ’ hay ‘hụt hơi’ nếu như không nhận được sự tiếp sức nồng nhiệt từ các tác giả, dịch giả, cộng tác viên và cả từ quý bạn đọc trung thành.

15.11 là thời khắc quan trọng và đáng ghi nhớ của CHÚNG TA - PTKT & NHỮNG NGƯỜI BẠN!

Chúng tôi xin cảm tạ tất cả những ai đã đóng góp ý kiến, sức lực, tâm huyết một cách vô vụ lợi để PTKT tồn tại và tiếp tục phát triển đến hôm nay và cả chặng đường sắp tới.

Chúng tôi xin cảm tạ Quý bạn đọc lâu năm đã xem PTKT như một nguồn thông tin thực sự hữu ích, mang tính học thuật và đáng tin cậy để tham khảo và giới thiệu cho nhiều người cùng mối quan tâm về kinh tế hay về những vấn đề thời sự, tư tưởng trên thế giới. Xin cảm tạ Quý bạn đọc mới đây đã mạnh dạn chia sẻ các bài đăng, không ngại phản hồi và đặt câu hỏi (cả qua email) để chúng tôi ngày càng thấy rõ sức ảnh hưởng tích cực từ công việc dịch thuật (chủ yếu) của mình, một việc vốn nặng nhọc, cần sự chuyên tâm, khách quan, vô tư và nỗ lực của rất nhiều người.

Hàng ngàn lượt đọc PTKT mỗi ngày của Quý bạn luôn là một nguồn động viên tinh thần to lớn giúp chúng tôi không ngừng cố gắng hơn và do lúc này đây, cả thế giới đang trải qua những thử thách hết sức cam go, liên quan đến môi trường và dịch bệnh nên trong khả năng của mình, PTKT sẽ tiếp tục cung cấp những thông tin quan trọng và kịp thời (mong quý bạn luôn hưởng ứng ‘mau mắn’) để chúng ta sớm vượt qua đại nạn này. Thân chúc Quý bạn đọc, Quý tác giả, dịch giả và cộng tác viên cùng gia quyến vững tâm, mạnh khỏe và bình an hôm nay và những ngày sắp tới!

Nhóm khởi xướng

PHỎNG VẤN BERNARD LAHIRE

Paul COSTEY[1] và Anton PERDONCIN[2]

Bernard Lahire là giáo sư xã hội học tại Trường Sư Phạm Cao Cấp về văn học và khoa học nhân văn/École Normale supérieure Lettres et sciences sociales (Lyon). Ông bắt đầu sự nghiệp nghiên cứu của mình trong lĩnh vực xã hội học giáo dục, với các nghiên cứu về sự thực hành đọc và viết trong các tầng lớp lao động (Lý do của những kẻ yếu thế nhất/La raison des plus faibles) và các chính sách công để chống nạn mù chữ (Sự sáng tạo nạn mù chữ[3]/L’invention de l’illettrisme). Tiếp nối truyền thống của Jean-Claude Passeron, ông đã đề xuất một cách đọc phê phán về sự nghiệp của Bourdieu (Công trình nghiên cứu xã hội học của Pierre Bourdieu/Le travail sociologique de Pierre Bourdieu) và lấy cảm hứng từ đó để xây dựng một chương trình dựa trên khuynh hướng (dispositionnaliste) trong xã hội học (Con người đa dạng/L’Homme Pluriel, Chân dung xã hội học/Portraits sociologiques)[4].

Đã từ nhiều năm nay, Bernard Lahire chuyên tâm vào sự phát triển một xã hội học văn hóa dựa trên các đề xuất phương pháp luận và lý thuyết được xây dựng trong các công trình đầu tiên của ông. Chúng kết hợp mối quan tâm về sự cụ thể hóa các thực tiễn và sự kết nối các cấp độ phân tích khác nhau. Các tác phẩm mới nhất của ông đề cập đến sự tiêu dùng và sự tiếp nhận (Văn hóa của cá nhân/La culture des individus) cũng như sự sản xuất văn hóa (Thân phận nhà văn/La condition littéraire).

