Lượng hoá các khoa học xã hội: một so sánh lịch sử

LƯỢNG HOÁ CÁC KHOA HỌC XÃ HỘI: MỘT SO SÁNH LỊCH SỬ^[1]

Alain Desrosières

Alain Desrosières (1940-2013)

Từ giữa thế kỉ XIX đến giữa thế kỉ XX, các khoa học xã hội đa dạng đã dần dần được lượng hoá. Sự lượng hoá này được xem như biểu tượng của việc tiếp cận tính khoa học, so sánh được với tính khoa học của các khoa học tự nhiên. Nhưng phong trào này đã theo những con đường tương đối khác nhau, tuỳ theo mỗi bộ môn. Ngày nay, nếu đã có nhiều công trình tập hợp tư liệu về lịch sử sự lượng hoá này thì vẫn còn hiếm những nghiên cứu, theo quan điểm này, thử so sánh giữa các bộ môn khoa học khác nhau. Cách mà mỗi bộ môn đã tích hợp những công cụ thống kê và xác suất nói được gì chăng, không chỉ về khoa học luận hay các phương pháp riêng, mà còn, theo quan điểm xã hội học về các khoa học, về các tác nhân, các mạng lưới, các quy chuẩn, các tiêu chí hợp thức hoá của bộ môn ấy?

Ở đây chúng tôi sẽ không tìm lời giải đáp cho một vấn đề rộng như thế, nhưng chỉ đề xuất một khuôn khổ nhỏ và tạm thời để so sánh năm bộ môn: sử học, xã hội học, khoa học chính trị, kinh tế học và tâm lí học^[2]. Tất nhiên bản thân mỗi bộ môn là một thế giới phức tạp, phân mảnh thành xu hướng, trường phái kéo theo những hệ ý khác nhau và trải qua những cuộc tranh luận, thậm chí là những cuộc xung đột gay gắt. Nhưng, nói chung, điều đặc trưng cho trường của một bộ môn chính là một sự đồng ý tương đối về những điểm bất đồng giữa những thành viên có một thói quen đối đầu nhau nhất định. Trái lại, hiếm khi có những xung đột giữa một bộ môn này với một bộ môn khác vì những lí do thuộc về xã hội học các thế giới hàn lâm và khoa học. Mỗi bộ môn là một thế giới có kỉ luật, phần lớn tự khép kín vào chính mình, với ngữ vựng, hệ ý, định chế, ghế giáo sư và tạp chí của mình. Vì thế dùng sự lượng hoá như một lưới đọc và như dấu hiệu của một đặc trưng của năm thế giới này có lẽ không phải là một ý tồi, cho dù tất nhiên nó là một sự đơn giản hoá.

Tại sao giờ đây đúng là lúc cần sớm thay đổi các ý tưởng của chúng ta về các nhà khoa học nữ?

TẠI SAO GIỜ ĐÂY ĐÚNG LÀ LÚC CẦN SỚM THAY ĐỔI CÁC Ý TƯỞNG CỦA CHÚNG TA VỀ CÁC NHÀ KHOA HỌC NỮ?

Công bố ngày 12/2/2024

Các tác giả: Sandrine Aragon và Isabelle Vauglin

Nữ diễn viên Ella Rumpf trong vai một nhà toán học nữ trẻ trong phim “Le Théorème de Marguerite”, Anna Novion. DR

Ngày 11 tháng hai đánh dấu Ngày quốc tế của các nhà khoa học nữ do UNESCO tổ chức - Journée internationale des femmes et des filles de sciences organisée par l’Unesco -. Ngày này có mục đích hỗ trợ và tăng cường sự tham gia của phụ nữ nói chung và phụ nữ trẻ vào các lĩnh vực khoa học.

Tại Pháp, vào lúc sự cân bằng (giữa số nam sinh và nữ sinh - ND) trong các ban khoa học gần đạt được, việc cải cách các chương trình trung học năm 2020, với việc bỏ môn toán khỏi chương trình học chung, đã triệt tiêu nhiều năm nỗ lực tiến tới bình đẳng. Số nữ sinh trong các ban toán ở trung học đã suy giảm: chỉ 40% trong ban toán ở lớp 11, 30% trong các ban chuyên toán ở lớp 12. Nghĩa là giảm 28% số nữ sinh trong các ban khoa học ở lớp 12 từ 2019 đến 2021, và đặc biệt là nhiều nữ sinh không học môn “Kỹ thuật số và tin học”. Như vậy, những thế hệ này sẽ không thay đổi hướng chuyên môn ở bậc đại học.