Tracés: Chúng tôi muốn bắt đầu cuộc phỏng vấn này với sự trở lại truyền thống xã hội học đương đại. Xã hội học của Pierre Bourdieu đã có (và chắc chắn là vẫn có) một ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực xã hội học, cả về mặt lý thuyết và về tư thế trí tuệ. Theo ông, sự lan tỏa sau này và sự nhạy bén của truyền thống phê phán do Bourdieu khởi xướng trong xã hội học là gì?

Một làng Trung Hoa tại Ý (phóng sự điều tra về “làng may mặc” Prato trong mùa đại dịch Covid 19)

MỘT LÀNG TRUNG HOA Ở Ý

Jordan POUILLE và Lei YANG

Đặc phái viên nguyệt san Le Monde Diplomatique

Hình ảnh một máy may công nghiệp trong cuộc kiểm tra của cảnh sát tại Xưởng dệt Shen Wu ở Prato, ngày 9 tháng 12 năm 2013. © Stefano Rellandini - Reuters

Báo đài Trung Quốc đã đua nhau đưa lại lời khen ngợi của ông thị trưởng Prato (vùng Toscane) đối với người dân Trung Hoa ở đây. “Khi bệnh dịch hoành hành ở Trung Quốc, các kênh truyền hình (Ý) đều chắc mẩm là Prato sẽ trở thành hố đen ở Ý. Sự thực là tỉ lệ nhiễm khuẩn ở Prato lại thấp hẳn so với tỉ lệ trên toàn nước Ý, và không có một công dân Trung Quốc nào cư trú ở Prato nhiễm bệnh. Cộng đồng người Hoa ở đây đã vô cùng thận trọng”, thị trưởng Prato đã tuyên bố như vậy trên CCTV (Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc) ngày 7 tháng tư 2020. Ông còn nói thêm với Tân Hoa Xã: “Nhiều cư dân Prato đã về Trung Quốc nhân dịp Tết (25 tháng giêng 2020) và khi trở lại Ý, họ đã tự nguyện cách ly. Phải cảm ơn họ”. Đây là lần đầu tiên người Hoa ở Prato đã được hoan nghênh như thế.

Tại thành phố công nghiệp vùng Toscane này, cách Florence 20 km về phía bắc, người Hoa đã tới lập nghiệp từ hai mươi lăm năm nay. Họ đã mua lại những xưởng dệt tàn tạ và phát triển nghề may mặc. Ô. Zhou Rongjing (Chu Vinh Tĩnh), chủ tịch Hội thương gia người Hoa ở Prato, vẫn chưa hết ngạc nhiên: “Tôi rất tự hào khi nghe những lời phát biểu của ông thị trưởng” (nói với Bắc Kinh Thanh Niên Báo, 8.4.2020). Hồi tháng giêng 2020, cùng với 18 hiệp hội người Hoa, ông Zhou đã thành lập một “lực lượng đặc nhiệm Covid”, bắt buộc mấy ngàn người lao động Hoa kiều phải phong toả và đeo khẩu trang, rất sớm, trước khi chính phủ Ý ra lệnh. Một đội tình nguyện viên đốc thúc cộng đồng người Hoa tuân thủ kỷ luật và phân phát khẩu trang cho người dân Prato ngoài đường phố, trong các hộp thư và trên các bãi đậu xe bệnh viện. Bắc Kinh Thanh Niên Báo phân tích, “rốt cuộc, các biện pháp Trung Quốc đã được áp dụng. Chỉ có điều khác là các tình nguyện viên Trung Quốc không mặc áo khoác và đeo băng đỏ thôi”, phớt lờ hẳn sự tham gia rất tích cực của 6 nhà thờ Tin Lành của người Hoa ở Prato.

Chủ nghĩa tư bản từ thiện có làm cho người giàu giàu hơn và người nghèo nghèo hơn không? Bất bình đẳng thu nhập và hoạt động từ thiện

CHỦ NGHĨA TƯ BẢN TỪ THIỆN CÓ LÀM CHO NGƯỜI GIÀU GIÀU HƠN VÀ NGƯỜI NGHÈO NGHÈO HƠN KHÔNG?