Ví dụ, tỷ lệ những nhà toán học nữ dừng lại ở mức 20% từ lâu rồi. Toán học là bắt buộc để đi vào những ngành nghề chuyên môn về khoa học, kỹ thuật, kinh tế và trở thành kỹ sư hay lập trình viên. Tất nhiên là một giỡ rưỡi toán hàng tuần đã được đưa trở lại vào các chương trình năm 2023 để củng cố nền tảng văn hóa của nam và nữ sinh không theo chuyên môn toán. Tuy nhiên, không đủ để học sinh hội nhập vào các chuyên ngành khoa học ở bậc đại học. Phải hướng đến những hành động nào để đảo ngược đường biểu diễn đang đi xuống này?

Châu Âu và phương Nam: điểm hội tụ mới? Cuộc trò chuyện với Josep Borell, Gabriella Ramos, Rémy Rioux, Ghassan Salamé, Nathalie Tocci và Laurence Tubiana

CHÂU ÂU VÀ PHƯƠNG NAM: ĐIỂM HỘI TỤ MỚI? CUỘC TRÒ CHUYỆN VỚI JOSEP BORRELL, GABRIELA RAMOS, RÉMY RIOUX, GHASSAN SALAMÉ, NATHALIE TOCCI VÀ LAURENCE TUBIANA

Trong một đám cháy lớn trải dài từ Ukraine đến Biển Đỏ, các cuộc chiến tranh năm 2023 đã tái triển khai mối quan hệ giữa các khối mà chúng ta cho rằng đã được thiết lập một cách chắc chắn. Bên bờ vực của một thế giới bị xáo trộn, nơi các liên minh truyền thống nổ tung và các liên minh mới đang vất vả xuất hiện, làm sao chúng ta có thể hội tụ mà không hề có ý muốn chuyển hóa? Một đoạn trích mới các cuộc thảo luận cấp cao của phiên bản đầu tiên của Hội nghị thượng đỉnh của tạp chí Le Grand Continent.

Các tác giả: Josep Borrell^[1], Gabriela Ramos^[2], Rémy Rioux^[3], Ghassan Salamé^[4], Nathalie Tocci^[5] và Laurence Tubiana^[6]

Cuộc trò chuyện này là bản ghi lại của bàn tròn “Châu Âu và Phương Nam: Xây dựng một sự hội tụ mới”, do Laurence Tubiana điều hành, quy tụ Josep Borrell, Gabriela Ramos, Rémy Rioux, Ghassan Salamé và Nathalie Tocci trong phiên bản đầu tiên của Hội nghị thượng đỉnh của tạp chí Le Grand Continent, ở Thung lũng Aosta, từ ngày 18 đến ngày 20 tháng 12 năm 2023. Tuần này, chúng tôi công bố kỷ yếu của Hội nghị thượng đỉnh cũng như video về các phiên họp công khai.

Hội nghị thượng đỉnh của tạp chí Le Grand Continent - Châu Âu và Phương Nam Toàn Cầu (vào đây để xem video)

Mười nhà giáo dục lớn của Nhật Bản hiện đại

NỀN GIÁO DỤC NHẬT BẢN ĐÃ ĐƯỢC ĐỊNH HÌNH NHƯ THẾ NÀO

Nguyễn Xuân Xanh

Giới thiệu sách

Benjamin C. Duke, Ten Great Educators of Modern Japan

Nhật Bản hôm nay đứng giữa hai nền văn hoá Đông và Tây. Lý tưởng lớn của chúng ta nằm ở chỗ tạo dựng sự hài hoà của hai nền văn hoá này, và ở sự nâng nền văn minh phương Đông lên ngang tầm của nền văn hoá phương Tây, để cho hai nền văn hoá cùng tồn tại trong sự hài hoà…

Ōkuma Shigenobu, người sáng lập Đại học Wasade

Một con đường, một thung lũng

Cập nhật ngày 18/6/2023, khi Chính phủ Pháp quyết định đưa Manouchian và vợ (cũng là một người kháng chiến) vào điện Panthéon, nơi vinh danh những vĩ nhân (“grands hommes”) của nước Pháp. Bài này thay thế bài đã đăng ngày 9/9/2006.

MỘT CON ĐƯỜNG, MỘT THUNG LŨNG

Cao Huy Thuần

 

Đó là một người, một nhóm người ngoại quốc, đến từ nhiều nơi.
Một người, một nhóm người, không có tên trong quê hương mình khi sống,
nhưng khi chết lại để tên cho quê hương người.