Bất bình đẳng thu nhập và hoạt động từ thiện

Tác giả Linsey McGoey

Lần đầu tiên Bill Gates gặp Puff Daddy, ca sĩ nhạc rap kiêm doanh nhân về thời trang, cuộc gặp gỡ đã diễn ra căng thẳng.

Cuộc gặp diễn ra ở New York, nơi Gates đang đi chơi ở sau quán bar với Bono và những người bạn khác. Puff Daddy tiếp cận Gates và nhóm bạn của ông. Puff Daddy đứng trước Gates và gật đầu chào.

‘Ông là một tên khốn.’

Gates ném một ánh nhìn vào người đàn ông. Không lẽ nào nhà từ thiện hào phóng nhất thế giới lại nghe những lời bình luận như thế này quá thường xuyên.

Diddy tiếp tục lập luận của mình: “Ông là một tên khốn. Ông đang làm gì về chủng ngừa ở Botswana? Mẹ kiếp.”

Gates ngả người ra ghế và thư giãn, nhận ra rằng Puff Daddy đang khen ngợi mình.

Cuộc gặp gỡ này được Matthew Bishop và Michael Green kể lại trong cuốn sách Philanthrocapitalism: How the Rich Can Save the World. (Chủ nghĩa tư bản từ thiện: Cách thức người giàu cứu thế giới). Được xuất bản lần đầu vào năm 2008, cuốn sách này đã trở thành một thứ như là kinh thánh cho một nhóm nhà từ thiện thế hệ mới với lời thề sẽ định hình lại thế giới bằng cách điều hành các quỹ từ thiện giống như các doanh nghiệp vì lợi nhuận. Trong thế giới này, Gates được ca ngợi là ‘MacDaddy’ của hoạt động từ thiện mới. Bishop và Green đưa ra một câu nói của Bono về lời kêu gọi của công việc từ thiện của Gates: ‘Jay-Z, tất cả những anh chàng hip-hop, đều yêu mến anh ấy. Bởi vì anh ta không được coi là một nhân vật lãng mạn - tốt, có thể lãng mạn theo nghĩa Neil Armstrong lãng mạn, một nhà khoa học nhưng không phải là một nhà thơ. Anh ấy đã hoàn thành công việc.’

 VÌ SAO JOE BIDEN SẼ DUY TRÌ MỘT CHÍNH SÁCH CỨNG RẮN ĐỐI VỚI TRUNG QUỐC

Pierre-Antoine Donnet

Ứng cử viên tổng thống thuộc đảng Dân chủ Joe Biden, trong một cuộc họp báo ở Wilmington, Delaware, ngày 14 tháng 7 năm 2020 (Nguồn: NBC)

Năm ngày dài sau cuộc bỏ phiếu, vào hôm thứ Bảy tuần này, ngày 7 tháng 11, Joe Biden đã trở thành Tổng thống thứ 46 của Hoa Kỳ. Một khi bắt đầu làm việc ở Phòng Bầu dục, thì một trong những hồ sơ đầu tiên về chính sách đối ngoại của ông tất nhiên sẽ là Trung Quốc. Sẽ không có chuyện quay ngoắt 180 độ, Joe Biden đã có ý định duy trì một chính sách cứng rắn đối với Bắc Kinh. Giống như đảng Cộng hòa, đảng Dân chủ tin rằng mệnh lệnh là phải “kiềm chế” sự vươn lên nhanh như chớp trên sân khấu thế giới của một nước, mà trong mắt họ, là mối đe dọa đối với nền an ninh quốc gia của Mỹ.