 

Con đường mang tên là “Nhóm Manouchian”. Thung lũng thì không có tên. Con đường, vì có tên, cho nên có khai sinh, có hộ khẩu. Thung lũng, không có tên, cho nên cũng không có tuổi, không biết nằm ở đâu, nằm đâu cũng được. Có tên hay không tên, cả hai đều nói lên một chuyện: chuyện chiến tranh.

Con đường “Nhóm Manouchian” nằm ở quận 20, thành phố Paris. Được khánh thành năm 1955, nó ghi lại một sự kiện lịch sử của thế chiến thứ hai, tuyên dương một người, một nhóm người, đã hy sinh trong kháng chiến giải phóng nước Pháp khỏi đô hộ của Đức quốc xã. Đó là một người, một nhóm người ngoại quốc, đến từ nhiều nơi. Một người, một nhóm người, không có tên trong quê hương mình khi sống, nhưng khi chết lại để tên cho quê hương người.

Missak Manouchian là người Arménie, sinh ở Thổ Nhĩ Kỳ. Mồ côi từ bé, cha anh bị lính giết, mẹ anh chết trong một trận đói. Cùng với dân tộc Armenia, anh mang trong đầu từ khi chín tuổi dấu ấn của kỳ thị diệt chủng mà nước Thổ Nhĩ Kỳ đã áp dụng đối với dân tộc của anh. Năm 19 tuổi, Manouchian qua Pháp, làm thợ, tự học, làm thơ, làm báo. Anh gia nhập đảng Cộng sản Pháp năm 1934, lúc 28 tuổi, sinh hoạt trong tổ công nhân ngụ cư. Năm 1940, khi Pháp thua trận, tổ ấy tham gia kháng chiến bí mật, anh chỉ huy một mạng lưới du kích 23 người trong đó có một phụ nữ, phá hoại những cơ sở của Đức trong thành phố, đặt bom, giật mìn, phá đường sắt, phục kích quân đội Đức, gây bất an cho chính quyền cộng tác với địch. Ngày 16-11-1943, Manouchian bí mật đến nơi hẹn với cấp chỉ huy trên bờ sông Seine, anh không ngờ có kẻ phản bội ngầm báo với mật vụ, cả anh và tổ 23 người sa tuốt vào lưới.

Đọc lại Tư bản (V): Chương 4 - Sự sùng bái hình thái giá trị

Trần Hải Hạc

Đọc lại Tư bản (V)

LƯU Ý CỦA TÁC GIẢ - DỊCH GIẢ

Trần Hải Hạc (1945-)

Năm 2003, công trình nghiên cứu Pháp ngữ Relire Le Capital. Marx, critique de l’économie politique et objet de la critique de l’économie politique của Trần Hải Hạc ra mắt ở nhà xuất bản Page Deux (Lausanne, Thụy Sĩ) và gồm hai tập sách (t.1, 397 trang; t.2, 366 tr.). Từ đầu năm 2021, với nhan đề Đọc lại Tư bản. Marx, phê phán chính trị kinh tế học và đối tượng của phê phán chính trị kinh tế học, bản dịch tiếng Việt do tác giả tự thực hiện được công bố từng phần trên trang Phân tích kinh tế.

Phần thứ năm (V) bao gồm những nội dung như sau:

Chương 4: Sự sùng bái hình thái giá trị

Mục lục

Xem các phần trước:

-          Đọc lại Tư bản (I)

-          Đọc lại Tư bản (II)

-          Đọc lại Tư bản (III)

-          Đọc lại Tư bản (IV)

Do không có đầy đủ bản Việt ngữ các trước tác của Marx, dịch giả chọn sử dụng bản Pháp ngữ của các tác phẩm và tự chuyển ngữ. Trong thư mục, các văn bản của Marx được xếp theo thứ tự năm xuất bản tác phẩm gốc hoặc năm Marx biên soạn bản thảo, tiếp theo là nhan đề tiếng Việt của tác phẩm và quy chiếu của văn bản tiếng Pháp. Đặt ở phía sau mỗi chương, các chú thích trích dẫn tác phẩm của Marx gồm có tên của văn bản Việt ngữ và quy chiếu đến văn bản Pháp ngữ.

Khi chuyển ngữ một số thuật ngữ của Marx chưa được thông dụng, lần đầu chúng tôi kèm theo từ Pháp ngữ trong dấu ngoặc đơn, đồng thời phía sau đây chúng tôi gom các thuật ngữ đó trong một bảng đối chiếu Việt - Pháp. Khi cần thiết, chúng tôi bổ sung bảng thuật ngữ với những chú giải về chọn lựa cách chuyển ngữ.

RSE, một “trò lừa lớn”: và nếu Elon Musk đúng?

RSE, MỘT “TRÒ LỪA LỚN”: VÀ NẾU ELON MUSK ĐÚNG?

Đối với tạp chí “The Economist”, chỉ cần xem xét một tiêu chí khách quan để đánh giá một công ty về vấn đề thách thức khí hậu: lượng phát thải CO2.

Olivier Ubertalli

Elon Musk là người có tính khí dễ nóng và bao giờ cũng sẵn sàng càu nhàu trên tài khoản Twitter của ông. Tháng 5 năm vừa qua, ông đã nổi giận chống lại S&P Dow Jones, một trong những nhà cung cấp hàng đầu về chỉ số tham chiếu thị trường chứng khoán. Công ty sản xuất ô tô điện Tesla, do ông làm Tổng giám đốc, vừa bị loại khỏi chỉ số S&P 500 ESG. ESG, vốn có ba cột trụ, E là chữ viết tắt của [Environnement] “Môi trường”, S [Social] “Xã hội” và G [Gouvernance] “Quản trị”, là một khái niệm gắn chặt với khái niệm RSE, trong tiếng Pháp là trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp [tiếng Anh, CSR – corporate social responsibility - ND]. Việc công ty Tesla bị loại khỏi S&P 500 ESG được thúc đẩy bởi các khiếu nại về phân biệt chủng tộc chống lại công ty, việc công ty phản đối thành lập tổ chức công đoàn trong các nhà máy của họ và việc xử lý cuộc điều tra của chính phủ Hoa Kì sau khi xảy ra các vụ tai nạn liên quan đến hệ thống tự lái của những chiếc ô-tô điện do họ sản xuất.

Nếu hệ thống chỉ số S&P Dow Jones thừa nhận sự đóng góp của Tesla trong việc thúc đẩy một hệ thống vận tải bền vững, thì họ trừng phạt công ty này vì các vấn đề về điều kiện làm việc và thực hành quản trị tốt. Tình huống thật hài hước: trong khi S&P 500 ESG, vốn đưa ra nốt nhạc la để đánh giá xem công ty này hay công ty kia có phẩm chất đạo đức hay không, trừng phạt công ty tiên phong trong ngành sản xuất ô-tô điện, thì gã khổng lồ ExxonMobil của Mỹ, một trong những công ty gây ô nhiễm lớn nhất thế giới, lại vẫn có mặt trên bảng chỉ số tham chiếu. Trên Twitter, Elon Musk kịch liệt phản kháng: “ESG là một trò lừa lớn, một trò bịp [“a scam” trong tiếng Anh, BBT Le Point]. Điều này đã được công cụ hóa bởi các chiến binh giả mạo về công bằng xã hội.”

Phương Nam toàn cầu (Global South) là gì?

PHƯƠNG NAM TOÀN CẦU (GLOBAL SOUTH) LÀ GÌ?

JOSEPH S. NYE, JR.^[*]

Khi chưa có thuật ngữ thay thế ngắn gọn, đa số các chính trị gia và nhà báo chắc sẽ vẫn tiếp tục sử dụng “Phương Nam Toàn Cầu/Global South” trong tương lai gần. Tuy nhiên, bất kỳ ai quan tâm đến một mô tả chính xác hơn về thế giới nên cảnh giác với thuật ngữ gây hiểu lầm và ngày càng càng mang nhiều nội dung.

​-----------------------------------------------

CAMBRIDGE – Thuật ngữ “Phương Nam Toàn Cầu” ngày nay được sử dụng thường xuyên. Ví dụ, một số nhà bình luận cảnh báo rằng việc Israel xâm nhập vào Gaza đang làm cho “Phương Nam Toàn Cầu càng xa lánh họ” và chúng ta thường nghe rằng “Phương Nam Toàn Cầu” muốn có ngừng bắn ở Ukraine. Nhưng những người này muốn nói đến cái gì khi họ sử dụng thuật ngữ này?