Có thay đổi chăng là một sự thay đổi về mặt tu từ. Joe Biden sẽ tránh không nói về “virus Trung Quốc” và sẽ nỗ lực khôi phục lại một ngôn ngữ văn minh hơn đối với Trung Quốc và giới lãnh đạo của họ. Ngoại trưởng tương lai của Mỹ, dù là ai, hẳn sẽ không đưa Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) vào tầm ngắm, như Mike Pompeo đã từng làm, theo đó ĐCSTQ tượng trưng cho “mối đe dọa đối với thế giới tự do.”

Mặt khác, Joe Biden đã hứa sẽ tham khảo kỹ hơn ý kiến ​​của các đồng minh châu Âu về cách ứng xử liên quan đến việc có nên tiếp tục hay không các lệnh trừng phạt thương mại và công nghệ mà Donald Trump đã áp dụng đối với Bắc Kinh.

NỘI CHIẾN ÁM ẢNH NƯỚC MỸ ĐANG BỊ CHIA RẼ

Valentine Faure

ĐIỀU TRA

Kể từ cuộc nội chiến, chưa bao giờ người Mỹ lại chia rẽ đến như vậy, không chỉ liên quan đến Donald Trump mà cả về quan niệm về quốc gia của họ và các giá trị của nó như những huyền thoại thời lập quốc, với những tầm nhìn đối chọi nhau về quá khứ cũng như tương lai.

Đài tưởng niệm “Talbot Boys” được dựng lên từ năm 1916 trên sân cỏ của tòa án Talbot, bên bờ đông của quận Maryland. Nó gợi nhớ đến 84 chiến sĩ của quận đã chiến đấu, năm mươi năm trước đây, để bảo vệ chế độ nô lệ, chống lại các chiến sĩ của Liên bang Miền Bắc. Sau vụ thảm sát George Floyd vào tháng năm, trong khi đang có vấn đề phá bỏ tượng đài, hội đồng quận đã bỏ phiếu với ba phiếu thuận, hai phiếu chống, để nguyên tượng đài nơi nó đã được dựng lên từ một trăm lẻ bốn năm nay. “Không có công lý, không có hòa bình!” là khẩu hiệu của những người chống đối.

Một sự việc của đời sống bình thường ở Mỹ đang làm cho cư dân của một cộng đồng nhỏ xung đột nhau về một câu chuyện đã xưa đến 150 năm. Hồi đó Hoa Kỳ suýt bị chia làm hai. Sự hợp nhất được tiến hành bằng sức mạnh. Nó có vững chắc không?

Thomas Jefferson (1743-1826)

Christophe Colomb (1451-1506)

Từ khi Trump đắc cử, những xung đột chung quanh ký ức dân tộc làm lộ rõ những vết thương còn mở. Dù người ta đánh nhau để duy trì những tượng đài của Liên minh Miền Nam hay để tiêu trừ những ký ức vinh danh Jefferson - Người Cha lập quốc có 600 nô lệ -, vinh danh Christophe Colomb hay những kẻ chinh phục khác đã tàn sát người da đỏ (Anh-Điêng - Indiens), thì lịch sử nước Mỹ cháy bỏng hận thù được nung nấu lại có vẻ bắt đầu bùng lên. Ngày nay nhà chính trị học David French đã viết: “Việc duy trì sự thống nhất của Hoa Kỳ (Hợp chủng quốc Mỹ châu) không được bảo đảm. Vào lúc này của lịch sử, không có một sức mạnh quan trọng nào về văn hóa, tôn giáo, chính trị hay xã hội tập hợp được người Mỹ nhiều hơn là chia rẽ họ.

David French (1969-)