Về mặt địa lý, thuật ngữ này bao gồm 32 quốc gia nằm dưới đường xích đạo (ở Nam bán cầu), tương phản với 54 quốc gia nằm hoàn toàn ở phía bắc xích đạo. Tuy nhiên, nó thường bị sử dụng một cách sai lầm như cách viết tắt về đa số dân số toàn cầu, mặc dù phần lớn dân số toàn cầu nằm trên đường xích đạo (cũng như phần lớn diện tích đất liền trên thế giới). Ví dụ, chúng ta thường nghe nói rằng Ấn Độ, quốc gia đông dân nhất thế giới và Trung Quốc, quốc gia đông dân thứ hai, đang tranh giành quyền lãnh đạo Phương Nam Toàn Cầu, gần đây đều đã tổ chức các hội nghị ngoại giao vì mục đích đó. Tuy nhiên, cả hai đều ở Bắc bán cầu.

300 năm Adam Smith: hãy cứu lấy chủ nghĩa tân tự do!

300 NĂM ADAM SMITH: HÃY CỨU LẤY CHỦ NGHĨA TÂN TỰ DO!

Tác giả: Stefan Kolev

Người dịch: Nguyễn Phú Lộc

Triết gia đạo đức học người Scotland Adam Smith sinh năm 1723 và được coi là người sáng lập kinh tế học cổ điển. Ngày nay, “tân tự do” thường được dùng như một từ bẩn thỉu. Thế mà Adam Smith đã là một người theo chủ nghĩa tân tự do. Và chủ nghĩa tự do rất cần được đổi mới một lần nữa.

* * *

Adam Smith được sinh ra cách đây 300 năm. Kể từ đó, hai truyền thống gần gũi nhau đã định hình thế giới của chúng ta một cách đáng kể: chủ nghĩa tự do và người bà con của nó, là tư duy kinh tế. Adam Smith hiểu chủ nghĩa tự do là sự tự tổ chức của con người trong khuôn khổ các quy tắc không tạo nên đặc quyền. 300 năm trước, đây là một ý tưởng giải phóng. Nhưng giờ đây nó đã bị mang tiếng xấu trong một số bộ phận của xã hội. Ai là người chịu trách nhiệm cho cuộc khủng hoảng ngày nay? Đối với nhiều người, câu hỏi nhanh chóng được trả lời: chủ nghĩa tân tự do. Trong các cuộc thảo luận về chính sách kinh tế, Smith hầu như phải chịu trách nhiệm hàng ngày về mọi sai sót. Đó là một định kiến cần được xem xét lại.

Thế giới hiện đại tự do không cần xóa bỏ chủ nghĩa tân tự do, mà điều ngược lại: một sự đổi mới. 300 năm sau Adam Smith, đã đến lúc xuất hiện một chủ nghĩa tân tự do mới dựa trên những thành công cũ của nó để thích ứng với kỷ nguyên mới.

Nền kinh tế Nga được Trung Quốc, Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ cứu

NỀN KINH TẾ NGA ĐƯỢC TRUNG QUỐC, ẤN ĐỘ VÀ THỔ NHĨ KỲ CỨU

Hubert Testard^[*]

Mỏ than ở vùng Krasnoyarsk thuộc Siberia. Kể từ khi cuộc chiến ở Ukraine bắt đầu, lượng than xuất khẩu của Nga sang Liên Minh Châu Âu, Mỹ và Anh đã giảm xuống mức 0. Ngày nay, Châu Á mua gần như toàn bộ số đó. (Nguồn: CNN)

Gần hai năm sau khi cuộc chiến bắt đầu ở Ukraine, chiến lược xoay trục sang Châu Á của Nga đã phát triển rất mạnh. Các biện pháp trừng phạt của Phương Tây đã không làm cho nền kinh tế Nga phải suy sụp. Lý do chính: Trung Quốc, Ấn Độ và, gần Châu Âu, Thổ Nhĩ Kỳ không tham gia cùng với Phương Tây. Ngược lại, họ đang được hưởng lợi từ sự rút lui của Phương Tây. Tuy nhiên, sự “thay thế vĩ đại” này chưa phải là hoàn toàn. Xuất khẩu khí đốt của Nga vẫn phải chịu nhiều áp lực, dầu được bán với giá thấp và hợp tác quân sự của Moscow với Châu Á đang phát triển bắt đầu rạn nứt, ngoại trừ liên minh với Triều Tiên và nguồn cung cấp hàng hóa lưỡng dụng của Trung Quốc.

​--------------------------------------------------

Một điều đã được chứng minh. Nếu không có sự tán thành từ Châu Á đang phát triển, Phương Tây không thể khiến chế độ trừng phạt cứng rắn nhất trong lịch sử có hiệu quả. Tuy nhiên, Nga đang bị trói buộc trong thế tam giác với Trung Quốc và Ấn Độ. Và Nga phải trả giá.