Là cựu binh chiến tranh Irak, nhà luật học đầu tư nghiên cứu các vấn đề tự do tín ngưỡng, theo Công giáo, trước đây ông (David French) thành tâm theo đảng Cộng Hòa - chính ông đã nghĩ đến việc ứng cử làm đại biểu đảng Cộng Hòa - trước khi ông thấy mình trở thành “không có bộ lạc”, ông hầu như không còn nhận diện được đảng của ông nữa kể từ năm 2016. Chính từ quan điểm của người bỏ đảng mà ông quan sát sự tan rã của sự thống nhất quốc gia và hố sâu khổng lồ về ý thức hệ có thể đưa đến sự sụp đổ. Quyển sách mới nhất của ông, Divided We Fall (Chia rẽ, chúng ta sẽ chết) là một phần của một loạt các tác phẩm được công bố trong năm nay phản ánh cảm nhận về tình trạng hỗn độn: Why We’re Polarized (Tại sao chúng ta bị phân cực) của Ezra Klein, một nhà phân tích chính trị rất có ảnh hưởng, Union: The Struggle to Forge the Story of United States Nationhood (Hợp nhất: Cuộc chiến đấu để xây dựng câu chuyện về căn tính quốc gia của Hoa Kỳ) của nhà viết tiểu luận Colin Woodard, Break It Up: Secession, Division, and the Secret History of America’s Imperfect Union (Phân hóa và tan rã: Ly khai, Chia rẽ và Lịch sử bí ẩn của Liên bang không hoàn hảo) của Richard Kreitner, phóng viên của tuần báo cánh tả The Nation, hay còn là American Secession: The Looming Threat of a National Breakup, (Ly khai của Mỹ: Mối đe dọa nhãn tiền của sự tan rã quốc gia) của nhà viết tiểu luận ủng hộ Trump F. H. Buckley… Một dạng học thuyết về sự sụp đổ quốc gia đang nhìn về cùng một thảm họa: sự chia rẽ.

 “CHÚNG TA ĐANG CHỨNG KIẾN ​​MỘT SỰ CHUYỂN DỊCH CỦA HỆ THỐNG TƯ BẢN CHỦ NGHĨA”

PHỎNG VẤN. Nhà kinh tế Christian de Perthuis xuất bản cuốn “Covid-19 et réchauffement climatique [Covid-19 và thời tiết nóng lên toàn cầu]”, phân tích tác động của virus đối với các nền kinh tế và hành tinh chúng ta.

Cuộc phỏng vấn được Michel Revol ghi lại

Đăng ngày 16/10/2020

Theo nhà kinh tế, cuộc khủng hoảng y tế sẽ làm thay đổi lâu dài các phương thức sản xuất và vận tải, theo hướng có lợi cho khí hậu. © Manuel Cohen/Manuel Cohen

Đúng một năm trước, ông đã xuất bản cuốn Le Tic-Tac de l'horloge climatique [Tiếng kêu tic-tac của đồng hồ khí hậu], một tựa đề nhấn mạnh đến tính khẩn cấp của việc giảm thiểu phát thải khí nhà kính, bởi vì vấn đề khí hậu không thể chờ đợi quá lâu hơn nữa. Một năm và cuộc khủng hoảng coronavirus sau đó, Christian de Perthuis nhắc lại điều đó trong một cuốn sách mới. Người đàn ông này có thể gần như được yên tâm. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhờ đại dịch, nếu có thể nói vậy, lượng khí thải nhà kính đã giảm 8% vào năm 2020, gấp 5 lần so với sau cuộc khủng hoảng năm 2008. Perthuis, một trong những nhà thiết kế thuế carbon, không tin vào “hiệu ứng đuổi kịp”, có nghĩa là một sự theo kịp trở lại mức phát thải trước đây một khi nền kinh tế bắt đầu phục hồi, như sau năm 2008. Có hai lý do để giải thích cho niềm tin của ông: sự sụt giảm là quá lớn để lấp lại, và tâm tính con người đang thay đổi. Con virus bé tí này đang làm đảo lộn nền kinh tế toàn cầu và đẩy nhanh những thay đổi cơ bản, vốn đã diễn ra từ trước khi nó lây lan. Christian de Perthuis, giáo sư kinh tế học tại Đại học Paris-Dauphine và là người sáng lập bộ môn Kinh tế học khí hậu, hy vọng cần phải giảm tốc việc phát thải khí nhà kính, và đường cong nhiệt độ khí hậu cuối cùng sẽ đảo ngược. Liệu “tiếng kêu tic-tac của đồng hồ khí hậu” có thể bị chậm lại?

Lịch sử khoa học trong giáo dục (G. Bachelard, 1951)

 LỊCH SỬ KHOA HỌC TRONG GIÁO DỤC (1951)

Tác giả: Gaston Bachelard^[1]
Người dịch: Nguyễn Văn Khoa

*

Gaston Bachelard (1884-1962)

Thực ra, chúng ta phải lưu ý tới việc trao truyền khoa học từ thế hệ này sang thế hệ khác, việc xây dựng tinh thần khoa học, và việc ghi sâu tư tưởng khoa học vào tâm khảm con người. Bằng công thức này, theo phong cách của nhân học triết học đương đại, tôi muốn đặt dấu nhấn trên năng lực và hiệu lực tạo tính người của tư tưởng khoa học.

Và trước hết, cần phải truyền tải khoa học sao cho nó còn giữ được, trong lịch sử loài người ngày nay, ít ra là cái mức độ nó đã vươn tới ở những thế hệ người đã qua. Nhất là giữ được sự quan tâm và hứng thú đối với tư tưởng khoa học, điều không hề đơn giản vào thời điểm này, khi người ta đổ vấy cho khoa học, một cách khá dễ dãi, những lỗi lầm của con người mà nó không thể bị xem là phải chịu trách nhiệm.

Muốn duy trì sự quan tâm và hứng thú đối với văn hóa khoa học, văn hóa khoa học phải được tích hợp vào văn hóa tổng quát. Ở đây, một lịch sử khoa học sơ cấp sẽ là điều quan trọng vào bậc nhất. Hầu như mọi người đều đồng ý, và đều cảm nhận như một thứ bản năng, phẩm chất của phần lịch sử các nhà bác học lớn. Vì vậy, yêu cầu các nhà giáo khoa học hãy dạy cho học trò biết những thiên tài khoa học, như các thầy cô văn học đã dạy những thiên tài văn học cho học trò. Dù chỉ từ quan điểm con người đơn giản thôi, việc nghiên cứu khoa học bền bỉ đã là một ví dụ tuyệt vời về năng lượng, về sự kiên trì, nên tuổi trẻ sẽ luôn luôn thấy hứng thú khi được nghe kể về cuộc đời của một Palissy, một Galileo, một Kepler chẳng hạn. Lịch sử của khoa học phải truyền tải ký ức về những người hùng của khoa học. Như mọi thứ lịch sử khác, nó cần trân trọng những huyền thoại của mình. Nói về William Shakespeare, Victor Hugo từng viết: phải chăng huyền thoại chỉ là “một hình thức ký sử cũng đúng và cũng sai như mọi thứ sử ký khác”? Nhưng thứ lịch sử minh họa này của khoa học không đi xa được, và không hiếm khi người ta chỉ giữ lại ở Bernard Palissy cái sự cố ông đã làm cháy sàn nhà vì không biết rõ mình đang nung gì trong lò. Cái hình ảnh Palissy suýt gây hỏa hoạn đã đẩy những công trình nghiên cứu lâu dài của ông về hóa chất, về độ cô đặc của các loại đất, vào bóng tối.

 PHẢI CHĂNG NỢ LÀ MỘT THỂ CHẾ NGUY HIỂM?

Điểm sách: David Graeber, Debt: The First 5000 Years (Nợ: 5000 năm đầu tiên), Nhà xuất bản Melville House, New York, 2011, 544 trang.

Peter Hägel^[*]

David Graeber (1961-2020)

Trong cuốn sách mới nhất - hiện là sách bán chạy trên thế giới - nhà nhân học David Graeber đã phân tích vai trò của nợ nần trong sự tiến hóa của lịch sử loài người. Tập trung vào khía cạnh đạo đức của nợ nần, cuốn sách cho thấy sự trở lại của các lập trường vô chính phủ, phản ánh sự thất vọng ngày càng tăng đối với các thể chế nhà nước và thị trường.

Với những cuộc khủng hoảng nợ đang diễn ra ở thế giới phương Tây, đầu tiên là về các khoản thế chấp và sau đó là về tài chính công, có lẽ không có gì ngạc nhiên khi một cuốn sách khá cấp tiến và khó hiểu về lịch sử nợ đã trở thành một cuốn sách bán chạy nhất trên thế giới. Tác giả của sách là David Graeber, một trong những trí thức và nhà hoạt động hàng đầu của Phong trào Công lý Toàn cầu (Global Justice Movement) và Phong trào Chiếm đóng (Occupy Movement)^[1]. Tự nhận mình là “nhà nhân học vô chính phủ”^[2], ông đã bị từ chối vào biên chế tại Đại học Yale trong hoàn cảnh gây tranh cãi, và hiện nay ông là giáo sư tại Trường Kinh tế London. Thành công của cuốn sách là một phần của sự trở lại lớn hơn của các quan điểm theo chủ nghĩa vô chính phủ, điều này dường như phản ánh sự thất vọng ngày càng tăng đối với các thể chế của nhà nước và thị trường. Với phần giới thiệu “Về trải nghiệm của sự hoang mang về đạo đức” và phần kết luận “Có lẽ thế giới thực sự còn nợ bạn một cuộc sống” (trang 387), Graeber biết cách tiếp cận những độc giả cảm thấy rằng các khoản nợ đang vượt quá tầm kiểm soát và đe dọa phá vỡ tương lai của họ. Người hâm mộ của ông cũng có thể hoan nghênh rằng ông đặt sự chú ý vào đạo đức về nợ nần trong khi đẩy kinh tế lui vào hậu trường.

Tác phẩm Nợ: 5000 năm đầu tiên đáp ứng những kì vọng được đặt vào tiêu đề lớn của nó, phát triển nhiều ý tưởng kích thích tư duy và cách giải thích về vai trò của nợ trong sự tiến hóa của lịch sử nhân loại. Graeber giả định rằng ông “sẽ phải (...) tạo ra một lý thuyết mới, gần như là làm từ đầu do một phần của vấn đề là vị trí đặc biệt mà kinh tế học hiện đang nắm giữ trong các ngành khoa học xã hội” (tr. 90). Do đó, tác phẩm Nợ hầu như không chứa các phép tính, chuỗi thời gian hoặc bảng biểu^[3], và sách hiếm khi tham gia vào các cuộc tranh luận và phát hiện của thuật chép sử kinh tế. Phương pháp luận của David Graeber mang tính quy nạp và định tính, thường dựa vào từ nguyên học, nghiên cứu điển hình dân tộc học và phê bình văn học (các nhà kinh tế học sẽ gọi là: bằng chứng tình huống, hoặc nếu họ khó chịu thì gọi là: các giai thoại) được hiểu là đại diện cho các xu hướng lớn hơn và cơ chế chung. Những lựa chọn này chịu trách nhiệm cho những đóng góp chính của cuốn sách, nhưng cũng là những khuyết điểm chủ yếu của cuốn sách. Chúng tạo điều kiện thuận lợi cho những nỗ lực của tác giả nhằm xây dựng lại đạo đức về nợ nần mà không có những định kiến ​​của ngày nay, mà theo ông vốn là sản phẩm của kinh tế học ‘đang bám giữ cuộc sống của chúng ta’. Câu hỏi trọng tâm của ông là: “Ý nghĩa của việc quy giản các nghĩa vụ đạo đức thành các khoản nợ là gì?” (tr. 13). Graeber tin chắc rằng “yếu tố quan trọng (…) là khả năng của tiền bạc để biến đạo đức thành một vấn đề số học phi nhân tính - và bằng cách đó, nhằm biện minh cho những điều, mà trong những tình huống khác, có vẻ thái quá hoặc ghê tởm” (trang 14). Việc cuốn sách từ chối tính toán chi phí và lợi ích (chẳng hạn như phát triển kinh tế), tự nó đã là một lựa chọn đạo đức, dựa trên giả định rằng “bạo lực và định lượng (…) có mối liên hệ mật thiết với nhau” (nt.).